Cô họa sĩ Thụy Sĩ ở Việt Nam 30 năm, trở thành 'mẹ Tim' của hàng trăm em nhỏ

Hơn ba thập niên trước, một nữ hoạ sĩ trẻ người Thụy Sĩ đặt chân đến Việt Nam sau hơn một năm rong ruổi bằng đường bộ qua nhiều quốc gia.

Hành trang của cô gái 19 tuổi khi đó là số tiền bán tranh từ hai triển lãm tranh sơn dầu được tổ chức năm cô 16 tuổi và trước lúc lên đường, cùng mong ước khám phá thế giới đã ấp ủ từ lâu.

Không ai, kể cả chính cô, nghĩ rằng chuyến đi đó sẽ thay đổi hoàn toàn cuộc đời mình.

'Cái duyên với Việt Nam'

Bắt đầu cuộc hành trình, Aline Rebeaud, sinh năm 1972, vừa khám phá thế giới vừa vẽ tranh.

Từ Thuỵ Sĩ, cô khởi hành sang các nước Bắc Âu, sang Nga, Serbia, Mông Cổ, Trung Quốc, rồi cuối cùng đến Việt Nam bằng đường bộ.

Aline cho biết ý định ban đầu của cô là đến Mông Cổ để gặp một người họa sĩ mà cô đã quen biết từ triển lãm tranh của mình.

Nhưng hành trình đó không hề dễ dàng. Đường sá đi lại khó khăn, có lúc cô phải mua ngựa để di chuyển. Việc tìm người họa sĩ giữa một vùng sa mạc rộng lớn cũng không đơn giản.

Trong điều kiện thiếu thốn, cô gái trẻ thường cảm thấy đói khát và đã bị sụt cân.

Sau đó, nhìn trên bản đồ, Aline nhận ra Việt Nam, một cái tên quen thuộc do cô có một số người bạn gốc Việt tại quê nhà, nằm ở phía bên kia Trung Quốc.

Cô từng nghe các câu chuyện về những người dân rời khỏi Việt Nam sau biến cố tháng 4/1975, và rằng họ sợ chính quyền mới đến mức không dám quay về. Điều đó khiến cô tò mò, và muốn đến đất nước này tìm hiểu.

"Có cái mình tin, có cái mình không tin nên muốn đi thử cho biết.

"Việt Nam là đất nước mà thực sự mình cảm thấy là có một cái duyên gì đó đối với mình", Aline nói với BBC bằng tiếng Việt giọng miền Nam.

Khi qua cửa khẩu đường bộ giữa Trung Quốc và Việt Nam vào cuối năm 1992, rồi leo lên một cuốc xe cùng những người Việt đi về Lạng Sơn, cô không biết rằng Việt Nam sẽ trở thành nơi mình ở trong phần lớn cuộc đời.

Cuộc gặp trong hẻm tối

Khi đến Sài Gòn, khi đó đã là TP HCM, một ngày nọ Aline nghe thấy tiếng khóc trong một con hẻm tối. Tò mò, cô đi vào xem và nhìn thấy một đứa trẻ ngồi bệt bên đống rác. Cậu bé gầy gò, nước da ngăm đen và trông không khỏe mạnh.

Sau khi trò chuyện, Aline biết đó là người Campuchia, sống lang thang ngoài đường và không có người thân.

"Cô Tây" mời cậu một tô mì, rồi đưa về khách sạn mình ở, đơn giản nghĩ rằng có thể để cậu bé có một nơi ngủ qua đêm.

Nhưng lễ tân không đồng ý cho cậu bé vào vì không có giấy tờ tùy thân và quần áo, cơ thể trong tình trạng không sạch sẽ.

"Điều đó làm cho mình suy nghĩ suốt đêm", Aline nhớ lại.

Sáng hôm sau, khi bước ra cửa khách sạn, cô thấy cậu bé đang đứng chờ.

Cô quyết định đưa cậu bé đi khám bệnh, mua thức ăn và tìm đến các cô nhi viện, trung tâm bảo trợ xã hội quanh Sài Gòn với hy vọng tìm được một nơi phù hợp để em được chăm sóc.

Nhưng càng đi, cô càng nhận ra bài toán không đơn giản.

Đó là những năm đầu Việt Nam mở cửa, điều kiện của nhiều cơ sở xã hội còn hạn chế.

Trong một lần tìm hiểu các cơ sở chăm sóc người yếu thế, Aline đến Trung tâm Điều dưỡng bệnh tâm thần ở Thủ Đức, nơi khi đó theo lời kể của cô là có khoảng 1.500 bệnh nhân, điều kiện sinh hoạt rất thiếu thốn, bệnh nhân không mặc quần áo đầy đủ, nhiều người bị ghẻ lở, cơ sở có mùi khai và hôi thối.

Tại đây, cô gặp một cậu bé bụng ỏng mà chân tay gầy yếu. Hỏi thăm một điều dưỡng, cô được cho biết cậu bé mắc nhiều bệnh tim, gan, phổi... và trong tình trạng rất nặng.

"Họ khẳng định là 'cậu bé này sắp chết rồi cô ơi'. Lúc đó mình thấy là còn nước còn tát, nên đã lên gặp giám đốc trung tâm và xin bảo lãnh bé, thì người ta đồng ý", Aline kể.

Nhưng khi đưa cậu bé này đến bệnh viện tim ở TP HCM, một vấn đề khác xuất hiện: muốn nhập viện, bệnh nhân cần có người chăm sóc.

Aline quyết định ở lại.

Trong hơn ba tháng, cô ngủ dưới gầm giường bệnh của cậu bé, hỗ trợ vệ sinh, mua thuốc, nấu ăn và chăm sóc cậu bé. Vốn dĩ chỉ định đến Việt Nam để du lịch và vẽ tranh, cô gái trẻ lại trở thành người chăm bệnh bất đắc dĩ.

Sau hơn ba tháng, sức khỏe của cậu bé tiến triển tốt và bác sĩ cho biết có thể xuất viện.

Nhưng khi bước ra khỏi cổng bệnh viện, Aline lại đối diện với một câu hỏi khác: rồi những đứa trẻ này sẽ đi đâu?

Aline trở thành Ngọc Tim

Trước cổng Viện Tim TP HCM, nhiều bác sĩ, y tá và những người thăm nuôi đã chứng kiến Aline trải qua những tháng ngày chăm bệnh, tới nắm tay và mỉm cười với cô.

"Họ nói là 'cô Aline ơi, từ nay cô sẽ có một cái tên Việt Nam, họ chỉ bảng hiệu của viện tim, chỉ vào chữ tim.

"Và từ đó cô Tây tên Aline này đã được nhận một cái tên mới là Tim", cô kể lại.

Hơn ba thập niên sau, người em trai từ Thụy Sĩ sang Việt Nam thăm chị mới đây vẫn gọi "Aline" một vài lần, rồi nhận ra cô phản ứng hơi chậm.

"Chị bây giờ đâu có ai kêu Aline nữa đúng không?", người em hỏi.

Cô trả lời: "Ừ đúng".

Với Aline, Hoàng Nữ Ngọc Tim không còn là một biệt danh. Đó là cái tên gắn với cuộc đời cô ở Việt Nam, quốc gia mà cô nhập quốc tịch thứ hai.

Lập Nhà May Mắn

Trước cổng Viện Tim, những người thăm nuôi nói với Aline là để tiện chăm sóc cho cậu bé, "cô cứ ra ngoại ô kiếm nhà rẻ rẻ mà thuê".

"Ban đầu, mình thuê nhà ở Tân Bình, rồi sau này có người giới thiệu thì đến Bình Hưng Hòa và mua một căn nhà đầu tiên", Tim cho biết.

Ban đêm, cô thường ra đường để gặp những người phải ngủ trên hè phố. Một số trẻ có hoàn cảnh tương tự cậu bé đầu tiên lần lượt được đưa về.

Nhưng một căn thôi là không đủ.

Cô thuê thêm một căn nhà lá ở đối diện, rồi thêm căn thứ ba.

Nhà May Mắn (Maison Chance) ra đời, và Ngọc Tim trở thành mẹ nuôi của rất nhiều em nhỏ mồ côi, lang thang cơ nhỡ, có hoàn cảnh khó khăn.

Khi đến Bệnh viện Chấn thương Chỉnh hình TP HCM, Ngọc Tim tiếp xúc với những người bị chấn thương cột sống do tai nạn lao động.

Có những gia đình quá nghèo không thể chăm sóc người thân bị liệt hai chi hoặc tứ chi, buộc phải đưa ra quyết định mà Aline mô tả là "rất đau đớn": bỏ lại người thân.

Cô bắt đầu tiếp nhận, chăm sóc cả những người khuyết tật vận động.

Khi thấy nhiều người không biết chữ, Ngọc Tim mở lớp dạy văn hóa. Khi nhận ra người sử dụng xe lăn gặp khó khăn trong việc tìm việc, cô nghĩ đến những nghề phù hợp hơn với khả năng của họ.

Là một họa sĩ, Aline đứng lớp dạy vẽ. Biết tiếng Pháp, cô dạy ngoại ngữ.

Từ chăm sóc ăn ở, công việc dần mở rộng sang giáo dục, đào tạo nghề, y tế, trị liệu và tạo việc làm.

Trong hai năm đầu, khoảng 50 trường hợp được chăm sóc tại mái ấm đầu tiên.

Nhưng cùng với việc giúp đỡ từng người, Ngọc Tim cũng nhận ra rằng nếu muốn hoạt động lâu dài, cần một tổ chức có pháp nhân rõ ràng.

Hợp thức hóa mái ấm

Trong năm đầu tiên khi tới Việt Nam, Ngọc Tim dùng số tiền còn lại từ những triển lãm tranh để chăm lo cho các trẻ. Sau đó, cô tìm hỗ trợ từ gia đình, người thân, những người biết đến công việc của cô.

"Cha mẹ của mình là nghệ sĩ, mẹ là ca sĩ, ba cũng chơi nhạc, thì họ cũng thoáng. Họ thấy con gái chín chắn trước tuổi thì cũng tin tưởng vào mình", cô cho biết.

Vừa làm, Ngọc Tim vừa học tiếng Việt, và viết công văn gửi chính quyền địa phương, trình bày mình là ai, muốn làm gì và tìm cách hợp thức hóa hoạt động đang thực hiện.

Năm 1996, cô thành lập các hội tại Thụy Sĩ và Pháp. Sau đó, những giấy tờ liên quan được đưa về Việt Nam để hoàn thiện thủ tục.

Đến năm 1998, Maison Chance, tên tiếng Pháp của Nhà May Mắn, chính thức được nhà nước công nhận là một tổ chức phi chính phủ nước ngoài hoạt động tại Việt Nam.

Cô kể, ban đầu, kinh phí chủ yếu là từ bên Thụy Sĩ và Pháp. Một thời gian sau, cô được mời tham gia chương trình của Trung tâm Thuý Nga ở California.

Sự kiện này được một người Việt ở Pháp đăng lên YouTube, nền tảng khi đó mới ra đời, và cô "bắt đầu nhận được rất là nhiều email từ khắp nơi trên thế giới, của cộng đồng người Việt Nam ở hải ngoại".

"Lúc đó là mình được mời qua các nước chia sẻ về câu chuyện của Nhà May Mắn và có thành lập hội nhà May Mắn ở bên Hoa Kỳ, bên Canada rồi ở bên Úc nữa...", Ngọc Tim cho biết.

Mô hình đó dần phát triển thành nhiều cơ sở, trong đó tại TP HCM có ba cơ sở gần nhau.

Tiếp đến, cô xây dựng một trung tâm rộng khoảng 3ha ở Tây Nguyên.

Ngoài Việt Nam, các hội hỗ trợ Nhà May Mắn cũng được thành lập tại Mỹ, Canada, Úc và một số nơi khác.

'Khi nào chắc cánh đi được thì mới đi'

Điểm đặc biệt trong cách Ngọc Tim kể về Nhà May Mắn là cô không chỉ nói về việc "nuôi" hay "cứu trợ".

Với những trẻ mồ côi đến Nhà May Mắn từ khi còn nhỏ, các em được học văn hóa, học nghề, giống như quá trình lớn lên trong một gia đình, và chỉ rời đi khi đủ khả năng tự lập.

Nhưng với những trường hợp đến khi đã 15-17 tuổi mà chưa từng đi học, các em phải bắt đầu học chữ rồi mới học nghề và có thể đến khoảng 25 tuổi mới đủ điều kiện bước ra cuộc sống bên ngoài.

Một số trường hợp khác chỉ cần hỗ trợ trong hai hoặc ba năm. Trẻ em cộng đồng cũng có thể được học miễn phí trong khoảng năm năm và tiếp tục nhận học bổng nếu có kết quả học tập tốt.

Vì vậy, số người từng nhận sự hỗ trợ của Nhà May Mắn, theo ước tính của Ngọc Tim, lên đến vài chục ngàn người. Trong số đó, số trẻ được nhận nuôi, gọi Tim là mẹ và sống tại Nhà May Mắn từ nhỏ đến trưởng thành là khoảng vài trăm.

"Bạn nào cũng có một hoàn cảnh đặc biệt, và Tim rất là thương các con, chứ không phải thương đưa này nhiều hơn đứa kia.

"Thường là những đứa nào mà có nhiều vấn đề hơn, chẳng hạn vấn đề tâm lý thì mình sẽ quan tâm, dành nhiều thời gian hơn. Nhưng xét cho cùng thì bạn đầu tiên mà mình gặp trong nhà tâm thần cũng là người đã làm cho Tim thành lập Nhà May mắn, thì bạn đó rất là đặc biệt", cô chia sẻ.

Cậu bé ngày ấy hiện tại một trung tâm Nhà May Mắn ở Tây Nguyên, và vẫn được Ngọc Tim chăm sóc sau 33 năm, do chưa thể tự lập hoàn toàn vì một số vấn đề về trí tuệ.

"Ở Nhà May Mắn thì khi nào chắc cánh đi được thì mới đi", Ngọc Tim nói.

Khi người được giúp trở thành người đồng hành

Hiện Nhà May Mắn có khoảng 160 nhân viên, hoạt động ở nhiều bộ phận như văn phòng, giáo dục, đào tạo nghề, y tế, chăm sóc sức khỏe, trị liệu, công tác xã hội, bếp, vệ sinh và cơ sở vật chất...

Bên cạnh tổ chức phi chính phủ Maison Chance, Ngọc Tim còn xây dựng một doanh nghiệp xã hội cùng tên.

Một số người từng lớn lên tại Nhà May Mắn được đào tạo để tham gia vào công việc gây quỹ, viết dự án và truyền thông. Hiện có khoảng bảy người cùng cô đảm nhận những công việc này.

Mục tiêu được Ngọc Tim nhắc đến nhiều lần là tạo cơ hội để người khuyết tật và những người có hoàn cảnh khó khăn có thể làm việc, tạo ra thu nhập và cảm nhận mình có ích.

Tại các cơ sở, người khuyết tật có thể tham gia nhiều công việc khác nhau.

Có phòng tranh, nơi các thành viên sáng tác và làm sản phẩm. Có phòng may, làm thú nhồi bông bằng vải thổ cẩm, túi xách và các sản phẩm thủ công. Một số người làm trang sức từ đá quý, đá bán quý; những người khác học thiết kế website và các sản phẩm trên máy tính.

Nhà May Mắn còn có phòng làm bánh Âu, quán ăn và các hoạt động đào tạo nấu nướng.

Tuy nhiên, khi mở rộng hoạt động lên Tây Nguyên, Ngọc Tim gặp một nhóm đối tượng khác có nhu cầu hỗ trợ đáng kể: người khuyết tật trí tuệ, trong đó phần lớn là người dân tộc thiểu số.

Từ đó, mô hình hỗ trợ được điều chỉnh. Tại trung tâm ở Tây Nguyên, Nhà May Mắn có trang trại với nhiều loại vật nuôi như gà, vịt, thỏ, chó Phú Quốc, ngựa, dê và bồ câu...

Những người không tiến bộ trong chương trình giáo dục chuyên biệt có thể chuyển sang bộ phận nông nghiệp, học cách làm vườn và chăm sóc vật nuôi. Hoạt động với động vật cũng được sử dụng như một hình thức trị liệu.

Trung tâm còn có khu chế biến nông sản địa phương, nơi những người khuyết tật trí tuệ có thể tham gia các công đoạn đơn giản như sơ chế trái cây, lột vỏ hạt điều, đóng gói sản phẩm hoặc chế biến các mặt hàng từ điều, cà phê, tiêu và tinh dầu...

Đó cũng là một thay đổi trong cách Nhà May Mắn tiếp cận người khuyết tật: từ chăm sóc sang hướng đến khả năng tự lập và hòa nhập.

Nhưng cuộc sống không phải khi nào cũng màu hồng. Trong hơn ba thập niên, Ngọc Tim đã chứng kiến những người bệnh nặng không thể qua khỏi, dù đã được chăm sóc và điều trị.

"Khi ông trời đã quyết định kêu họ về thì mình thất bại vì không cứu sống được họ. Nhưng mà cuộc đời là như thế mà", cô nói.

Dẫu vậy, cô cho biết bản thân vui mừng vì hiện nay ở Việt Nam không còn nhiều người bị tai nạn lao động như trước, và cũng nhờ có sự phát triển của internet, nên nhiều người khuyết tật có thể mưu sinh bằng việc bán hàng online, do vậy "những người cần đến sự giúp đỡ của mình ít hơn trước đây".

'Nhà May Mắn là gia đình của mình'

Sau nhiều năm, Ngọc Tim không còn phải thường xuyên đi tìm những người lang thang, cơ nhỡ như trước. Khi Nhà May Mắn được biết đến, những trường hợp cần giúp đỡ thường được giới thiệu đến.

"Hoặc là chính quyền sẽ giao cho mình những bạn nhỏ mà ví dụ là có mẹ buôn ma tuý rồi phải đi tù, hoặc bị án tử hình... thì công an sẽ kiếm đến mình.

"Hoặc có những trường hợp bị bạo lực gia đình, cha nghiện rượu rồi đánh đập con thậm chí hiếp dâm con gái luôn… thì hàng xóm và công an sẽ can thiệp, rồi giao cho Nhà May Mắn chăm sóc", Ngọc Tim cho biết.

Trong hơn ba thập niên ở Việt Nam, Ngọc Tim không kết hôn, cũng không sinh con. Với cô, đó "chưa bao giờ là một sự hối tiếc".

"Mình không sanh con nhưng mà mình đã trở thành một người mẹ. Mình có rất là nhiều con rồi. Các bạn khuyết tật đã lớn, không ở với mình từ nhỏ thì đã trở thành ruột thịt, người thân của mình.

"Nếu mà lấy chồng lập gia đình thì sao mà làm được những gì mình đang làm đây?", cô chia sẻ.

Nhưng Ngọc Tim cũng cho biết chính những người mà cô cưu mang cũng đã thay đổi cuộc đời cô theo cách không ngờ.

Vì họ, cô học cách xây dựng, gây quỹ, làm dự án, học luật, thủ tục hành chính và quản lý.

Từ họa sĩ Aline Rebeaud rong ruổi thế giới với niềm đam mê hội họa, giờ Ngọc Tim hiếm khi có thể ngồi xuống để vẽ một bức tranh trọn vẹn.

Nhưng đôi khi, trong quá trình xây dựng những ngôi nhà của Nhà May Mắn, cô vẫn vẽ, vẫn thiết kế, vẫn lựa chọn màu sắc và chất liệu.

Vì họ, cô học tiếng Việt để hiểu những điều họ nói, và có lẽ cũng vì vậy mà hành trình học tiếng Việt của cô trở nên đặc biệt.

"Bước đầu tiên là phải tập trung dữ lắm. Tại vì cái thứ tự trong câu thì nó sẽ khác tiếng Tây. Rồi thứ hai là cách phát âm. Rồi thứ ba là dấu.

"Sau một thời gian mình nói riết thì cuối cùng nó thành tự động. Chắc có lẽ là mất khoảng một năm để nói chuyện tương đối OK", Ngọc Tim cho hay.

Vì họ, cô trở thành cô giáo để dạy ngoại ngữ, trở thành người y tá để chăm sóc những vết loét cho người bị liệt.

Mỗi nhu cầu của họ mở ra cho cô một bài học mới, mỗi người đi qua cuộc đời cô lại để lại một phần con người họ trong Hoàng Nữ Ngọc Tim.