Ông Tô Lâm 'sắp thăm Bỉ': EU muốn khoáng sản của Việt Nam để giảm lệ thuộc Trung Quốc
Nguồn hình ảnh, Getty Images
Liên minh châu Âu (EU) đề nghị các cơ quan của khối này chuẩn bị những kế hoạch hợp tác cụ thể về khoáng sản với Việt Nam trong chuyến công du đến Brussels của Tổng Bí thư Tô Lâm dự kiến vào tuần tới, theo Reuters.
Lịch trình dự kiến sẽ có cuộc gặp gỡ của nhà lãnh đạo Việt Nam và lãnh đạo EU vào ngày 22/10.
Tuy nhiên, chuyến thăm của ông Tô Lâm hiện vẫn chưa được chính thức công bố.
Liên minh châu Âu (EU) đang tìm cách bảo đảm nguồn cung khoáng sản quan trọng từ Việt Nam nhằm giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc, trong bối cảnh có những lo ngại rằng các nguồn cung hiện tại có thể bị gián đoạn, theo các tài liệu nội bộ của EU mà Reuters tiếp cận được.
"Ủy ban châu Âu hiện đang đánh giá tiềm năng hợp tác cụ thể với Việt Nam trong lĩnh vực nguyên liệu thô quan trọng", một người phát ngôn của cơ quan hành pháp EU cho biết khi được hỏi về tài liệu và chuyến thăm của ông Tô Lâm.
Tuần này, các lãnh đạo EU dự kiến thảo luận kế hoạch giảm phụ thuộc vào hàng hóa và nguyên liệu thô của Trung Quốc, đồng thời bảo đảm các nguồn cung thay thế cho những tài nguyên thiết yếu.
Việt Nam có trữ lượng đáng kể các loại khoáng sản quan trọng, gồm vonfram, đất hiếm, antimon, bitmut và bô-xít và gali.
Tuy nhiên, xuất khẩu của Việt Nam sang EU hiện chủ yếu giới hạn ở vonfram và antimon, hai nguyên liệu được sử dụng trong lĩnh vực quốc phòng, bao gồm sản xuất đạn dược và chất nổ.
"Xét đến nhu cầu tái vũ trang và giảm thiểu rủi ro nhanh nhất có thể của châu Âu, EU không thể bỏ qua Việt Nam với tư cách là một nhà cung cấp tiềm năng các nguyên liệu thô quan trọng, đặc biệt khi nước này có trữ lượng đất hiếm và vonfram dồi dào", một tài liệu do Phái đoàn EU tại Hà Nội soạn thảo cho biết.
Bản báo cáo và một tài liệu phụ lục đi kèm, đều đề tháng 6/2026, đề xuất hỗ trợ tài chính cho ngành khai thác và chế biến khoáng sản của Việt Nam nhằm duy trì và mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn cung hiện có, đặc biệt là vonfram, bitmut, antimon và titan.
Các tài liệu cho rằng cần tăng cường hợp tác với Việt Nam để "bổ sung một nguồn thay thế Trung Quốc", quốc gia sản xuất khoáng sản quan trọng hàng đầu thế giới, đặc biệt sau khi các biện pháp hạn chế xuất khẩu của Bắc Kinh năm ngoái "làm gián đoạn chuỗi cung ứng của châu Âu".
Hiện Việt Nam chưa nằm trong danh sách 16 đối tác chiến lược của EU về nguyên liệu thô.
Hà Nội cũng đã thúc giục các nước EU phê chuẩn hiệp định bảo hộ đầu tư được ký năm 2019 nhưng vẫn bị một số nước, trong đó có Pháp, ngăn cản.
Việt Nam cũng đã đề nghị EU dỡ bỏ cảnh báo đối với ngành thủy sản nước này.
Rủi ro nguồn cung
Cạnh tranh ngày càng tăng từ các quốc gia đối tác đang được xem là một mối đe dọa tiềm tàng đối với nguồn cung của EU, theo Reuters.
Một tài liệu của EU đề cập kế hoạch thất bại năm ngoái, trong đó các tổ chức đến từ Australia, Mỹ và Canada tìm cách mua cổ phần chi phối tại cơ sở khai thác vonfram lớn nhất Việt Nam, thuộc sở hữu của Masan High-Tech Materials.
Tổ hợp này bao gồm một mỏ và một nhà máy tinh luyện, là nhà cung cấp vonfram quan trọng cho châu Âu, đặc biệt là Đức, mặc dù xuất khẩu đã giảm đáng kể trong năm ngoái do những vướng mắc hành chính và giá vonfram tăng mạnh.
Kế hoạch này do công ty khai khoáng Australia EQ Resources đứng sau.
Tháng trước, Masan High-Tech Materials đã bán 4,99% cổ phần cho Elmet Group, một nhà cung cấp vonfram cho kho dự trữ quốc phòng của Mỹ và hiện đang đàm phán với một nhà đầu tư nước ngoài không thuộc châu Âu để bán thêm 5% cổ phần.
EU cũng lo ngại các doanh nghiệp Australia và Hàn Quốc có thể đi trước các doanh nghiệp châu Âu trong việc xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm tại Việt Nam, khi hai công ty Lynas Rare Earths (Australia) và LS Eco Energy (Hàn Quốc) đang có dự án sản xuất kim loại đất hiếm tại Việt Nam bằng nguyên liệu đầu vào nhập khẩu.
Tài liệu kêu gọi EU hỗ trợ ngành chế biến của Việt Nam, lĩnh vực được mô tả là ít nhạy cảm về chính trị hơn so với hoạt động khai thác mỏ.
Các công cụ được đề xuất để hỗ trợ những dự án khoáng sản quan trọng tại Việt Nam bao gồm các khoản vay, viện trợ không hoàn lại, hỗ trợ kỹ thuật và bảo hiểm tín dụng xuất khẩu, trong đó có các nỗ lực lập bản đồ tài nguyên chính xác hơn.
Tài liệu cũng cảnh báo về những rủi ro khi đầu tư vào khoáng sản quan trọng tại Việt Nam, bao gồm thiếu minh bạch về sự tham gia của Trung Quốc, các rắc rối về quy định và chính trị, cùng "chủ nghĩa dân tộc kinh tế" của Việt Nam liên quan đến các yêu cầu chuyển giao công nghệ.
Việt Nam tính xuất khẩu đất hiếm
Bộ Công thương của Việt Nam mới đây đang đề xuất danh mục và mức độ chế biến của 17 khoáng sản được phép xuất khẩu gồm đất hiếm, thiếc, wolfram, antimon, đồng, bô-xít, titan, sắt...
Trong số này, đất hiếm được gọi là cơ chế đặc thù, và chỉ được xuất khẩu khi thuộc danh mục này và đáp ứng tiêu chuẩn chế biến sâu theo quy định.
Đề xuất này vẫn cần phải có sự chấp thuận của Thủ tướng.
Theo một phân tích của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) hồi tháng 8/2026, nỗ lực phát triển ngành đất hiếm của Việt Nam đang đối mặt với những trở ngại về thể chế, công nghệ và môi trường đầu tư.
Các vụ truy tố tham nhũng, trong đó có các vụ bắt giữ lãnh đạo Công ty Cổ phần Tập đoàn Thái Dương, Công ty Cổ phần Đất hiếm Việt Nam năm 2023, cùng việc ông Nguyễn Linh Ngọc, cựu Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường bị tuyên ba năm tù năm 2025 trong vụ án khai thác trái phép đất hiếm tại mỏ Yên Phú, tỉnh Yên Bái, khiến hoạt động khai thác bị đình trệ và làm các nhà đầu tư nước ngoài dè dặt, đặc biệt tại mỏ đất hiếm Đông Pao.
Việt Nam đã sửa đổi khung pháp lý về khoáng sản và hạn chế xuất khẩu quặng đất hiếm nhằm thúc đẩy chế biến trong nước.
Tuy nhiên, kinh nghiệm của Indonesia cho thấy việc buộc doanh nghiệp chế biến khoáng sản trong nước có thể thúc đẩy đầu tư vào nhà máy, nhưng cũng khiến nước này phụ thuộc nhiều hơn vào vốn và công nghệ Trung Quốc đồng thời không bảo đảm lợi ích tương xứng cho lao động trong nước và có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề môi trường.
