Putin và chiến lược 'bất chấp luật lệ' biến các thành phố Ukraine thành nơi không thể sinh sống

Trong một sự đảo chiều đáng chú ý, các binh sĩ Ukraine ở tiền tuyến giờ đây gọi điện về Kyiv để hỏi thăm gia đình có an toàn hay không, thay vì gia đình gọi điện cho họ, như trước đây.

"Giờ đây, người ta nói về Kyiv như một thành phố tiền tuyến," Peter Dickinson, người đang sống tại đây, nói với BBC News World Service.

"Về cơ bản, Kyiv hiện nguy hiểm không kém, thậm chí còn nguy hiểm hơn những thành phố nằm ngay sát tiền tuyến của cuộc chiến."

Trong những tuần gần đây, Nga đã gia tăng các cuộc tấn công bằng tên lửa và drone nhắm vào thủ đô Kyiv và các thành phố lớn khác của Ukraine, đánh vào các mục tiêu dân sự bao gồm trường học, bệnh viện, khách sạn, trung tâm dữ liệu, tàu hỏa và cầu đường.

Chẳng hạn, vào ngày 30/9, drone đã gây hư hại cho hai cửa hàng gần Kyiv.

Ngày hôm sau, một drone đã nhắm mục tiêu vào tòa nhà trường học ở quận Solomianskyi của thủ đô, trong khi một trung tâm thương mại tại vùng Odesa cũng bị tấn công.

Vào ngày 8/10, một drone của Nga đã đánh trúng khuôn viên trường học và trường mẫu giáo tại quận Bucha thuộc vùng Kyiv.

Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố rằng các công trình dân sự này được sử dụng để sản xuất hoặc cất giấu vũ khí, và khẳng định họ chỉ nhắm mục tiêu vào các cơ sở quân sự và công nghiệp quốc phòng.

Tuy nhiên, ông Dmytro Lubinets, Ủy viên Nhân quyền của Quốc hội Ukraine, cho biết các cuộc tấn công của Nga đã khiến 15.280 dân thường thiệt mạng hoặc bị thương trong giai đoạn từ tháng Một đến tháng Tám, tăng 55% so với cùng kỳ năm ngoái.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết một trong những cuộc tấn công mà ông gọi là "tàn bạo nhất" của Nga trong tuần trước đã khiến ít nhất 25 người thiệt mạng, trong đó có trẻ em.

Việc ném bom các thành phố của Ukraine đã trở thành một đặc điểm của cuộc chiến kể từ khi Tổng thống Nga Vladimir Putin phát động cuộc xâm lược toàn diện vào năm 2022.

"Tôi sẽ không gọi đó là một sự thay đổi, mà gọi là sự leo thang," Giáo sư Phillips O'Brien thuộc Đại học St Andrews nói với với BBC News World Service.

Tuy nhiên, Peter Dickinson, biên tập blog Ukraine Alert của Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng các cuộc tấn công gần đây có tính chất khác biệt, khi Kyiv hiện bị nhắm mục tiêu cả ngày lẫn đêm.

"Đây là mối đe dọa rất lớn đối với tính mạng con người, nhưng cũng gây gián đoạn nghiêm trọng, bởi các trường học không thể hoạt động, doanh nghiệp không thể hoạt động và người dân luôn phải sống trong tình trạng bất định," ông nói.

Một trong những dấu hiệu rõ rệt nhất của sự leo thang này là việc nhắm mục tiêu vào các cây cầu bắc qua sông Dnipro - con sông chia cắt thủ đô Ukraine - nơi mà ông Dickinson gọi là "những huyết mạch quan trọng của thành phố".

Bờ phải của con sông là nơi tập trung các cơ quan chính phủ, doanh nghiệp và phần lớn hoạt động kinh tế của thủ đô, trong khi bờ trái chủ yếu là các khu dân cư.

Tại đây không có đường hầm mà chỉ có các cây cầu - nơi gánh vác cả hệ thống tàu điện ngầm lẫn đường bộ của thành phố - và mỗi ngày, hàng triệu người di chuyển qua lại giữa hai bờ.

Mùa đông đang đến

Ông Dickinson nhận định rằng drone của Nga có lẽ không đủ mạnh để phá hủy các công trình quy mô lớn như những cây cầu này, vì vậy mục tiêu dường như là muốn vô hiệu hóa các công trình đó.

Thời điểm diễn ra các cuộc tấn công cũng rất đáng chú ý.

"Nếu nhiệm vụ chỉ đơn thuần là phá hủy cơ sở hạ tầng, họ hoàn toàn có thể thực hiện vào đêm muộn hoặc sáng sớm... với hiệu quả tương đương mà không gây nguy hiểm đến tính mạng con người. Nhưng họ lại không làm vậy; họ thực hiện các cuộc tấn công ngay vào giờ cao điểm," ông nói.

"Thực sự có cảm giác đây là một chính sách được tính toán rất kỹ lưỡng. Không thể nào giải thích các cuộc tấn công này là thiệt hại ngoài ý muốn hay coi đó là những mục tiêu quân sự hợp pháp."

Bản thân ông Zelensky đã chia sẻ với Financial Times: "Người Nga không thể chiếm đóng chúng ta. Vì vậy, giờ đây họ tiến hành các cuộc tấn công và giết chóc quy mô lớn. Và tất nhiên, họ muốn nhắm vào các cây cầu, cũng như – theo những gì chúng tôi nắm được – là các trung tâm dữ liệu, mạng internet, mạng di động, bệnh viện, nhà trẻ, trường học, đại học – tất cả mọi thứ. Họ muốn người dân phải rời bỏ thành phố của mình."

Ông nói thêm: "Dựa trên thông tin tình báo và từ những người thân cận với Putin, chúng tôi biết rằng vào đầu tháng Chín, ông Putin đã tuyên bố: 'Giờ thì không còn luật lệ nào nữa'."

Theo lời ông O'Brien, ông Zelensky cho rằng ông Putin muốn "biến Ukraine thành nơi không thể sinh sống được đối với dân thường, đặc biệt là khi mùa đông đang đến gần".

Và tại một quốc gia mà nhiệt độ có thể xuống tới -20 độ C, việc cắt nguồn điện từ các nhà máy điện hạt nhân vào lưới điện quốc gia – qua đó làm gián đoạn nguồn cung cấp nhiệt và nước cho các thành phố – cũng có thể khiến cuộc sống trở nên vô cùng khó khăn.

'Gieo rắc nỗi sợ hãi'

"Tổng hợp mọi yếu tố, về cơ bản mục đích là gây áp lực chính trị lớn lên chính phủ Ukraine để họ chấp nhận một thỏa thuận theo ý muốn của Nga," ông O'Brien nhận định.

Kyiv dường như là mục tiêu hàng đầu, nhưng Odesa, Lviv, Dnipro và Kharkiv cũng có nguy cơ bị tấn công "bởi vì họ thực sự muốn nhắm vào dân thường bất cứ khi nào có thể".

Theo ông Dickinson, một trong những mục tiêu chính của việc thúc đẩy người dân "rời bỏ thành phố" là nhằm làm suy sụp tinh thần của phía Ukraine.

"Điều này tạo ra ấn tượng rằng chính phủ bất lực, không thể bảo vệ người dân," ông nói.

Nga hy vọng điều này sẽ khiến ngày càng nhiều người kêu gọi Ukraine đầu hàng hoặc chấp nhận các điều kiện của Moscow.

Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha viết trên mạng xã hội X rằng: "Nga đang có hệ thống tấn công những địa điểm mà họ biết người dân sẽ có mặt để sinh hoạt thường ngày, nhằm tối đa hóa thương vong, gieo rắc nỗi sợ hãi và gây sức ép lên xã hội Ukraine".

Tuy nhiên, theo ông Dickinson, chiến lược này còn có một mục tiêu khác.

"Nếu người dân không còn ở đó, họ không thể làm việc trong các nhà máy, không thể sản xuất những loại vũ khí cần thiết để bảo vệ đất nước," ông nói.

Nếu các doanh nghiệp không thể hoạt động và không đóng thuế, chính phủ sẽ gặp khó khăn trong việc tự trang trải ngân sách.

Bộ trưởng Kinh tế và Môi trường Oleksandr Kravchenko cho biết mỗi giờ các doanh nghiệp buộc phải ngừng hoạt động do báo động không kích sẽ khiến Ukraine thiệt hại khoảng 45 triệu USD.

"Khi người dân phải xuống hầm trú ẩn, mọi hoạt động kinh doanh đều bị đình trệ," ông chia sẻ với The Guardian.

Trong khi đó, Ukraine cũng đang phải đề nghị các đồng minh hỗ trợ thêm tài chính.

Theo ông Dickinson, một lý do khác khiến Nga đẩy mạnh các cuộc tấn công vào thời điểm này đơn giản là vì "họ có thể làm vậy".

Ukraine đang cạn kiệt đạn dược cho hệ thống phòng không Patriot – "hệ thống duy nhất thực sự đáng tin cậy để đối phó với các mối đe dọa từ tên lửa đạn đạo".

Mỹ là quốc gia duy nhất sản xuất loại đạn này với số lượng lớn, tuy nhiên "phía Mỹ và các đối tác tại Trung Đông đã sử dụng một lượng lớn kho dự trữ trong cuộc đối đầu với Iran".

Trong khi đó, nhà phân tích quân sự Ukraine Oleksandr Kovalenko cho biết: "Đối phương không giảm sản lượng bất kỳ loại tên lửa nào, cũng chưa cạn kiệt kho dự trữ. Ngược lại, họ còn đang tăng cường tích lũy".

Ngoài ra, kể từ giữa tháng Tám, Nga đã bắt đầu sử dụng một loại drone phản lực mới, loại khí tài mà "Ukraine hiện chưa có biện pháp đối phó hiệu quả".

Với tốc độ bay nhanh gấp đôi, trần bay cao hơn nhiều cùng hệ thống dẫn đường và nhắm mục tiêu tinh vi, các drone này khó bị đánh chặn hơn hẳn so với những mẫu sử dụng động cơ cánh quạt trước đây.

Theo người phát ngôn Không quân Ukraine Yuriy Ihnat, Nga đã triển khai 2.850 chiếc drone loại này để tấn công Ukraine trong tháng Tám.

Tính đến ngày 29/9, con số này đã tăng thêm 3.177 chiếc.

Ông Eric Schmidt, cựu lãnh đạo Google và là một trong những nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất vào ngành công nghiệp quốc phòng Ukraine, thừa nhận họ đã đánh giá thấp tốc độ Nga mở rộng quy mô triển khai các loại drone mới này.

"Nga đã điều khiển được một drone bay thẳng vào cửa sổ ở khu vực trung tâm trụ sở Cơ quan An ninh Ukraine (SBU)," ông nói với tạp chí The Economist. "Đây là lời cảnh báo về khả năng của những hệ thống này".

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết tỷ lệ đánh chặn drone động cơ phản lực hiện vào khoảng 50–55%, đôi khi đạt 60% nhờ sự hỗ trợ của không quân Ukraine.

Tuy nhiên, trong khi Ukraine đang nỗ lực tìm kiếm các phương thức mới để ngăn chặn – và dường như đang đạt được tiến triển theo nhận định của ông O'Brien – thì Nga lại triển khai số lượng lớn đến mức ngay cả khi 80% bị bắn hạ, "vẫn sẽ có rất nhiều chiếc lọt qua mỗi đêm".

Ông Dickinson cũng đồng tình với quan điểm này. Ông cho biết: "Trên thực tế, sẽ cần một hoặc hai tháng – trong kịch bản khả quan nhất – để Ukraine có đủ khả năng thực sự đối phó với mối đe dọa này".

Mặc dù vậy, ông Schmidt nói thêm: "Ít nhất năm công ty của Ukraine đã phát triển các giải pháp và đang tiến hành thử nghiệm".

Theo ông Dickinson, cuộc chiến này ngay từ đầu đã là một cuộc chạy đua vũ trang về công nghệ, nơi dường như không bên nào có thể tạo ra lợi thế mang tính quyết định.

Thách thức không chỉ nằm ở việc phát triển công nghệ mà còn ở khâu sản xuất số lượng lớn và huấn luyện nhân sự vận hành.

Song, việc Nga nhắm mục tiêu vào dân thường cũng "có mối liên hệ trực tiếp" với sự thiếu tiến triển của họ trên chiến trường.

Ông Dickinson cho biết Moscow từng kỳ vọng vào một cuộc chiến chớp nhoáng, nhưng thực tế là sau bốn năm rưỡi, họ vẫn đang giao tranh để giành lấy những ngôi làng nằm cách điểm xuất phát của cuộc xâm lược hồi tháng 2/2022 chỉ một quãng đường đi bộ ngắn.

Các blogger quân sự Nga thường nói về tình trạng sa lầy và bế tắc.

"Số lượng người thiệt mạng mỗi ngày là rất lớn," ông Dickinson nói.

Ông Mick Ryan – một vị tướng Úc đã nghỉ hưu, hiện công tác tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), Viện Lowy và Viện Chiến tranh Hiện đại thuộc Học viện Quân sự Hoa Kỳ – cho rằng ông Putin muốn tạo ra ấn tượng rằng Nga đang đạt được tiến triển.

'Chiến thuật khủng bố'

Ông O'Brien đồng tình với quan điểm này.

Ông cho rằng trong bối cảnh Nga không đạt được bước tiến trên chiến trường và nền kinh tế đang gặp khó khăn, các cuộc tấn công đường không chính là "phương thức mà họ tin rằng có thể dùng để gây sức ép".

Tuy nhiên, đây "không phải là chiến lược của một quốc gia tin tưởng chắc chắn rằng cuộc chiến đang diễn biến theo hướng có lợi cho mình".

Theo ông O'Brien, ông Putin sẽ làm "bất cứ điều gì cần thiết" để giành chiến thắng trong cuộc chiến, ngoại trừ hai trường hợp.

Ông không cho rằng ông Putin sẽ sử dụng vũ khí hạt nhân – do Trung Quốc, đối tác thân cận của Nga, không muốn điều đó xảy ra – hay tấn công toàn bộ một thành phố bằng vũ khí hóa học hoặc sinh học.

Ông Dickinson cho biết hiện chưa có làn sóng di tản ồ ạt khỏi Kyiv, nhưng các gia đình đang bàn bạc về việc rời đi để tránh mùa đông.

Ông Dickinson tỏ ra thận trọng khi dùng từ "khủng bố", "nhưng tôi nghĩ không còn cách nào khác để mô tả tình trạng này. Đó hoàn toàn là các thủ đoạn gieo rắc nỗi kinh hoàng... nhằm khiến người dân bất an, đảo lộn cuộc sống và luôn trong trạng thái lo âu, căng thẳng. Và chiến thuật đó đang phát huy tác dụng."