Maxaad ka taqaannaa dalalka Afrika ee Soomaaliya ay ku jirto ee lagu dhisay nidaamka kaligii-taliska?

Dalalka qaar ee Afrika, ka hadalka arrimaha siyaasadda si fagaare ah ama dhaleeceynta dadka xilka haya waxay kuu horseedi kartaa in xabsi lagu dhigo, ama xitaa ay noloshaada ku kacdo.

Tobannaankii sano ee la soo dhaafay, dowlado badan ayaa u weecday hannaan kali-talisnimo ah, iyagoo xakameynaya xorriyadda hadalka, cabburinaya cod kasta oo mucaarad ah, isla markaana maamulaya geeddi-socod kasta oo doorasho, haddii uu jiroba. Taasina waxay dimuqraadiyadda ka dhigtay arrin inta badan ku kooban oo keliya buugaagta lagu xuso.

Hoos u dhaca dimuqraadiyadda

Ku dhowaad 10 waddan oo ka mid ah 55-ka dal ee Afrika ayaa isu beddelay maamullo kali-talis ah, halka 26 kalena ay yihiin maamullo kali-talis ah oo qabta doorashooyin, sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay Machadka Varieties of Democracy (V-Dem).

"Dimuqraadiyaddu waxay ku soo noqotay heerkii ay joogtay sannadkii 1978-kii marka loo eego muwaadiniinta caadiga ah ee dunida oo dhan," ayuu machadku ku sheegay warbixintiisa. Machadkan waxay xaruntiisu ku taallaa Jaamacadda Gothenburg ee dalka Iswiidhan.

"Guulihii laga gaaray 'hirarkii saddexaad ee dimuqraadiyeynta'—oo bilaabmay sannadkii 1974-kii dalka Boortaqiiska, kaddib Kacaankii Carnation ee xukunka ka tuuray taliskii Salazar, kuna fiday meelo badan oo dunida ah—waxay ku dhow yihiin inay gebi ahaanba baaba'aan."

Sida ay sheegtay Machadka V-Dem, heerka dimuqraadiyadeed ee ay haystaan muwaadiniinta caadiga ah ee Galbeedka Yurub iyo Waqooyiga Ameerika wuxuu marayaa heerkii ugu hooseeyay in ka badan 50 sano, gaar ahaan sababo la xiriira isbeddellada loo arko inay yihiin kuwo kali-talisnimo u janjeera oo ka jira Maraykanka.

Meelo kale oo Afrika ah, waxaan sidoo kale aragnaa xaalad la mid ah, inkastoo ay jireen horumarro dhinaca dimuqraadiyadda ah 25-kii sano ee la soo dhaafay kuwaas oo qaaradda Afrika ka abuuray rajo weyn.

Dad aad u tiro badan ayaa ku hoos nool maamullo aan dimuqraaddi ahayn

Dhammaadka sannadka 2025, "dunidu waxay lahayd 92 maamul oo kali-talis ah, marka loo eego 87 nidaam oo dimuqraadi ah. Sidaas darteed, 74% dadka dunida (6 bilyan oo qof) ayaa hadda ku nool maamullo kali-talis ah, halka kaliya 7% dadka dunida (0.6 bilyan oo qof) ay ku nool yihiin dimuqraadiyado xor ah."

Waxaa dhacay isbeddel weyn oo dhinaca jihada ah tobankii sano ee la soo dhaafay, taas oo ka soo horjeedda rajadii jirtay bilowgii qarniga 21-aad.

"Ku dhowaad dhammaan dhinacyada dimuqraadiyadda ayaa si weyn u wiiqmay tobankii sano ee la soo dhaafay. Sannadka 2025, xorriyadda hadalka ayaa hoos u dhacday 44 dal, iyadoo jirdil iyo tacaddiyo kale ay weli loo adeegsado caburinta mucaaradka siyaasadeed. Sidoo kale, dimuqraadiyaddu waxay dib u dhacday 33 dal."

"Waxa ka muuqda hirarkan saddex isbeddel oo kala duwan: hoos u dhaca dimuqraadiyadda ee qaar ka mid ah dalalkii dhaqan ahaan lahaa dimuqraadiyad adag; dib-u-noqosho weyn, ama xitaa burburka dimuqraadiyadda, ee dalalkii ku guuleystay inay dhisaan nidaamyo dimuqraadi ah dhammaadkii qarnigii 20-aad iyo bilowgii qarnigii 21-aad; iyo ugu dambayn, xoojinta maamulada kali-taliska ah ee dalalkii horey u lahaa nidaamyadaas," ayay qortay Machadka V-Dem.

Koonfurta Saxaraha ka hooseysa, oo ah gobol aan u janjeerin dimuqraadiyadda

Qaaradda Afrika, gaar ahaan gobolka ka hooseeya Saxaraha, heerka dimuqraadiyaddu wuxuu hadda ku soo noqday xaaladdii uu ku jiray billowgii sannadihii 2000-meeyadii, sida ay muujinayaan laba tilmaamood: soo noqoshada afgambiyada militariga ee gobolka Saaxil iyo xoojinta maamulada kali-taliska ah.

"Xoojinta maamullada kalitaliska ah ee dalal ay ka mid yihiin Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe, Mozambique iyo Togo ayaa ka qayb qaadanaya jihadan xun," ayay sheegtay Machadka V-Dem.

Gobolkaas, tiro badan oo dadka ka mid ah—66%—ayaa ku nool maamullo kali-talis ah.

Maamulada kali-taliska ah ee qabta "doorashooyin", sida Itoobiya, Tanzania iyo Uganda, ayaa hoy u ah 48% dadka gobolka.

Qiyaastii 14% dadka ayaa ku nool maamullo kali-talisnimo buuxda leh.

Kaliya 10% ayaa ku nool nidaamyo taageera dimuqraadiyadaha doorashada, sida Botswana, Ghana iyo Koonfur Afrika, halka 24% ay ku nool yihiin dalal leh dimuqraadiyad "aan si cad loo qeexin", sida Kenya iyo Nigeria.

Kuwa soo socda waa liiska 10-ka maamul ee kali-taliska ah ee Afrika ku yaalla gaar ahaan gobolka ka hooseeya Saxaraha.

1- Eritrea

Laga soo bilaabo bartamihii 1990-meeyadii iyo wixii ka dambeeyay, dadka Eritrea waxay soo mareen xilli furfurnaan ah, kaas oo lagu gartay soo bixitaanka wargeysyo madax-bannaan oo cod dheer ku dhaliilaya dowladda, xitaa gudaha xisbiga talada haya ee Popular Front for Democracy and Justice (PFDJ).

Baarlamaanka Ku-meelgaarka ah wuxuu qorsheeyay taariikhda doorashada, waxaa la dhisayay guddiga doorashada, waxaana la doodayay hindise sharciyeed ku saabsan xisbiyada siyaasadeed. Kadib dagaalkii dheeraa ee xornimada ay kula jirtay Itoobiya, Eritrea waxay u muuqatay inay si tartiib tartiib ah ugu sii socoto waddada dimuqraadiyadda.

Si kastaba ha ahaatee, si ka duwan wixii la filayay, dowladda ayaa beddeshay jihada bishii Sebtembar 2001. Inkastoo indhaha caalamku ku jeedeen weerarradii 11-ka Sebtembar ee ka dhacay Maraykanka, mas'uuliyiintu waxay hal maalin gudaheed xireen dhammaan wargeysyadii madax-bannaanida ahaa, iyagoo aamusiiyay codadkii ugu waaweynaa ee dhaleeceynta dalka. Saxafiyiin badan ayaa la xiray, qaar kalena waxay ku lumeen xaalado aan caddayn.

Isla waqtigaas, dowladda ayaa xirtay 11 xubnood oo ka tirsanaa kooxdii loo yaqaanay G-15, kuwaas oo ay ku jireen saddex wasiirro hore oo arrimaha dibadda ah, taliyihii hore ee ciidamada iyo xubno dhowr ah oo ka tirsanaa Baarlamaanka Qaranka. Tan iyo markii la xiray, lama soo saarin wax war rasmi ah oo lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan xaaladdooda ama halka ay ku dambeeyeen.

Rajadii dimuqraadiyadeed ee ay qiimeynayeen dad badan oo Eritrea ah way luntay, waxaana booskeeda galay mid ka mid ah maamullada ugu adag ee kali-taliska ah ee qaaradda Afrika.

In ka badan saddex iyo toban sano oo uu talada hayay Madaxweyne Isaias Afwerki, Eritrea weligeed lagama qaban doorasho madaxweyne.

2- Burkina Faso

Tan iyo markii uu xukunka qabtay Sebtembar 2022, hoggaamiyaha militariga ee Burkina Faso ma qarin nacaybkiisa ku aaddan dimuqraadiyadda.

Maamulka militariga ayaa hakiyay baahinta warbaahinno badan oo caalami ah, wuxuuna dalka ka eryay qaar ka mid ah wariyayaashooda.

Bishii Oktoobar ee sannadkii hore, wuxuu kala diray Guddiga Madaxa-bannaan ee Qaranka ee Doorashooyinka (CENI), shan bilood kaddibna, bishii Febraayo 2026, wuxuu baabi'iyay dhammaan xisbiyadii siyaasadda.

Wareysi laga sii daayay telefishanka qaranka 2-da Abriil, Kabtan Traoré wuxuu ugu baaqay shacabka Burkina Faso inay "iska illoobaan arrinta dimuqraadiyadda," xilli xisbiyada siyaasadeed la kala diray.

"Ma ahan doorashooyinka waxa aan marka hore diiradda saareyno (...), dadku waa inay iska illoobaan dimuqraadiyadda. Dimuqraadiyaddu ma aha wax inoo gaar ah," ayuu ku dhawaaqay.

Iyadoo ay ku jirto dagaal ka dhan ah kooxaha argagixisada, dowladda militariga ah ayaa mararka qaar afduubta ama xirta mucaaradka iyo dadka dhaliila. Qaar ka mid ah dadka ku dhiirrada inay dhaleeceeyaan xukunka ayaa mararka qaar loo diraa goobaha dagaalka iyagoo la socda ciidamada, xitaa haddii ay yihiin dad rayid ah.

3- Mali

26-kii Maarso 1991, kacdoon dadweyne ayaa riday taliskii kali-taliska ahaa ee Jeneraal Moussa Traoré ee dalka Mali.

Sarkaal da'yar oo ka tirsanaa ciidamada, Amadou Toumani Touré, ayaa xilka la wareegay isagoo doonaya inuu dalka ku hago waddada dimuqraadiyadda.

Kadib xilli ku-meelgaar ah, Mali waxay qabatay doorasho xisbiyo badan ah oo uu Alpha Oumar Konaré ku noqday madaxweyne. Tani waxay ahayd bilowgii tijaabo dimuqraadiyadeed oo muddo dheer tusaale loogu soo qaadan jiray Galbeedka Afrika.

Laakiin saddex iyo toban sano kaddib, dalkaasi wuxuu u muuqdaa inuu dib ugu laabtay halkii uu ka soo bilaabay.

Tan iyo sannadkii 2020, ciidamada militariga, oo xukunka la wareegay kadib laba afgambi oo isdaba joog ah, waxay si tartiib tartiib ah u hakad geliyeen geeddi-socodkii dimuqraadiyadda.

Goobtii rayidka iyo siyaasadda ayaa si weyn loo ciriiriyey. Xisbiyada siyaasadeed waa la kala diray, hawlaha ururo badan oo bulshada rayidka ahna si adag ayaa loo xakameeyay.

Siyaasiyiin caan ah ayaa la xiray ama xabsiga loo taxaabay, halka wariyayaal, dhaqdhaqaaqayaal iyo qaar ka mid ah mucaaradka ay ku qasbanaadeen inay dalka ka cararaan.

Inkastoo ay dagaal kula jiraan kooxaha xagjirka ah ee diimeed, maamulka militariga, oo markii hore ballanqaaday inuu dalka ku hoggaaminayo muddo ku-meelgaar ah oo afar sano ah, ayaa weli sii jooga xukunka, mana uusan mar kale soo bandhigin jadwal cad oo lagu soo celinayo dalka nidaam dastuuri ah.

4- Niger

Niger, sida dalal kale oo ku yaalla gobolka Galbeedka Afrika, wuxuu wajahaya hoos u dhac ku yimid dimuqraadiyadda.

Si kastaba ha ahaatee, dalkaasi wuxuu helay fursad uu ku xoojiyo nidaamkiisa siyaasadeed sannadihii 1990-meeyadii, isagoo ka guuray nidaamkii xisbiga keliya ee u dhexeeyay 1991 iyo 1993, una wareegay nidaam siyaasadeed oo ku salaysan xisbiyo badan.

Tan iyo markaas, maamullada rayidka ah ayaa si nabad ah isugu kala beddelay xukunka sannadihii 2000-meeyadii, oo ay ku jirtay dowladdii Mahamadou Issoufou, oo la doortay sannadkii 2011 muddo shan sano ah, kadibna dib loo doortay sannadkii 2016.

Afgambigii lagu riday madaxweynihii isaga ka dambeeyay, Mohamed Bazoum, oo ay sameeyeen saraakiil militari sannadkii 2023, wuxuu calaamad u noqday soo noqoshada xukun militari oo caburiyay xisbiyada siyaasadeed, dib u dhigay doorashooyinka iyo u gudbidda maamul rayid ah muddo aan la cayimin, isla markaana xoojiyay gacanta uu ku hayo nidaamka siyaasadeed iyo caburinta xorriyadda hadalka ee dalka.

5- Suudaanta Koofureed

Kadib sannado badan oo ay reer Koonfurta Suudaan ugu dagaallamayeen xornimada, awoodda dalka waxaa gacanta ku haya xisbiga ugu weyn ee Sudan People's Liberation Movement (SPLM), oo uu hoggaamiyo Madaxweyne Salva Kiir.

Tan iyo markii ay xornimadeeda qaadatay bishii Luulyo 2011, dhammaan hay'adaha dowladda waxaa gacanta ku hayay SPLM, taas oo si weyn u yaraysay fursadaha dimuqraadiyadeed.

Tan iyo markii uu billowday dagaalka sokeeye sannadkii 2013, xukunka dalka waxaa hareeyay khilaaf u dhexeeya Madaxweyne Salva Kiir iyo mucaaradkiisa, Madaxweyne Ku-xigeenkii hore Riek Machar.

Arrinta dimuqraadiyadda ee muwaadiniinta waddanka ugu dambeeyay ee Afrika ka xorooba weli xal looma helin.

6- Sudan

Waa maamul militari ah oo uu hoggaamiyo Jeneraal Abdel Fattah al-Burhan, oo ah guddoomiyaha Golaha Madaxbannaanida ee haya talada Suudaan.

Muddo dhowr sano ah, Suudaan waxay la tacaalaysay dagaal sokeeye oo ka dhashay khilaaf ay ciidamada dowladda kula dagaallamayaan ciidamada fallaagada ee Rapid Support Forces (RSF).

Hay'adaha u dooda xuquuqda aadanaha ayaa cambaareeyay dilal baahsan iyo xadgudubyo kale oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha oo ay geysteen labada dhinac ee is haya.

7- Soomaaliya

Tan iyo afgambigii uu sameeyay madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Maxamed Siyaad Barre ee sannadkii 1969, shacabka Soomaaliya weligood ma helin fursad ay si xor ah ugu doortaan hoggaamiyeyaashooda.

Siyaad Barre wuxuu meesha ka saaray nidaamkii xisbiyada badnaa, wuxuu hakiyay dastuurka, wuxuuna dhisay maamul kali-talis ah oo dalka geliyay qalalaase weyn iyo dagaal sokeeye sannadihii 1990-meeyadii.

Sanadihii u dambeeyay, dalka wuxuu isku dayayay inuu soo afjaro in ka badan nus qarni oo la caburinayay geeddi-socodka dimuqraadiyadda, isagoo bilaabay nidaam codbixin oo ay ka qayb qaataan dhammaan shacabka iyo diyaarinta doorashooyin xisbiyo badan leh.

8- Guinea

Guinea, inkastoo ay qabatay doorashooyin bishii Diseembar 2025 iyo May 2026, dowladda ayaa qaadatay jihada sii kordheysa ee kali-talisnimada, taas oo lagu asteeyay xarigyo, dad la waayay iyo dhimashooyin muran badan dhaliyay oo ku dhacay shacabka iyo dadka xabsiyada ku jira.

Doorashadii madaxweynaha ee Diseembar 2025, Jeneraal Mamadi Doumbouya, oo xukunka la wareegay kadib afgambigii 2021, ayaa lagu dhawaaqay inuu ku guuleystay 86.72% codadka.

Hoggaamiyeyaasha waaweyn ee mucaaradka ayaa hore looga reebay tartanka madaxtinimada, arrintaas oo dhaawacday hannaankii doorashada oo dhan.

Dhowr urur oo bulshada rayidka ah ayaa cambaareeyay hab-dhaqanka dowladda ee lagu xakameynayo goobta rayidka iyo siyaasadda. Waxay sheegeen in tallaabooyinka dowladda ee lagu xirayo ama lagu mamnuucayo qaar ka mid ah xisbiyada siyaasadda, mamnuucidda isu-soo-baxyada dadweynaha, iyo xaddididda xorriyadda warbaahinta ay muujinayaan sida dimuqraadiyadda loo caburinayo.

9- Eswatini

Eswatini waa waddanka ugu dambeeya qaaradda Afrika ee lagu maamulo nidaam boqortooyo leh awood buuxda.

Boqor Mswati III wuxuu hayaa dhammaan awoodaha dalka (fulinta, sharci-dejinta iyo garsoorka), wuxuuna gacanta ku hayaa booliska, ciidamada qaranka iyo nidaamka garsoorka ee boqortooyada.

Tan iyo markii la soo saaray amar boqortooyo sannadkii 1973, xisbiyada siyaasadeed waa laga mamnuucay dalkaas. Baarlamaanka qaranka boqortooyada wuxuu ka kooban yahay 69 xubnood, kuwaas oo 10 ka mid ah si toos ah uu u magacaabo boqorka.

"Doorasho waa tartan u dhexeeya xisbiyada siyaasadda. Laakiin falanqeeyayaasha siyaasadeed waxay sheegayaan in tani aysan ahayn doorasho, balse ay tahay nidaam magacaabis ah oo ay sameeyaan taageerayaasha boqortooyada. Haddii aad ka qaybqaadato, ma awoodid inaad difaacdo aragtidaada siyaasadeed," ayuu sheegay Alvit Dlamini, madaxweynaha NNLG—oo ah xisbiga ugu da'da weyn dalkaas—sannadkii 2018.

10- Guinea-Bissau

Guinea-Bissau waxaa muddo dheer saameeyay khilaafaad siyaasadeed iyo mid hay'adeed oo ka fogeeyay heerarka dimuqraadiyadeed ee laga tixgeliyo dalal badan oo Afrika ah.

Bishii Nofeembar 2025, xilli dalkaasi ku jiray geeddi-socod doorasho oo lagu asteeyay tartan adag oo madaxtinimo, isla markaana ay socotay tirinta codadka, ciidamada ayaa ka baxay xeryahooda waxayna afgambi ku sameeyeen madaxweynihii xilka ka sii degayay.

Xaalad aan caadi ahayn, wuxuu ahaa madaxweynihii xilka laga tuuray, Umaro Sissoco Embaló, kaas oo isaga laftiisu u sheegay beesha caalamka in ciidamadu afgambi ku sameeyeen.

Kadib afgambigaas, mucaaradka siyaasadeed waxaa lagu soo rogay xannibaado kala duwan, iyadoo walaac sii kordhayo oo ku saabsan ixtiraamka xorriyadaha aasaasiga ah iyo mustaqbalka nidaamka xisbiyada badan ee dalka.

Muddo dheer ka hor burburkan ku yimid nidaamka dastuuriga ah, dowladdii Umaro Sissoco Embaló ayaa horeyba u wajahaysay dhaleeceyn.

Habka uu u maamulayay dalka waxaa inta badan ku tilmaami jiray mucaaradka siyaasadeed iyo ururo dhowr ah oo bulshada rayidka ah inuu ahaa mid u janjeera kali-talisnimo.

Xiisadda ayaa si gaar ah u muuqatay intii lagu jiray geeddi-socodka doorashada, taas oo gaartay heer ay carqaladeysay dadaalladii dhexdhexaadinta ee Ururka Dhaqaalaha Galbeedka Afrika (ECOWAS), kaas oo doonayay inuu heshiisiin ka dhex sameeyo dhinacyada siyaasadeed ee waaweyn si loo ilaaliyo xasilloonida dalka.