چرا پروژه هواپیمای مسافربری جدید روسیه به وزارت دفاع واگذار شد؟

سرگئی مرنکوف، طراح ارشد هواپیماهای ترابری شرکت «هواپیماسازی غیرنظامی اورال»، اعلام کرد که کار روی ساخت هواپیمای جدید توربوپراپ «تی‌وی‌آراس-۴۴ لادوگا» در روسیه متوقف شده و این پروژه به وزارت دفاع واگذار شده است.

آقای مرنکوف در کنفرانسی درباره پشتیبانی هوانوردی مناطق قطبی، سیبری و خاور دور که سازمان هوانوردی روسیه برگزار کرده بود، گفت: «پروژه تی‌وی‌آراس-۴۴ لادوگا متوقف شده است. تصمیم گرفته شده این هواپیما و تمام زیرساخت‌های علمی و فنی آن در اختیار وزارت دفاع قرار گیرد تا بر پایه آن، یا نسخه ترابری مجهز به رمپ، یا نسخه ترابری با در جانبی، یا نسخه مسافربری ویژه نیازهای وزارت دفاع ساخته شود.»

او همچنین گفت که به دفتر طراحی این پروژه اجازه داده شده نخستین پرواز لادوگا را در سال ۲۰۲۶ انجام دهد.

قرار بود این هواپیما در خطوط هوایی منطقه‌ای، جایگزین هواپیماهای آنتونوف-۲۴ و آنتونوف-۲۶ شود که هنوز از دوران اتحاد جماهیر شوروی باقی مانده‌اند. ویژگی این خطوط هوایی شرایط سخت آب‌وهوایی است. بسیاری از فرودگاه‌های این مسیرها در مناطق شمالی قرار دارند و کیفیت باندهای فرود آن‌ها نیز پایین است.

هواپیمای مسافربری توربوپراپ «ایل-۱۱۴» نیز در روسیه در حال توسعه است، اما نمی‌توان آن را جانشین کاملی برای آنتونوف-۲۴ دانست. ویژگی‌های طراحی این هواپیما اجازه نمی‌دهد به صورت منظم از باندهای خاکی فرودگاه‌های منطقه‌ای پرواز کند و در آن‌ها فرود بیاید. ایل-۱۱۴ هواپیمایی با بال پایین است؛ یعنی بال‌ها در بخش زیرین بدنه قرار گرفته‌اند و همین موضوع وابستگی آن را به کیفیت باند فرود بیشتر می‌کند.

در مقابل، آنتونوف-۲۴، آنتونوف-۲۶ و لادوگا همگی هواپیماهایی با بال بالا هستند؛ یعنی بال‌ها در قسمت بالایی بدنه قرار دارند. این طراحی باعث می‌شود موتور هواپیما بالاتر قرار گیرد و کمتر در معرض ورود گل‌ولای یا سنگ‌ریزه باشد. علاوه بر این، چنین ساختاری تبدیل هواپیما به مدل ترابری را آسان‌تر می‌کند؛ نکته‌ای که احتمالا توجه وزارت دفاع روسیه را جلب کرده است.

وزارت دفاع روسیه با کمبود شدید هواپیماهای ترابری نظامی، به ویژه در رده سبک، روبه‌رو است. پروژه هواپیمای «ایل-۱۱۲وی» که قرار بود این نیاز را برطرف کند، پس از سقوط تنها نمونه پروازی آن در سال ۲۰۲۱ متوقف شد. این هواپیما هنگام آماده‌سازی برای اجرای نمایشی در یک نمایشگاه هوایی سقوط کرده بود.

«خروج از رده»

دیمیتری یادروف، رئیس آژانس فدرال حمل‌ونقل هوایی روسیه، در اکتبر ۲۰۲۵ گفته بود که این کشور طی چهار سال آینده ۲۳۰ فروند هواپیما و بالگرد ساخت شوروی را از دست خواهد داد.

آقای یادروف گفت: «بر اساس بدبینانه‌ترین پیش‌بینی، ما همراه با شرکت‌های هواپیمایی برآورد می‌کنیم که تا سال ۲۰۳۰ حدود ۳۳۹ فروند هواپیما از ناوگان خارج شوند. این شامل ۲۳۰ فروند هواپیمای ساخت داخل، از جمله هواپیماهایی با عمر ۴۰، ۵۰ و ۶۰ سال، و همچنین ۱۰۹ فروند هواپیمای خارجی است.»

این فهرست شامل هواپیماهای آنتونوف-۲۴ و آنتونوف-۲۶ نیز می‌شود که در دوران اتحاد جماهیر شوروی ساخته شده‌اند. عمر بسیاری از این هواپیماها اکنون بیش از ۴۰ سال است.

هواپیمای آنتونوف-۲۴ از اواخر دهه ۱۹۵۰ تا اواخر دهه ۱۹۷۰ تولید می‌شد. مدل ارتقایافته آن، آنتونوف-۲۶، نیز تا میانه دهه ۱۹۸۰ روی خط تولید بود.

«انجمن شرکت‌های کوچک هوانوردی» در کانال تلگرام خود نوشت: «رئیس سازمان هوانوردی روسیه رسما پیش‌بینی می‌کند که در افق پنج‌ساله، همه پروازهای محلی و منطقه‌ای به‌طور کامل متوقف شوند. دقیقا در همین مسیرهاست که هواپیماهای آنتونوف-۲ و آنتونوف-۲۴ با عمر ۴۰ تا ۶۰ سال، که اکنون به طور گسترده از رده خارج می‌شوند، پرواز می‌کنند.»

آنتونوف-۲۴ و آنتونوف-۲۶ هواپیماهای منطقه‌ای دوموتوره‌ای هستند که توانایی جابه‌جایی تا ۵۰ مسافر را در مسافتی حدود دو هزار کیلومتر دارند.

کمبود قریب‌الوقوع هواپیماهای منطقه‌ای توربوپراپ، از دهه ۲۰۰۰ میلادی به یکی از نگرانی‌های مقام‌های روسیه تبدیل شده بود.

در اوایل دهه ۲۰۱۰، طرحی برای تولید تحت لیسانس هواپیماهای کانادایی «دش-۸» مطرح شد که از نظر مشخصات فنی شبیه آنتونوف-۲۴ است. اما این پروژه در سال ۲۰۱۵ متوقف شد، زیرا کانادا پس از الحاق شبه‌جزیره کریمه به روسیه حاضر به ادامه همکاری نشد.

جایگزینی واردات

دو منبع در صنعت هوانوردی به بی‌بی‌سی گفته‌اند که «تی‌وی‌آراس-۴۴ لادوگا» یکی از موفق‌ترین پروژه‌های هواپیماسازی جدید روسیه به شمار می‌رفت و آن‌ها نسبت به آینده تولید این هواپیما خوش‌بین بودند. قرار بود گواهینامه تایید این هواپیما در سال ۲۰۲۹ صادر شود.

برنامه این بود که لادوگا یکی از هواپیماهای جدید جایگزین هواپیماهای غربی باشد که ارسال آن‌ها به روسیه پس از آغاز حمله این کشور به اوکراین متوقف شده بود. این پروژه‌ها شامل هواپیماهای دوربرد «ایل-۹۶-۳۰۰»، میان‌بردهای «ام‌اس-۲۱» و «تو-۲۱۴»، هواپیماهای منطقه‌ای «ایل-۱۱۴» و «اس‌اس‌جی-نیو» و همچنین «لادوگا» و «بایکال» بودند.

برای آغاز تولید انبوه این هواپیماها، لازم بود قطعات خارجی با نمونه‌های روسی جایگزین شوند. اما این هواپیماها هنوز موفق به دریافت گواهی‌های جدید نشده‌اند. زمان صدور این مجوزها بارها به تعویق افتاده و هنوز مشخص نیست دقیقا چه زمانی صادر خواهند شد.

در سال ۲۰۲۵ نخستین هواپیمای تولید انبوه «اس‌اس‌جی-نیو» به‌طور رسمی ساخته شد. این هواپیما هنوز مجوز لازم برای تولید را دریافت نکرده است، اما «شرکت هواپیماسازی متحد روسیه» ابراز اطمینان کرده که این مجوز دیر یا زود صادر خواهد شد و به تدریج روند تولید را آغاز کرده است.

کمبود هواپیماهای ترابری نظامی

ناوگان هواپیماهای سبک ترابری نظامی نیروی هوافضای روسیه عمدتا از هواپیماهای طراحی آنتونوف تشکیل شده و بیشتر آن‌ها آنتونوف-۲۶ هستند. هنوز ده‌ها فروند از این هواپیماها در اختیار نیروی هوافضای روسیه است، اما تعیین تعداد دقیق آن‌ها دشوار است زیرا مشخص نیست چه تعداد از این نوع هواپیماها همچنان عملیاتی و قابل پرواز هستند.

در روسیه جایگزینی برای آنتونوف-۲۶ با نام «ایل-۱۱۲وی» در حال توسعه بود، اما روند ساخت آن پس از سقوط نخستین نمونه پروازی در سال ۲۰۲۱ با مشکل جدی روبه‌رو شد.

طراحی این هواپیما از اوایل دهه ۲۰۰۰ آغاز شده بود، اما وزارت دفاع روسیه در سال ۲۰۱۰ ترجیح داد هواپیماهای اوکراینی آنتونوف-۱۴۰ را خریداری کند. پس از الحاق شبه‌جزیره کریمه به روسیه در سال ۲۰۱۴ و وخامت شدید روابط مسکو و کی‌یف، پروژه ایل-۱۱۲وی دوباره از سر گرفته شد.

در برخی شرایط می‌توان هواپیماهای سبک ترابری نظامی را با هواپیماهای سنگین‌تر جایگزین کرد؛ مثل زمانی که پرواز به فرودگاهی بزرگ با باند استاندارد انجام می‌شود. اما هواپیماهای ترابری نظامی ناچارند به فرودگاه‌های کم‌امکانات با باندهای کوتاه نیز پرواز کنند. به همین دلیل کمبود هواپیماهای سبک ترابری، به مشکلی بزرگ و جدی برای ارتش روسیه تبدیل شده است.

برای چنین هواپیمایی، بدنه تقویت‌شده و وجود رمپ بارگیری اهمیت زیادی دارد؛ رمپی که در انتهای هواپیما طراحی می‌شود و با باز شدن به سمت پایین، سکویی شیب‌دار برای بارگیری تجهیزات، محموله یا نیرو ایجاد می‌کند.

اضافه کردن چنین رمپی به هواپیمایی که از ابتدا برای چنین کاری طراحی نشده دشوار است، اما در هواپیماهای با بال بالا انجام این کار آسان‌تر است.

اینکه وزارت دفاع روسیه حاضر شده حتی نسخه‌ای بدون رمپ بارگیری را نیز بپذیرد، نشان می‌دهد کمبود چنین هواپیماهایی واقعا به مرحله بحرانی رسیده است.