Thế hệ trẻ người Việt tại Mỹ và tinh thần cấp tiến

Ông Vũ Đức Vượng nói với tôi: "Hồi đó tôi nói (với người tị nạn) là con cháu quý vị sẽ có khuynh hướng theo đảng Dân chủ hết."

Ông Vượng từng là giám đốc Trung tâm tái định cư người tị nạn Đông Nam Á tại San Francisco trong những năm 1970-1980, thời gian căng thẳng nhất của thảm họa thuyền nhân.

Trung tâm này có nhiệm vụ đón người tị nạn đến miền Bắc California để chuẩn bị cho họ cuộc sống mới trên đất Mỹ.

Nửa thế kỷ trôi qua, người Việt tại Mỹ đã có đến thế hệ thứ hai, thứ ba,… điều tiên đoán trên của ông Vượng dường như ngày càng đúng.

Nhiều khảo sát khác nhau cho thấy cử tri người Mỹ gốc Việt có khoảng cách thế hệ về chính trị nhiều hơn các sắc dân gốc Á châu khác.

Khảo sát năm 2016 của tổ chức phi lợi nhuận Cal Matters tại California, nơi đông người gốc Việt sinh sống nhất, thì ở lứa tuổi trên 55 chỉ có 28% cử tri người gốc Việt bầu cho Đảng Dân chủ, ở tuổi 35-54 là 34%, con số đó là 46% ở lứa tuổi 18-34.

Con số cử tri gốc Việt bầu cho Đảng Cộng hòa chỉ chiếm ưu thế ở lứa tuổi trên 55 mà thôi.

Nhìn chung, hai đảng Dân chủ và Cộng hòa khác biệt nhau về quan điểm xã hội. Đảng Dân chủ nghiêng về phía cung cấp phúc lợi xã hội nhiều hơn, cởi mở hơn về vấn đề giới tính, tôn giáo.

Khuynh hướng nghiêng về Đảng Cộng hòa của cử tri người Việt lớn tuổi được cho là bắt nguồn từ gốc gác tị nạn của họ sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc.

Đảng Dân chủ, kiểm soát quốc hội liên bang vào giai đoạn 1973-1977, bị đổ lỗi cho việc đã cắt viện trợ quân sự làm cho Việt Nam Cộng hòa sụp đổ.

Với sự thay đổi thế hệ như vậy, ngày càng có nhiều chính trị gia, nhà hoạt động xã hội,… người gốc Việt theo khuynh hướng xã hội của Đảng Dân chủ, thậm chí đi xa hơn, tức là thuộc nhóm tạm gọi là "tả", hay cấp tiến, của đảng này.

Ở cấp liên bang, vị dân biểu gốc Việt đầu tiên là ông Cao Quang Ánh (2009-2011), thuộc Đảng Cộng hòa, bang Louisiana.

Hai người sau đó đều thuộc Đảng Dân chủ và trẻ tuổi hơn: Stephanie Murphy (Đặng Ngọc Dung) dân biểu từ năm 2017 đến 2023, từ Florida, và Derek Trần, từ 2025 đến nay, đại diện hạt 45 của California.

Ở mức độ bang, con số các chính trị gia trẻ gốc Việt theo khuynh hướng Đảng Dân chủ hay cấp tiến còn nhiều hơn nữa. Họ có mặt ở Virginia, Massachusetts, Colorado, California, và đặc biệt là tại Oregon có đến 5 người thuộc cánh cấp tiến của Đảng Dân chủ được bầu vào nghị viện bang này vào năm 2022 (bà Hòa Nguyễn mất vì bạo bệnh năm 2024).

Người Việt cấp tiến

Đã có những tổ chức cấp tiến của người Mỹ gốc Việt được thành lập.

PIVOT, tổ chức cấp tiến người Mỹ gốc Việt, được thành lập vào năm 2017, ngay sau khi ông Donald Trump đắc cử tổng thống. Ông T.D., một trong những người sáng lập tổ chức này, nói với tôi rằng trong số các thành viên của PIVOT có nhiều người ủng hộ Thượng nghị sĩ Bernie Sanders, là chính trị gia độc lập và là nhân vật cấp tiến theo đường lối xã hội chủ nghĩa dân chủ nổi bật của Hoa Kỳ.

Một năm sau đó, một tổ chức phi lợi nhuận, mang tinh thần cấp tiến rất cao và trẻ hơn đã ra đời ngay trung tâm đông đúc nhất của người gốc Việt tại Mỹ, Orange County (quận Cam). Đó là tổ chức VietRise do cô Tracy La thành lập, với những mục tiêu đấu tranh cho công bằng xã hội (nhà ở, y tế,…), công bằng sắc tộc.

Hoạt động của VietRise ngày càng được chú ý. Sau 8 năm, cô Tracy La đã được trường Đại học California tại Irvine công nhận rằng đã tạo nhiều ảnh hưởng trong cộng đồng người Mỹ gốc Á. Cô Tracy La nói với tôi rằng vào tháng 11/2026 cô sẽ ứng cử vào hội đồng giáo dục của thành phố Garden Grove, với mục tiêu giúp đỡ những học sinh thuộc tầng lớp lao động nghèo.

Đại đa số các thành viên của VietRise là người gốc Việt trẻ tuổi. Tracy La cho tôi biết là những nhóm người Việt trẻ tuổi như VietRise ngày càng đông, ở nhiều nơi tại Mỹ.

Trong hai năm đầu của nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump, việc cảnh sát di trú Mỹ (ICE) đã gia tăng trục xuất những người nhập cư không có giấy tờ – và đôi khi bắt nhầm, gây chết người – đã làm dấy lên phản ứng mạnh mẽ của giới cấp tiến Mỹ, với những cuộc biểu tình tới cả ngàn người.

Các chính trị gia và nhà hoạt động xã hội người Mỹ gốc Việt cũng có những tuyên bố bảo vệ di dân, chống ICE, chống trục xuất,… như Trâm Nguyễn (Massachusetts), Betty Dương (thành viên hội đồng giám sát quận Santa Clara), Tracy La (VietRise).

Vào năm 2020, bác sĩ Tùng Nguyễn, một trong những người sáng lập tổ chức PIVOT, nói với tôi về tinh thần cấp tiến của của những người Việt trẻ tuổi ở Mỹ như sau:

"Chúng tôi thấy đối với người Mỹ gốc Việt, nhân quyền là quan trọng. Chúng tôi không muốn ai bị đàn áp hết, người thiểu số không bị đàn áp, phụ nữ không bị đàn áp, những người dân di cư không bị đàn áp, người nghèo không bị đàn áp. Ý tưởng cấp tiến nhất là equality (sự bình đẳng) ai cũng có cơ hội như ai hết.

Chúng tôi nghĩ xã hội Mỹ bây giờ chưa được tới mức đó. Chúng ta cần thay đổi thêm xã hội mới đi đến đó được. Nhiều vấn đề khác mà chúng tôi thấy quan trọng đối với người Việt Nam là y tế, hay là luật di cư, công ăn việc làm, kiểm soát súng, biến đổi khí hậu. Chúng tôi nghĩ rằng phải tiếp tục làm cho nước Mỹ đối phó tốt hơn với những chuyện đó hơn là hiện tại."

Góc nhìn về Việt Nam và lịch sử vừa qua

Một hình ảnh quen thuộc trong những hoạt động của cộng đồng người Việt tại Mỹ trong nửa thế kỷ qua là những cuộc biểu tình, những kiến nghị chống chính quyền do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo ở trong nước, nhất là trong những dịp như ngày 30/4, ngày 2/9.

Tuy nhiên, điều rất dễ nhận thấy là các hoạt động đó ngày càng ít đi. Nguyên nhân là thế hệ tị nạn đã vơi dần, và tư tưởng chống chính quyền trong nước của họ không truyền lại cho thế hệ thứ hai, thứ ba, thậm chí là thế hệ 1,5 (sinh tại Việt Nam, lớn lên ở Mỹ). Nhưng điều quan trọng hơn chính là tình trạng xã hội Mỹ thu hút sự chú ý của những người Việt trẻ tuổi.

Ông Tùng Nguyễn nói rằng ông tôn trọng những hoạt động đòi nhân quyền cho bên trong Việt Nam, nhưng với tư cách là người Mỹ gốc Việt, ông chú ý tới xã hội Mỹ nhiều hơn.

Cô Tracy La còn thẳng thắn hơn, cô nói với tôi rằng:

"Cộng đồng người Việt cần quyết định là chúng ta đi tới như thế nào, bằng cách cũ, không dính chính trị, mà chỉ là chú tâm vào cái thời Chiến tranh Lạnh, vào chuyện dọa dẫm, chụp mũ đỏ, chủ nghĩa McCarthy, hay là một tương lai mà cuộc sống người ta được chính phủ của họ giúp đỡ?"

Cô cho rằng cộng đồng người Việt tại quận Cam không lo lắng, phản đối gì với những chuyện bê bối như là hội đồng thành phố Westminster lấy 3.000 USD công quỹ để đổi tên đường thành đường Charlie Kirk, một nhà hoạt động chính trị cực hữu, hay là vụ Andrew Đỗ (thành viên Hội đồng giám sát quận Cam) lãnh án tù vì biển thủ cả triệu đô la công quỹ.

Thái độ của giới chính trị gia trẻ tuổi này đối với nhà cầm quyền trong nước cũng thay đổi.

Tại một cuộc hội thảo tại Eugene, Oregon, vào năm 2023, tôi có hỏi ông Daniel Nguyễn, một trong năm vị dân cử gốc Việt đắc cử tại Oregon năm 2022, rằng nếu một quan chức ngoại giao nào đó của Việt Nam tiếp xúc với ông thì ông có tiếp không, ông trả lời dứt khoát là có.

Việc tiếp xúc với một nhân vật của chính quyền trong nước từ trước đến nay thường bị xem là một điều nhạy cảm, thậm chí cấm kỵ, đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt.

Góc nhìn lịch sử Việt Nam thời kỳ giải thực, thời kỳ Chiến tranh Việt Nam cũng có sự thay đổi. Cô Tracy La của tổ chức VietRise đã tổ chức nói về "Cách mạng tháng Tám" vào năm 2025. Việc này gây không ít sự phản ứng của một số người Việt, đến mức là họ kêu gọi không bỏ phiếu cho cô Tracy La vào tháng 11 tới đây. Cô Tracy La nói với tôi rằng cô chỉ đưa ra những dữ kiện lịch sử và cô không hối tiếc về chuyện đó.

Cô Tracy La sinh ra tại Mỹ, cha mẹ là thuyền nhân, và có một người ông bị đi tù cải tạo của chính quyền cộng sản trong 11 năm. Tôi có hỏi cô rằng cô có biết về những sự khủng khiếp của cải cách ruộng đất tại Việt Nam, cũng như tại Liên Xô, Trung Quốc, hay không thì cô nói rằng cô biết những điều ấy và sẽ nói về cải cách ruộng đất trong tương lai.

Theo quan sát của cô Tracy, thế hệ thứ hai của người Mỹ gốc Việt không được biết nhiều về những chấn thương tinh thần như là thuyền nhân, trại cải tạo, nhưng thế hệ 1,5 lại biết đến điều đấy nhiều hơn. Tracy La nói rằng những chấn thương đó cần được chữa lành và những người lãnh đạo cộng đồng người Việt tại Mỹ cần dừng lại việc lấy quá khứ chấn thương làm vũ khí chính trị để tấn công lẫn nhau, chụp mũ nhau là cộng sản.