Khói độc khiến Đông Nam Á ngạt thở: Ai chịu trách nhiệm?

Khi Indonesia đang trải qua mùa cháy rừng tồi tệ nhất trong một thập kỷ, làn khói mù độc hại đang khiến hàng triệu người dân trong khu vực ngột ngạt.

Không khí trên các đảo Kalimantan và Sumatra đã chuyển sang màu vàng cam đáng ngại, với chất lượng không khí được ghi nhận ở mức nguy hiểm cho sức khỏe.

Lớp khói mù này đã lan vượt ra ngoài biên giới Indonesia sang các nước láng giềng, làm dấy lên lo ngại về sức khỏe cộng đồng. Khói mù đã che khuất đường chân trời của Singapore và buộc một số trường học ở Malaysia phải đóng cửa.

Hiện nay, sự phẫn nộ đang gia tăng nhằm vào các công ty bị cáo buộc đốt đất canh tác nông nghiệp, cũng như các cơ quan chức năng bị cho là đã gặp khó khăn trong việc ngăn chặn tình trạng này.

Các vụ cháy rừng vào mùa khô năm nay đặc biệt nghiêm trọng do hiện tượng El Niño mạnh bất thường, một hiện tượng khí hậu tự nhiên làm thay đổi các mô hình thời tiết trên toàn thế giới.

Theo nền tảng giám sát rừng độc lập Nusantara Atlas, Indonesia đã ghi nhận 1.043.377 điểm nóng cháy rừng, thiêu rụi tổng cộng khoảng 900.000ha đất.

Chặt phát và đốt

Nhiều vụ cháy tại các khu rừng và vùng đất than bùn ở Indonesia bắt nguồn từ việc đốt bỏ thảm thực vật để dọn đất, một phương thức được gọi là "phát quang và đốt"

Đây là một phương pháp canh tác truyền thống vốn được nông dân Indonesia sử dụng để tạo ra lớp đất giàu dinh dưỡng cho các vụ mùa mới.

Tuy nhiên, ngày nay nhiều vụ cháy như vậy liên quan đến hoạt động nông nghiệp quy mô thương mại và diễn ra trên diện tích lớn hơn nhiều, khiến khó kiểm soát hơn.

Các nhà hoạt động môi trường và các cuộc điều tra của chính phủ nhiều lần cáo buộc một số công ty sử dụng lửa như một cách tiết kiệm để khai phá những khu đất rộng lớn.

Mặc dù phương thức phát, đốt đã bị cấm ở Indonesia, việc thực thi lệnh cấm này từ lâu vẫn gặp nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, tình trạng khói mù kéo dài trong năm nay đã buộc giới chức Indonesia tăng cường các nỗ lực trừng phạt những đối tượng vi phạm.

Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto đã kêu gọi áp dụng các biện pháp chế tài nghiêm khắc hơn đối với hoạt động phát, đốt, đồng thời mô tả hành vi này là "khủng bố sinh thái".

Tháng trước, nhà chức trách Indonesia thông báo đã đình chỉ giấy phép hoạt động của 26 công ty có liên quan đến các vụ cháy rừng và mở điều tra đối với nhiều công ty khác. Giới chức cam kết những vụ việc có dấu hiệu hình sự sẽ được đưa ra xét xử.

Tuy nhiên, tranh cãi xoay quanh vấn đề khói mù không chỉ liên quan đến các doanh nghiệp Indonesia.

Một báo cáo của Greenpeace công bố trong tháng này chỉ ra một số doanh nghiệp có trụ sở tại Singapore và Malaysia có liên quan đến các khu đất ở Indonesia nơi các vụ cháy rừng đang xảy ra.

Trong số đó có First Resources, một công ty dầu cọ có trụ sở tại Singapore. Theo Greenpeace, từ tháng 8 đến tháng 9, đã ghi nhận hơn 30 điểm phát sinh khói mù trên các khu đất do hai công ty con của First Resources tại Indonesia quản lý.

Trong tuyên bố gửi BBC, First Resources cho biết họ duy trì "chính sách tuyệt đối không đốt" đối với mọi hoạt động trồng trọt và áp dụng các biện pháp mạnh mẽ về phòng ngừa, giám sát cũng như chữa cháy trong toàn bộ hoạt động của công ty.

Greenpeace cũng nêu tên tập đoàn về đồn điền Kuala Lumpur Kepong của Malaysia. Công ty con của tập đoàn này là PT Menteng Jaya Sawit Perdana quản lý các khu đất ở Indonesia, nơi ghi nhận 19 điểm phát sinh khói mù.

Trong một tuyên bố, Kuala Lumpur Kepong cho biết phần lớn các đám cháy bắt nguồn từ bên ngoài khu vực nhượng quyền của công ty và hiện tất cả đã được dập tắt.

"Chúng tôi không chấp nhận cũng như không cho phép việc đốt ngoài trời để khai hoang, chuẩn bị đất sản xuất hoặc bất kỳ mục đích nào khác trong các hoạt động của mình," tập đoàn này khẳng định.

'Khi không có khói, thì chúng tôi lại gửi oxy sang'

Liệu các chính phủ có thể trừng phạt hiệu quả các công ty vi phạm hay không vẫn còn là điều phải chờ kiểm chứng.

Năm 2014, Singapore thông qua Đạo luật Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới, cho phép chính phủ thực hiện các biện pháp pháp lý đối với cả doanh nghiệp trong và ngoài nước bị xác định là góp phần gây ra tình trạng khói mù.

Năm sau đó, khi Singapore hứng chịu một đợt khói mù nghiêm trọng, giới chức nước này đã gửi trát triệu tập tới một số công ty Indonesia bị nghi ngờ sử dụng biện pháp đốt để dọn đất, nhằm truy tố họ theo đạo luật mới.

Tuy nhiên, động thái này đã vấp phải phản ứng gay gắt từ Jakarta, khi phía Indonesia cho rằng điều đó gây tổn hại đến quan hệ song phương. Do Indonesia từ chối hợp tác, cgiới chức Singapore cho biết họ không thể thu thập được thông tin cần thiết về các công ty bị nghi ngờ.

Cũng trong năm 2015, Phó tổng thống Indonesia khi đó là Jusuf Kalla đã gây tranh cãi tại Singapore khi phát biểu rằng:

"Trong 11 tháng, họ được hưởng bầu không khí trong lành từ Indonesia mà chẳng bao giờ cảm ơn chúng tôi... Nhưng chỉ phải chịu khói mù trong một tháng thì họ lại nổi giận."

Những căng thẳng tương tự lại xuất hiện vào cuối tuần trước, khi Syahganda Nainggolan, người đứng đầu cơ quan truyền thông của chính phủ Indonesia, tuyên bố rằng các vụ cháy rừng đang diễn ra nằm ngoài khả năng kiểm soát của con người.

Ông cũng cho rằng lượng oxy mà Singapore và Malaysia hít thở "cũng đến từ các khu rừng của chúng tôi".

"Khi không có khói, thì chúng tôi lại gửi oxy sang."

Phát biểu này lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội qua một đoạn video và đã vấp phải nhiều chỉ trích và chế giễu từ cả người Malaysia lẫn Singapore.

Tuy nhiên, Indonesia trước đây cũng từng gửi lời xin lỗi tới các nước láng giềng vì gây ra tình trạng khói mù.

Trong năm nay, các quan chức Indonesia đã cảm ơn Singapore và Malaysia vì đề nghị hỗ trợ ứng phó với các vụ cháy rừng, dù Jakarta chưa chính thức yêu cầu sự hỗ trợ quốc tế.

Tại Indonesia, các tổ chức xã hội dân sự cũng đã có những nỗ lực nhằm buộc chính phủ phải hành động.

Tại thành phố Pontianak thuộc tỉnh Tây Kalimantan, một số nhóm đã đệ đơn kiện tập thể chống lại chính phủ Indonesia và Tổng thống Prabowo Subianto, cáo buộc họ có hành vi "sơ suất nghiêm trọng" trước tình trạng khói mù độc hại tái diễn nhiều lần.

Các nguyên đơn muốn chính phủ tuyên bố khói mù là một thảm họa quốc gia, điều này sẽ cho phép triển khai các biện pháp hỗ trợ khắc phục hậu quả như chi trả chi phí chăm sóc y tế cho người dân.

Một vụ kiện tương tự cũng được đệ trình tại Nam Sumatra vào năm ngoái, nhưng đã bị tòa bác bỏ.

Trong khi đó, tại Kalimantan và Sumatra, mức độ ô nhiễm không khí vẫn duy trì ở ngưỡng nguy hiểm trong nhiều tuần qua.

Rất nhiều người không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải tiếp xúc với lớp khói mù độc hại mỗi ngày.

"Tôi bị khó thở và đau đầu khi hít thở bầu không khí hiện nay. Nhưng tôi vẫn phải đi làm," ông Imrayedi, một tài xế xe ôm 63 tuổi ở thành phố Pekanbaru trên đảo Sumatra, nói với BBC News Tiếng Indonesia tuần trước.

"Chính phủ cũng phải nghĩ đến những người dân bình thường như chúng tôi. Xin hãy hành động để tìm ra giải pháp, nhằm sớm chấm dứt tình trạng khói mù này."