Nghị quyết 23: Điều gì thách thức chính sách mới của Việt Nam về Việt kiều?

"Trở về, tôi có được chào đón với toàn bộ con người của mình hay không?" Phó Giáo sư Alex-Thái Đình Võ từ Mỹ băn khoăn khi được hỏi về chính sách mới về người Việt Nam ở nước ngoài được ghi trong Nghị quyết 23 mà Bộ Chính trị ban hành ngày 2/8/2026.

Là một người Mỹ gốc Việt sinh ra trong một gia đình tị nạn, ông Alex-Thái Đình Võ nói với BBC News Tiếng Việt rằng người Việt ở nước ngoài cần được nhìn nhận không chỉ như nguồn lực để huy động, mà còn là những đối tác có bản sắc, ký ức, chuyên môn và quan điểm riêng cần được tôn trọng.

Một số ý kiến khác của người Việt ở nước ngoài mà BBC phỏng vấn nhấn mạnh về vấn đề "lòng tin", đồng thời đặt câu hỏi liệu Việt Nam có "thực sự tôn trọng quyền tự do và sự khác biệt" như nêu trong nghị quyết mới hay không.

Hơn hai thập niên sau Nghị quyết 36, Hà Nội dường như đang muốn đi thêm một bước trong cách tiếp cận với cộng đồng hải ngoại: coi hơn 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài không chỉ là "một bộ phận của dân tộc" mà còn là một "nguồn lực chiến lược cho phát triển đất nước".

Theo Nghị quyết 23, tỷ lệ chuyên gia, trí thức Việt kiều ngày càng tăng, một số người đã giữ vị trí quan trọng tại các nước.

Chính quyền Việt Nam nay muốn tận dụng nguồn lực chất lượng cao đó để đạt mục tiêu trở thành nước có thu nhập cao vào năm 2045 và nước xã hội chủ nghĩa phát triển vào năm 2130.

Bộ Chính trị nhấn mạnh rằng trong giai đoạn mới, công tác người Việt Nam ở nước ngoài cần nâng từ "vận động, tập hợp, chăm lo" lên thành "đồng hành, kiến tạo".

Đặc biệt, Nghị quyết 23 chỉ ra rằng Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam nay muốn lắng nghe cả "những quan điểm khác biệt", nhưng phải đảm bảo "không phương hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc".

Những thay đổi 'đáng kể'

Chính sách của Việt Nam đối với người Việt Nam ở nước ngoài đã thay đổi đáng kể kể từ những năm đầu Đổi mới.

Một dấu mốc quan trọng là Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 29/11/1993, khi Bộ Chính trị lần đầu xác định người Việt Nam ở nước ngoài là "một bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc Việt Nam".

Cùng năm, Chính phủ ban hành cơ chế cho phép sử dụng chuyên gia, trí thức Việt Nam ở nước ngoài tham gia tư vấn cho Chính phủ.

Năm 1993 cũng diễn ra Hội nghị Việt kiều Xuân Quý Dậu, nơi lãnh đạo Việt Nam trực tiếp lắng nghe ý kiến của người Việt ở nước ngoài.

Một năm sau, Ban Việt kiều Trung ương được đổi thành Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài.

Năm 1995, cơ quan này được chuyển về Bộ Ngoại giao. Đây là bước chuyển đáng kể so với cách tiếp cận trước đó.

Người Việt ở nước ngoài không chỉ được nhìn nhận như một cộng đồng cần vận động và giữ liên hệ với quê hương, mà bắt đầu được xem như một nguồn lực có thể tham gia vào công cuộc đổi mới.

Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2004 tiếp tục mở rộng cách tiếp cận này và nhấn mạnh tiềm lực kinh tế của 2,7 triệu Việt kiều sống tại gần 90 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Đến Chỉ thị 45 năm 2015, Bộ Chính trị tiếp tục yêu cầu đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 36 trong tình hình mới.

Năm 2021, Kết luận 12-KL/TW tiếp tục gọi người Việt Nam ở nước ngoài là một "nguồn lực quan trọng" đối với xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước. Khi đó, cộng đồng này đã tăng lên khoảng 5,3 triệu người tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Và đến Nghị quyết 23, cộng đồng 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài được nâng lên một nấc mới, trở thành "một trong những nguồn lực chiến lược quan trọng", đồng thời là cầu nối giữa Việt Nam với thế giới. Bên cạnh dòng chảy kiều hối truyền thống, một Việt Nam với tham vọng "vươn mình" đang cần hơn bao giờ hết nguồn lực tri thức của cộng đồng người Việt hải ngoại.

Người Việt hải ngoại có cảm thấy được chào đón hơn?

Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ, Phó Giáo sư Nghiên cứu, Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson, đồng chủ nhiệm dự án, sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong chiến tranh (VWAI), Đại học Texas Tech, Hoa Kỳ, nói với BBC News Tiếng Việt rằng ông nhìn nhận Nghị quyết 23 là một "tín hiệu tích cực".

Là một người Mỹ trưởng thành trong gia đình người Việt tị nạn, cá nhân ông cho rằng, dù vậy, sự "chào đón" phức tạp hơn việc được mời trở về hay khuyến khích đóng góp.

"Tôi là người Việt bởi lịch sử gia đình, ngôn ngữ, văn hóa và mối quan hệ sâu đậm của tôi với Việt Nam và con người Việt Nam.

"Nhưng tôi cũng là người Mỹ. Tôi trưởng thành và được đào tạo trong xã hội Hoa Kỳ; sự nghiệp học thuật, những giá trị nghề nghiệp, phương pháp nghiên cứu và trách nhiệm công dân của tôi được hình thành ở đây.

"Đồng thời, căn tính của tôi còn mang theo một lớp lịch sử phức tạp hơn: gia đình tôi đến Hoa Kỳ từ trải nghiệm chiến tranh, hậu chiến và tị nạn. Những ký ức ấy là một phần thật của lịch sử gia đình tôi và cũng là một phần lịch sử của cộng đồng người Việt tại Hoa Kỳ."

"Tôi có được chào đón với toàn bộ con người của mình hay không?

"Tôi có thể nói một cách thành thật rằng gia đình mình là một gia đình tị nạn, giữ gìn ký ức của cha mẹ mình về chiến tranh và hậu chiến, nhưng đồng thời vẫn được tin tưởng khi làm việc với Việt Nam hay không? Tôi có thể đưa ra một nhận định chuyên môn khác biệt, hoặc một góp ý đôi khi không thuận tai, mà sự khác biệt đó vẫn được nhìn nhận như một đóng góp thiện chí hay không?

"Đối với tôi, đó mới là những phép thử thực sự của tinh thần mà Nghị quyết 23 đặt ra," ông Alex-Thái Võ nói.

Ông cũng chỉ ra rất nhiều rào cản thực tế khi Việt kiều về quê hương: "không biết phải làm việc với ai; quy trình đôi khi chưa rõ; dữ liệu và thông tin khó tiếp cận; một đề xuất có thể đi qua nhiều đầu mối; chưa rõ kết quả nghiên cứu hay sáng kiến sau khi chuyển giao sẽ được sử dụng thế nào..."

Trong khi đó, luật sư Nguyễn Quốc Lân, Ủy Viên Giáo Dục của Học Khu Garden Grove, California nói với BBC News Tiếng Việt rằng ông không thấy có sự khác biệt gì giữa Nghị quyết 23 và Nghị quyết 36.

"Chính phủ Việt Nam lúc nào cũng kêu gọi Việt kiều về đóng góp xây dựng đất nước, nhưng trên thực tế lại không mở cửa để Việt kiều có thể tự do đóng góp, và luôn muốn thao túng nội bộ cộng đồng người Việt ở hải ngoại. Không có gì thay đổi trên thực tế," ông Lân nói.

Theo luật sư Nguyễn Quốc Lân, nhiều người Việt ở hải ngoại cảm thấy đóng góp cho Việt Nam là "vô ích'" vì tài năng của họ cuối cùng "chỉ để đóng góp củng cố quyền lực của thể chế đó".

Luật sư Lân kể lại trường hợp bạn ông là một giáo sư tại Mỹ nhận được học bổng về giảng dạy tại Việt Nam. Tại đây, ông bị tra hỏi, "ông là ai, vì sao về, có mục đích gì". Khi ông đi tìm tài liệu tại thư viện thì bị lãnh đạo thư viện hỏi tại sao lại cần những tại liệu đó, vì sao muốn nghiên cứu chủ đề đó. Sau đó thì họ cử người theo dõi và trong lớp học cũng có công an "cài cắm".

Luật sư Lân bày tỏ, người Việt hải ngoại muốn được đảm bảo rằng họ có tự do phát biểu, đóng góp ý kiến phản biện mà không bị chèn ép, không phải trình bày lai lịch để được nhập cảnh. Ông cho rằng đó là quyền "tự do chính đáng".

Cô Trinity Hồng Thuận, đồng sáng lập Tổ chức Vietnam Rise, hiện đang sống tại California, có cùng quan điểm với luật sư Nguyễn Quốc Lân khi cho cho rằng không thực sự có điểm khác biệt trong tinh thần của Nghị quyết 23 và các nghị quyết trước đây.

Thậm chí, cô cho rằng một số câu chữ trong Nghị quyết 23 là "phản cảm", khi định hướng cộng đồng hải ngoại sẽ trở thành "lực lượng đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, các hoạt động lợi dụng người Việt Nam ở nước ngoài để chống phá đất nước."

Theo cô, đó chỉ là cách định nghĩa của giới cầm quyền Việt Nam, trong khi cộng đồng người Việt hải ngoại có thể không có cùng định nghĩa này.

"Tôi cho rằng cần tách bạch đâu là lợi ích quốc gia dân tộc thực sự, đâu là lợi ích của một nhóm nhỏ cầm quyền. Đôi khi lợi ích của hai bộ phận này rất khác nhau, thậm chí đối nghịch nhau," cô Hồng Thuận nói với BBC.

Luật sư Nguyễn Quốc Lân cũng cho rằng chính quyền Việt Nam "không có cùng định nghĩa về an ninh quốc gia và hòa hợp dân tộc với người Việt ở hải ngoại".

"Ở Việt Nam bất cứ cái gì mình nói chính quyền không thích thì họ coi là phá hoại an ninh quốc gia. Khi không có một định nghĩa chung thì không làm việc cùng nhau được," ông Lân nói.

Phó Giáo sư Alex-Thái Võ nói rằng ông đặc biệt chú ý đến cụm từ "quan điểm khác biệt" trong Nghị quyết 23.

"Theo tôi, khác biệt không nên được hiểu đồng nghĩa với chống đối. Một nhà khoa học đưa ra kết quả nghiên cứu khác với cách hiểu quen thuộc; một người trẻ đặt câu hỏi khó; một người Việt ở nước ngoài kể lại trải nghiệm lịch sử của gia đình mình; hay một chuyên gia góp ý rằng một chính sách chưa hiệu quả – những điều đó tự thân không làm suy yếu lợi ích quốc gia và dân tộc. Trong nhiều trường hợp, chính khả năng tiếp nhận những tiếng nói như vậy làm cho một quốc gia mạnh hơn," ông chia sẻ.

Điều quan trọng, theo ông, là "làm sao để khái niệm lợi ích quốc gia, dân tộc được vận dụng theo tinh thần đủ rộng để khuyến khích đóng góp chân thành, tranh luận chuyên môn và những cách nhìn khác nhau, thay vì khiến người ta tự kiểm duyệt".

Tự do, lòng tin và hòa giải, hòa hợp

Theo các nhà quan sát, thách thức về niềm tin có thể là một trong những thách thức lớn nhất đối với chính sách mới của Việt Nam về Việt kiều.

Thách thức này đòi hỏi nhiều hơn các ưu đãi về đầu tư hay đơn giản hóa thủ tục.

Từng có rất nhiều nghi ngờ trong cộng đồng hải ngoại kể từ khi Nghị quyết 36 được ban hành, theo một nghiên cứu năm 2020 của tác giả Nguyen Le Hanh Nguyen đăng trên chuyên san khoa học Diaspora Studies.

Nghiên cứu nhắc lại cuộc họp báo ngày 30/1/2015 giới thiệu chương trình Xuân Quê hương, được tổ chức để chào đón người Việt Nam ở nước ngoài.

Khi đó, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Việt Nam Vũ Hồng Nam nói rằng theo Nghị quyết 36, đoàn kết dân tộc là mục tiêu cuối cùng; và rằng sẽ có chính sách mở cửa nhằm khuyến khích người Việt tị nạn trở về.

Tuy nhiên, các nhân viên xuất nhập cảnh lại được chỉ đạo thực hiện việc cấm nhập cảnh đối với những người tị nạn bị nghi là người phản đối chính phủ.

Tháng 1/2012, chuyên gia an ninh máy tính Hoàng Ngọc Diêu bị cấm nhập cảnh Việt Nam dù được mời tham dự một hội nghị tại đây.

Ông Nguyễn Hưng Quốc, Giáo sư tại Đại học Victoria, Úc, bị từ chối nhập cảnh Việt Nam vào các năm 2005 và 2009. Cả hai người đều từng đăng tải trên mạng những thông tin và bài bình luận bị cho là có nội dung chỉ trích chính phủ Việt Nam.

"Vì những lý do này, người Việt ở nước ngoài nghi ngờ về sự chân thành và đáng tin cậy trong lời kêu gọi hòa giải và giải quyết xung đột của chính phủ Việt Nam," theo bài nghiên cứu.

Liên quan đến nội dung này, cô Hồng Thuận kể với BBC về trải nghiệm mới đây của cô về điều mà cô gọi là "đàn áp xuyên quốc gia":

"Là một người hoạt động nhân quyền thường xuyên trên các diễn đàn quốc tế, vừa rồi tôi được mời tham dự một Hội nghị quốc tế của Liên Hợp Quốc tại Thái Lan về quyền của công nhân. Trong thời gian ở đó, Đại sứ quán Việt Nam tại Bangkok đã tới Văn phòng Liên Hiệp Quốc gây áp lực để họ cung cấp thông tin về tôi."

Một bài phân tích của trang ABC hồi giữa tháng Tám chỉ ra rằng, nửa thế kỷ sau chiến tranh, Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục coi cộng đồng người Việt hải ngoại là một nguồn lực kinh tế trong khi dành rất ít không gian để Việt kiều có thể tham gia chính trị, hoạt động xã hội dân sự và tự do biểu đạt.

Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới, kiều hối về Việt Nam tăng khoảng 30,61% trong 10 năm qua (từ 12,25 tỷ USD năm 2015 lên khoảng 16 tỷ USD năm 2025).

Cùng lúc đó, các tổ chức nhân quyền cáo buộc Việt Nam tăng cường đàn áp xuyên quốc gia, bắt giữ, thậm chí "bắt cóc" người Việt hải ngoại mà họ cho là có tiếng nói chống đối. Gần đây nhất là vụ bắt giữ hai nhà hoạt động nhân quyền người Việt quốc tịch Úc và Na Uy là thành viên tổ chức Việt Tân.

Cô Hồng Thuận thừa nhận rằng dưới thời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Việt Nam có những mục tiêu tham vọng về kinh tế và rất nỗ lực để đạt được tham vọng đó, nhưng về mặt chính trị, xã hội thì ngày càng bị thắt chặt.

"Theo tôi, ngày nào Việt Nam còn những điều luật mơ hồ, như Điều 331, Điều 117 của Bộ Luật Hình sự và vẫn còn những người ở trong nước bị bỏ tù vì những điều luật này do những bài đăng trên Facebook thì không thể tạo được lòng tin trong cộng đồng ở hải ngoại," cô nói.

Về vấn đề hòa giải, hòa hợp, cô Hồng Thuận cho rằng điều quan trọng là nhà nước Việt Nam phải tôn trọng sự khác biệt và các quyền tự do căn bản của người dân, như tự do hội họp, tự do báo chí, tự do ngôn luận, tự do tôn giáo.

"Nếu kêu gọi gác lại quá khứ, hướng tới tương lai, thì đừng có những hành động khoét sâu vào quá khứ, chẳng hạn như việc nhà nước Việt Nam vẫn tổ chức rầm rộ các lễ kỷ niệm 30/4 trong khi với cộng đồng người Việt tại Mỹ thì đó là một ký ức đau thương," cô nói thêm.

Với luật sư Nguyễn Quốc Lân, ông muốn thấy nhà nước Việt Nam "cởi mở hết", "muốn nói gì thì nói, muốn hát bài gì thì hát", vì "chinh chiến qua lâu rồi", có như vậy thì "chúng tôi mới thấy có ý nghĩa trong việc đóng góp vào sự phồn thịnh của đất nước."

Phó Giáo sư Alex-Thái Võ, với tư cách một nhà sử học và người đang trực tiếp làm công việc khắc phục hậu quả chiến tranh, không cho rằng có thể hòa giải bằng cách quên lịch sử.

Theo ông, đó phải là tiến trình hai chiều và "mỗi phía đều có trách nhiệm bước về phía nhau". Phía đang nắm quyền phải "chủ động tạo không gian, xây dựng niềm tin và đưa ra những thay đổi trước" thì mới là "sự đồng hành thực chất".

Để người Việt ở nước ngoài muốn đóng góp nhiều hơn cho quê hương, ông Alex-Thái Võ đề xuất một số giải pháp, như tạo đầu mối rõ ràng và có trách nhiệm giữa hai phía.

"Một chuyên gia ở Hoa Kỳ muốn đóng góp về trí tuệ nhân tạo, y tế, giáo dục, lịch sử hay công nghệ không nên phải dựa chủ yếu vào quan hệ cá nhân. Cần có những đầu mối chuyên môn có thẩm quyền tiếp nhận, kết nối và theo dõi đề xuất," ông nói.

Ngoài ra, thay vì mời gọi chung, cần cụ thể hóa Việt Nam đang cần giải quyết vấn đề gì, có thể chia sẻ các dữ liệu nào, người hải ngoại đóng góp được gì và kết quả sẽ được sử dụng ra sao.

Tiếp đến, cần tạo điều kiện để người Việt ở hải ngoại đóng góp bằng nhiều hình thức, chẳng hạn không nhất thiết phải về Việt Nam.

Xây dựng lòng tin thông qua cơ chế phản hồi minh bạch, tôn trọng chuyên môn, cho phép các ý kiến khác biệt được trình bày, cũng là một giải pháp.

Phó Giáo sư Alex-Thái Võ cũng đề xuất đầu tư vào sinh viên người Việt ở nước ngoài qua các chương trình thực tập, nghiên cứu, học tập, khởi nghiệp.

"Nhưng trên tất cả, tôi nghĩ Việt Nam cần tạo cho người Việt ở nước ngoài một cảm giác rất đơn giản: anh không cần phải trở thành một con người khác trước khi anh được phép đóng góp," ông Alex-Thái Võ nói với BBC News Tiếng Việt.