Israa'iil ma leedahay awood ay dagaal kaga adkaan karto Turkiga?

Israa'iil waxaa la aas-aasay 14-kii May 1948, Turkiguna wax ka yar hal sano kaddib, 28-kii Maarso 1949, ayuu aqoonsaday.

Turkigu wuxuu ahaa dalkii ugu horreeyay ee Muslimiintu u badan yihiin ee Israa'iil u aqoonsada dal madax-bannaan. Balse ku dhowaad siddeed iyo toban sano?—maya, ku dhowaad siddeetan sano kaddib, xaaladdu waxay u muuqataa inay gebi ahaanba is beddeshay.

Dagaalkii u dhexeeyay Israa'iil iyo Iiraan ee socday 12 maalmood sannadkii hore ayaa si weyn u saameeyay isu-dheellitirka awoodda ee Bariga Dhexe.

Israa'iil waxay dagaalka uga soo baxday iyadoo loo arko dal aad uga firfircoon dhanka weerarka, halka Iiraan ay khasaare culus kala kulantay dhinacyo badan. Maraykanku wuxuu u muuqdaa inuu ka fogaanayo inuu ku lug yeesho iska horimaad dheer oo uu la galo Iiraan, balse gudaha Israa'iil waxaa laga sheegaya in inkastoo Iiraan ay daciiftay, Turkigu uu booskeeda buuxin karo.

Weerarkii Israa'iil ay 18-kii Agoosto ku qaadday saldhigga cirka ee Abu al-Duhur ee Suuriya, iyo digniinihii tooska ahaa ee ay labada dal is dhaafsadeen kaddib, ayaa mar kale soo saaray su'aal adag: Turkiga iyo Israa'iil ma waxay ku sii dhowaanayaan iska horimaad ka dhaca Suuriya?

Loollanka u dhexeeya Turkiga iyo Israa'iil ee Suuriya waxaa loo arkaa mid asal ahaan ku dhisan is-diiddan, maaddaama labada dal ay doonayaan natiijooyin gebi ahaanba kala duwan.

Maxay Turkiga iyo Israa'iil isaga hor imanayaan Suuriya?

Professor-ku-xigeenka xiriirka caalamiga ah ee Jaamacadda Mersin, Buğra Sarı, ayaa ku qoray barta Middle East Monitor: "Turkigu wuxuu doonayaa Suuriya midaysan oo awood u leh inay maamusho xudduudaheeda, kooxaha hubaysan ku dhex darto qaab-dhismeedkeeda, xakamayso khataraha ka imanaya Daacish iyo kuwa xiriirka la leh PKK, isla markaana furta waddada ay qaxootigu ugu soo laaban karaan dalkooda. Maaddaama Turkigu Suuriya la wadaago xudduud ku dhow 900 kiiloomitir, burburka iyo kala daadsanaanta Suuriya haddii ay mar kale dhacdo, Turkiga ayaa bixin lahaa kharashka ugu badan."

Professor Buğra wuxuu sheegay: "Dhanka kale, Israa'iil waxay amnigeeda u aragtaa Suuriya xaddidan oo leh awood ciidan oo daciif ah inay tahay xulashada wanaagsan. Waxay doonaysaa difaaca cirka oo daciif ah, hub culus oo kooban, inaanay jirin cid awood colaadeed leh oo ku dhow Buuralleyda Golan-ka ay haysato, iyo inay hesho xorriyad buuxda oo ay ku qaaddo hawlgallo militari."

Suuriya, xilligii uu talada hayay Bashaar Al-Asad, waxaa saameyn weyn ku lahaa Iiraan, balse markii Al-Sharaa uu talada yimid, saamaynta Turkiga ayaa korortay. Sidaas darteed, loollanka Israa'iil ee Suuriya hadda ma aha oo keliya mid ay Iiraan la leedahay, balse Turkiga ayaa sidoo kale noqday dhinac muhiim ah oo ay ku loollamayaan.

Wasiirkii hore ee gaashaandhigga Israa'iil, Yoav Gallant, ayaa Isniintii idaacadda Israa'iil ee 103 FM u sheegay in marka Iiraan daciifto, firaaqada ka dhalata ay cid kale buuxin doonto. Aragti la mid ah ayuu sidoo kale ku qoray qoraal uu Febraayo 2026 daabacay, isagoo sheegay in Turkigu yahay awoodda ugu muuqata ee firaaqadaas buuxin karta.

Yoav Gallant wuxuu yiri: "Bariga Dhexe, musharraxa dabiiciga ah ee arrintan waa Turkiga oo leh hammi boqortooyo. Turkigu waa dal awood badan oo leh dhaxal boqortooyo. Wuxuu ku yaallaa inta u dhexeysa Aasiya iyo Yurub. Marka laga reebo Maraykanka, wuxuu NATO ku leeyahay ciidanka ugu weyn. Warshaddiisa difaacu aad bay u xooggan tahay, dadkiisuna waa dad dadaal badan, dhaqaale ahaanna Turkigu wuxuu ka mid yahay xarumaha warshadaha ee ugu waaweyn Yurub.

"Turkigu waa quwad weyn, waxaana uu durba ballaarinayaa saamayntiisa iyo gaarsiintiisa dhinacyo badan."

Israa'iil ma ka adkaan kartaa Turkiga?

Israa'iil ma Iiraan ula dhaqmi kartaa Turkiga sidii ay ula dhaqantay? Israa'iil ma awood u leedahay inay milatari ahaan Turkiga ula dagaallanto?

Professor Ashwini Mahapatra, oo ka tirsan Xarunta Daraasaadka Galbeedka Aasiya ee Jaamacadda Jawaharlal Nehru ee New Delhi, ayaa yiri:

"Marka la barbar dhigo Iiraan, in Israa'iil ay Turkiga la dagaallanto waa arrin gebi ahaanba ka duwan. Labaduba waa quwado dhexe oo ku yaalla gobolka. Markii Israa'iil ay Iiraan la dagaallantay, waxay taageero ka heshay Maraykanka. Laakiin Turkigu waa dal xubin ka ah NATO. Haddii dal xubin ka ah NATO la weeraro, waxaa loo arki karaa weerar lagu qaaday dhammaan xubnaha NATO. Taasi waa caqabadda ugu weyn."

Professor Ashwini Mahapatra wuxuu sheegay: "Haddii la eego ciidamada Israa'iil iyo Turkiga, Turkigu 10-kii sano ee la soo dhaafay wuxuu si weyn ugu tiirsanaan la'aan noqday dhinaca awooddiisa milatari. Wuxuu leeyahay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee uu isagu sameeyo, kuwaas oo uu dalal kale u dhoofiyo. Hadda wuxuu sidoo kale bilaabay inuu sameeyo diyaarado dagaal. Casriyeynta ciidankiisu waxay bilaabatay qiyaastii 1978–1980, markii Maraykanku cunaqabateyn hub ah saaray Turkiga. Wixii markaas ka dambeeyay, wuxuu xoogga saaray sidii uu u yareyn lahaa ku-tiirsanaanta dalalka kale. 30 ilaa 40 sano gudahood, wuxuu sameeyay horumar weyn."

Professor Ashwini Mahapatra wuxuu intaas ku daray: "Waxaan u malaynayaa in Israa'iil aysan haysan agab ku filan oo ay Turkiga kula dagaallanto. Dhinaca awoodda cirka, Israa'iil wax yar ayay kaga awood badan tahay Turkiga, laakiin haddii Turkigu helo F-35-yada Maraykanka, faa'iidadaas way meesha ka bixi lahayd. Ciidanka badda ee Turkiguna aad buu u awood badan yahay. Sidaa darteed, marka la eego xaaladda maanta, Turkigu waa quwad ka weyn Israa'iil."

Turkiga weli looma arko, marka loo eego aragtida guud ee Yurub iyo Maraykanka, inuu yahay khatar caalami ah sida dalalka qaarkood. Sidaas darteed, mowqifka Maraykanka ee Turkiga ma noqon karo mid la mid ah kii uu ka qaatay Iiraan. Xitaa haddii Maraykanku doonayo, ma sahlana inuu sidaas sameeyo.

Danjiraha Maraykanka u fadhiya Turkiga, Tom Barrack, ayaa sidoo kale cambaareeyay weerarkii Israa'iil ku qaaday garoon diyaaradeed oo Suuriya ku yaalla, kaas oo ku dhow xuduudda Turkiga. Wuxuu sheegay in weerarka la qaaday inkastoo Maraykanku bixiyay dammaanad, Turkiguna xaqiijiyay inuusan halkaas ciidamo geynayn.