اگر جنگ به فضا کشیده شود؛ ماهواره‌ها چگونه هدف قرار می‌گیرند؟

حدود ساعت ۳ بامداد ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، هزاران مودم ماهواره‌ای در سراسر اوکراین و اروپای مرکزی از کار افتادند. چند ساعت بعد، تهاجم روسیه به اوکراین آغاز شد.

کری بینگن، مدیر پروژه امنیت هوافضا در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا، می‌گوید: «نخستین حمله جنگ روسیه و اوکراین، ورود تانک‌ها به خاک اوکراین نبود بلکه حمله‌ای سایبری به یک سامانه ماهواره‌ای تجاری بود که بعدها به دولت روسیه نسبت داده شد.»

«چرا چنین کاری کردند؟ می‌خواستند توانایی ارتش و دولت اوکراین برای برقراری ارتباط را تضعیف کنند.»

در جنگ‌های مدرن، نخستین گلوله ممکن است نه از یک تفنگ یا موشک، بلکه در قالب رشته‌ای از کدهای مخرب شلیک شود؛ کدهایی که ماهواره‌های در حال گردش به دور زمین را هدف می‌گیرند.

در دوران جنگ سرد، آمریکا و روسیه روی زمین، در آسمان، زیر دریا و همچنین، بدون جلب توجه چندان، در فضا با یکدیگر مقابله می‌کردند. اما اکنون تنش‌ها بار دیگر در مدار زمین رو به افزایش است و این بار در معرض دید همگان قرار دارد. اهمیت موضوع نیز کم نیست؛ چرا که اقتصاد فضایی جهان با ارزشی حدود ۶۲۶ میلیارد دلار ممکن است در معرض خطر قرار گیرد.

اوایل فوریه مشخص شد دو ماهواره روسی احتمالا از زمان تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، ارتباطات دست‌کم ۱۲ ماهواره اروپایی را رهگیری کرده‌اند.

چنین رهگیری‌هایی ممکن است به سرویس‌های اطلاعاتی روسیه امکان داده باشند داده‌های حساسی را که این ماهواره‌ها منتقل می‌کنند بخوانند یا حتی، به‌طور فرضی، کنترل آن‌ها را در اختیار بگیرند.

در چند سال گذشته، تلسکوپ‌های مستقر روی زمین و دوربین‌های مداری، دو ماهواره روسی به نام‌های «لوچ-۱» و «لوچ-۲» را رصد کرده‌اند که مجموعه‌ای از مانورهای مشکوک را در مدار انجام داده‌اند.

به‌ویژه مشاهده شده است که این دو ماهواره به ماهواره‌های زمین‌ایستای مهم اروپا، هرچند قدیمی، بسیار نزدیک شده‌اند. از جمله این ماهواره‌ها می‌توان به «اینتل‌ست ۳۹» اشاره کرد؛ ماهواره‌ای که در مداری چنان مرتفع به دور زمین می‌گردد که به نظر می‌رسد بر فراز یک نقطه مشخص از سطح زمین ثابت مانده است.

چنین موقعیت بلندی، این ماهواره‌ها را به سکویی ایده‌آل برای ارتباطات، ناوبری و کاربردهای نظامی تبدیل می‌کند و در عین حال، آن‌ها را به هدفی ارزشمند برای هر دشمن بالقوه بدل می‌سازد.

کشورهای غربی ناچارند برای جلوگیری از چنین حملاتی، در صورت وقوع درگیری با قدرتی مانند روسیه، برنامه‌ریزی کنند.

نوربرت پوزن، تحلیلگر ارشد مداری در شرکت فرانسوی ردیابی ماهواره «آلدوریا»، می‌گوید: «وقتی یک ماهواره در فضا خیلی به ماهواره دیگری نزدیک می‌شود، ماجرا به نوعی بازی تبدیل می‌شود؛ این‌که چه کسی اول حرکت می‌کند و ماهواره مقابل چه واکنشی نشان می‌دهد.»

برخی این وضعیت را به نبردهای تن‌به‌تن جنگنده‌ها در آسمان تشبیه کرده‌اند؛ با این تفاوت که میدان این رویارویی، فضاست.

به نظر می‌رسد این رفتارهای اخیر، امتدادی از آن چیزی باشد که از آن با عنوان «جنگ ترکیبی» روسیه یاد می‌شود؛ نوعی رویارویی که در آن از روش‌های غیرنظامی، مانند مختل کردن سامانه‌های ارتباطی، نیز استفاده می‌شود.

از نگاه روسیه، ماهواره‌ها به پاشنه آشیل آمریکا و متحدانش تبدیل شده‌اند، چون این کشورها بیش از پیش به آن‌ها وابسته شده‌اند. از کار انداختن یا مختل کردن این ماهواره‌ها می‌تواند خسارت‌های گسترده‌ای به زیرساخت‌های غیرنظامی و نظامی وارد کند.

جولیانا زوس، پژوهشگر جنگ فضایی در مؤسسه خدمات سلطنتی متحد می‌گوید: «این رفتار روسیه موضوع تازه‌ای نیست؛ چه در فضا و چه روی زمین. ما بارها شاهد چنین محک زدن خطوط قرمز هستیم؛ از ورود پهپادها به حریم هوایی لهستان گرفته تا مانور دادن ماهواره‌های روسی در نزدیکی دیگر ماهواره‌های ارتباطی، چه ماهواره‌های متعلق به دولت‌های غربی و چه ماهواره‌های تجاری. روسیه بیش از ۱۰ سال است که چنین اقداماتی انجام می‌دهد.»

از دوران جنگ سرد به این سو، سلاح‌های ضدفضایی برای نابود کردن، مختل کردن یا کاهش کارایی ماهواره‌ها و زیرساخت‌های فضایی توسعه یافته‌اند تا برتری نظامی در برابر رقیب ایجاد کنند.

این سلاح‌ها طیفی گسترده را در بر می‌گیرند؛ از سلاح‌های سایبری، مانند آنچه در این حمله به کار گرفته شد، گرفته تا سامانه‌هایی که سیگنال‌های ماهواره‌ای را مختل یا جعل می‌کنند، و حتی ابزارهایی که بیشتر به داستان‌های علمی‌تخیلی شباهت دارند؛ مانند لیزرها یا پالس‌های الکترومغناطیسی.

این فناوری‌ها می‌توانند از روی زمین، از هوا یا حتی از طریق ماهواره‌ای دیگر که به هدف خود نزدیک شده است، برای کور کردن، از کار انداختن یا نابود کردن یک ماهواره مورد استفاده قرار گیرند.

علاوه بر این‌ها، سلاح‌های موسوم به «جنبشی» نیز وجود دارند؛ سلاح‌هایی که با برخورد مستقیم هدف را از بین می‌برند. موشک‌هایی که از زمین یا هوا پرتاب می‌شوند و نیز پرتابه‌هایی شبیه دارت که از یک فضاپیمای دیگر شلیک می‌شوند، در این دسته قرار می‌گیرند و می‌توانند یک ماهواره را نابود کنند.

کری بینگن می‌گوید: «ما به‌طور مرتب شاهد حملات سایبری [علیه ماهواره‌ها] هستیم. جنگ الکترونیک، از جمله اخلال در سیگنال‌ها و جعل آن‌ها، به‌وفور در میدان نبرد اوکراین دیده می‌شود. چین نیز شمار زیادی سامانه اخلال‌گر را در منطقه مستقر کرده و آن‌ها را در ساختار نیروهای خود به کار گرفته است.»

او می‌افزاید: «ایرانی‌ها نیز از سامانه‌های اخلال‌گر استفاده کرده‌اند و صادقانه بگویم، امروز حتی می‌توانید یک اخلال‌گر کم‌قدرت جی‌پی‌اس را از ای‌بی بخرید.»

برخی کشورها آزمایش سلاح‌های فیزیکی واقعی را نیز در فضا انجام داده‌اند؛ از جمله موشک‌هایی که برای از کار انداختن ماهواره‌ها در مدار طراحی شده‌اند.

به گفته بینگن، فناوری مورد نیاز این سلاح‌ها نخستین بار در دوران جنگ سرد و توسط آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی توسعه یافت. او می‌گوید اما آزمایش موشکی چین در سال ۲۰۰۷ معادلات را تغییر داد؛ زمانی که این کشور یک موشک را به سوی یک ماهواره هواشناسی از کارافتاده شلیک کرد. این آزمایش هزاران قطعه آوار فضایی ایجاد کرد که پیش‌بینی می‌شد تا هفت دهه در مدار زمین باقی بمانند.

در سال ۲۰۰۸، آمریکا عملیاتی را که «عملیات برنت فراست» نام گرفت، به‌طور علنی اعلام کرد.

بینگن می‌گوید: «در این عملیات، از یک موشک رهگیر دفاع موشکی که از روی یک کشتی شلیک شده بود، برای ساقط کردن یک ماهواره آمریکایی دچار نقص فنی استفاده شد.» او توضیح می‌دهد که این اقدام با هدف جلوگیری از خطرات احتمالی و به دلایل ایمنی انجام گرفت.

کشورهای دیگری نیز به این رقابت تسلیحاتی فضایی پیوسته‌اند. هند نیز مانند ایالات متحده و چین، توانایی استفاده از رهگیر دفاع موشکی برای سرنگونی ماهواره را به نمایش گذاشته است.

بینگن می‌افزاید: «روس‌ها نیز همین کار را در نوامبر ۲۰۲۱، تنها سه ماه پیش از حمله به اوکراین، انجام دادند. آیا این اقدام پیامی برای ما بود یا صرفاً ارتش در حال آزمایش بود؟»

پوزین توضیح می‌دهد مقام‌های آمریکایی گمانه‌زنی‌هایی نیز مطرح کرده‌اند مبنی بر اینکه روسیه نوعی سلاح هم‌مدار را آزمایش کرده است. او می‌گوید این سلاح یک ماهواره نیست، بلکه نوعی پرتابه است که از یک ماهواره در فضا شلیک می‌شود. با این حال، به گفته او، روسیه این موضوع را رد کرده است.

استفاده از سلاح‌های جنبشی می‌تواند آوار فضایی ایجاد کند که سال‌ها در مدار باقی بماند؛ موضوعی که نگرانی‌ها درباره پدیده‌ای موسوم به «سندروم کسلر» را افزایش داده است.

«سندروم کسلر» به واکنشی زنجیره‌ای گفته می‌شود که در آن، افزایش تعداد قطعات آوار فضایی باعث برخورد آن‌ها با یکدیگر می‌شود و هر برخورد نیز قطعات بیشتری تولید می‌کند؛ فرآیندی که به نوبه خود برخوردهای بیشتری را رقم می‌زند.

جولیانا زوس معتقد است ممکن است انگیزه‌ای تیره‌تر پشت آزمایش این فناوری‌ها وجود داشته باشد.

او می‌گوید: «آن‌ها [روسیه و چین] می‌دانند که ما این تجهیزات را زیر نظر داریم و می‌دانند که می‌توانیم ببینیم چگونه در نزدیکی آن‌ها مانور می‌دهند.»

زوس می‌افزاید: «بنابراین در حال نمایش توانایی‌های خود هستند تا مطمئن شوند ما در هیچ حوزه‌ای احساس امنیت نکنیم و فضا نیز از این قاعده مستثنا نیست.»

بینگن می‌گوید: «پرسش همیشگی این است که چرا چنین کاری می‌کنند؟ آیا به ما پیام می‌دهند؟ آیا فناوری، روش‌های عملیاتی و تاکتیک‌ها را آزمایش می‌کنند؟ یا برای روزی که بخواهند واقعا چنین عملیاتی انجام دهند، درباره ما اطلاعات جمع‌آوری می‌کنند؟»

«ما واقعا نمی‌دانیم و باید برای بدترین سناریو برنامه‌ریزی کنیم.»

دست‌کم این همان پرسشی بود که کارشناسان مطرح می‌کردند؛ تا اینکه روس‌ها درست پیش از جنگ اوکراین ظاهرا جدی‌تر شدند.

سلاح‌های هسته‌ای در فضا

در سال ۲۰۲۲، روسیه ماهواره «کاسموس ۲۵۵۳» را تنها چند هفته پیش از آغاز تهاجم به اوکراین به فضا پرتاب کرد. دو سال بعد، آمریکا اعلام کرد که این ماهواره ممکن است بخشی از برنامه روسیه برای توسعه یک سلاح هسته‌ای مستقر در فضا باشد.

بر اساس این ارزیابی، چنین سلاحی می‌تواند برای نابود کردن شبکه‌های کامل ماهواره‌ای، از جمله سامانه گسترده «استارلینک» شرکت اسپیس‌ایکس، به کار گرفته شود؛ سامانه‌ای که در حمایت از اوکراین در برابر تهاجم روسیه نقش مهمی داشته است.

روسیه این ادعا را رد کرده است.

ایده به‌کارگیری سلاح هسته‌ای در فضا آن‌قدرها هم دور از ذهن نیست که به نظر می‌رسد.

در سال ۱۹۶۲، آمریکا یک بمب هسته‌ای را در مدار زمین منفجر کرد تا ببیند آیا این انفجار می‌تواند یک پالس الکترومغناطیسی ایجاد کند یا نه. چنین پالس‌هایی می‌توانند تجهیزات الکترونیکی را از کار بیندازند، ارتباطات رادیویی را مختل کنند و با ایجاد کمربندهای مصنوعی تشعشع، ماهواره‌ها را از کار بیندازند.

این آزمایش که با نام «استارفیش پرایم» شناخته می‌شود، واقعا یک پالس الکترومغناطیسی ایجاد کرد؛ آن هم پالسـی که بسیار قوی‌تر از حد انتظار بود و در روزها و ماه‌های پس از انفجار، باعث از کار افتادن چندین ماهواره شد.

پس از آن، آمریکا و شوروی آزمایش‌های کوچک‌تری در این زمینه انجام دادند. اما در سال ۱۹۶۴، «پیمان منع جزئی آزمایش‌های هسته‌ای» آزمایش سلاح‌های هسته‌ای در فضا را ممنوع اعلام کرد.

جولیانا زوس می‌گوید: «با توجه به آنچه می‌دانیم و درباره آن بحث شده است، در حال حاضر هیچ ماهواره مجهز به سلاح هسته‌ای در مدار زمین وجود ندارد. اما آن‌ها قطعا می‌توانند چنین چیزی بسازند. به نظر من، هر کشوری که توان هسته‌ای داشته باشد، قادر به انجام این کار است.»

اما آیا روسیه واقعا قصد دارد چنین سلاحی بسازد؟ زوس معتقد است حتی اگر چنین برنامه‌ای در جریان باشد، احتمال این‌که روسیه واقعا از آن استفاده کند اندک است.

او می‌گوید چین، متحد روسیه، نیز مانند آمریکا روزبه‌روز بیشتر به فناوری‌های فضایی وابسته می‌شود.

زوس می‌افزاید: «استفاده از چنین سلاحی فقط در شرایطی معنا پیدا می‌کند که روسیه دیگر هیچ گزینه‌ای در اختیار نداشته باشد.»

زوس می‌گوید: «پیامد چنین انفجاری می‌تواند ناخواسته دسترسی به فضا را برای ماه‌ها، و حتی سال‌ها، دشوار یا غیرممکن کند؛ آن هم به دلیل تشعشعاتی که بر جای می‌گذارد.»

آینده سلاح‌های ضدفضایی چه شکلی می‌تواند داشته باشد؟

نوربرت پوزن می‌گوید: «می‌دانیم که برنامه فضایی چین در زمینه توسعه و آزمایش فناوری‌ها و تجهیزات جدید در فضا با سرعت زیادی در حال پیشرفت است.»

او توضیح می‌دهد که با توجه به پروژه‌هایی که در کشورهای غربی از سوی نهادهای دولتی تامین مالی می‌شوند، سرمایه‌گذاری قابل توجهی برای توسعه ماهواره‌های کوچک موسوم به «ماهواره‌های نگهبان» انجام شده است.

به گفته او، این ماهواره‌ها می‌توانند نقش محافظ را برای یک ماهواره بسیار ارزشمند و آسیب‌پذیر ایفا کنند، یا برای بازرسی و بررسی یک ماهواره دیگر به کار گرفته شوند.

ژاپن، فرانسه، هند و آلمان همگی اعلام کرده‌اند قصد دارند چنین ماهواره‌های «محافظی» بسازند یا هم‌اکنون در حال ساخت آن‌ها هستند.

بینگن می‌گوید: «هر کشوری که موشک، اطلاعات اولیه موقعیت‌یابی مداری و آگاهی از حرکت ماهواره‌ها در مسیرهای قابل‌پیش‌بینی داشته باشد، مانند ایران یا کره شمالی، می‌تواند موشکی برای رهگیری یک ماهواره پرتاب کند.»

در مقابل، سرنگونی یک یا حتی چند ماهواره در منظومه‌ای مانند استارلینک، کل شبکه را مختل نخواهد کرد.

با این حال، سلاح هسته‌ای تنها گزینه موجود نیست. یکی از ایده‌های مطرح، استفاده از ۹۳۵ اخلال‌گر کوچک و هماهنگ است که توسط ناوگانی از پهپادها، بالن‌ها یا هواپیماها حمل شوند.

پژوهش‌هایی در چین نشان می‌دهد که این سامانه‌ها می‌توانند یک سد الکترومغناطیسی با قدرتی کافی برای مختل کردن استارلینک در منطقه‌ای تقریبا هم‌اندازه تایوان ایجاد کنند.

جولیانا زوس می‌گوید: «خطر بروز یک اشتباه محاسباتی از سوی یکی از قدرت‌های فضایی فقط بیشتر و بیشتر خواهد شد. اگر ماهواره‌ای از هم بپاشد و در همان نزدیکی نیز یک ماهواره مشکوک حضور داشته باشد، این پرسش ناگزیر مطرح می‌شود که آیا این اتفاق نتیجه یک اقدام عمدی و خصمانه بوده یا صرفا یک حادثه؟»