Rubioning rus tili haqidagi gapi nega O‘zbekistondan tashqarida ham bahslarga sabab bo‘ldi?

AQSh davlat kotibi Marko Rubioning Samarqandda jurnalistlar bilan suhbat chog‘ida aytgan bir necha og‘iz gapi O‘zbekiston axborot makoni va ijtimoiy tarmoqlarida keng muhokamalarga sabab bo‘ldi. Aslida uning izohi juda qisqa bo‘lgan. Biroq u mamlakatda yillardan buyon davom etib kelayotgan til siyosati, milliy o‘zlik va rus tilining jamiyat hayotidagi o‘rni haqidagi bahslarni yana kun tartibiga olib chiqdi.

19 oktyabr kuni O‘zbekistonga tashrifi chog‘ida Samarqand shahrida jurnalistlar bilan muloqot qilgan Marko Rubio muxbirlardan biriga: "Siz bu yerning tilida gaplashasizmi yoki yo‘q? O‘zbek tilida?" deb murojaat qildi.

Jurnalist esa rus tilida javob berishga urinib, ruscha biroz gaplasha olishini aytdi. Shundan keyin Rubio qisqa izoh berdi: "Ha, tushunarli. Bu yerda u endi rasmiy til emas. Lekin yaxshi. Tushunishimcha, ko‘p odamlar hali ham unda gaplashadi".

Suhbatning qisqa videosi o‘sha kuni taniqli o‘zbek jurnalisti Anora Sodiqning rasmiy Uzdiplomat Telegram kanalida e’lon qilindi. Kanalda eslatilishicha, Rubio tashrifi dasturiga mintaqa tashqi ishlar vazirlari ishtirokidagi C5+1 muloqoti, O‘zbekiston rahbariyati bilan ikki tomonlama uchrashuvlar hamda ikki davlat biznes vakillari bilan suhbatlar kirgan edi.

Videoga munosabat bildirgan Anora Sodiq o‘z shaxsiy kanalida shunday deb yozdi: "AQSh davlat kotibi Marko Rubio bizning amaldorlarimiz 30 yildan beri aytishga jur’at qilmagan gapni aytdi. U rus tilida gapirgan jurnalistga rus tili O‘zbekistonda endi davlat tili emasligini eslatdi. O‘z mamlakatimizda o‘z tilimizning maqomini amerikalik diplomat ko‘rsatib qo‘yayotgani haqiqatan ham paradoks".

Ruscha gapirgan jurnalist o‘zi kim edi?

Hodisa jurnalist shaxsi atrofida ham noto‘g‘ri ma’lumotlar tarqalishiga sabab bo‘ldi. Masalan, xususiy qozog‘istonlik nashr Ulysmedia.kz Rubio suhbatlashgan shaxsni dastlab "mahalliy jurnalist" deb atagan.

Biroq keyinchalik xususiy o‘zbek axborot sayti Kun.uz aniqlik kiritib, savol bergan kishi mahalliy OAV vakili emas, balki Bloomberg muxbirlaridan biri - Erik Martin ekanini ma’lum qildi. Uning ma’lum qilishicha, jurnalist davlat kotibiga ingliz tilida murojaat qilgan, shundan keyin Rubio undan o‘zbek tilini bilish-bilmasligini so‘ragan.

Kun.uz qayd etishicha, Registon maydonida tasvirga olingan va virusdek tarqalgan video mamlakatda til masalasi bo‘yicha keng muhokamalarni keltirib chiqargan. Nashr, shuningdek, ko‘pchilik jurnalistni mahalliy muxbir deb o‘ylagani uchun unga nisbatan tanqidlar ham bo‘lganini yozgan.

"Bu tasodifiy gap bo‘lmagan bo‘lishi mumkin"

Mavzuga munosabat bildirgan taniqli qozoq siyosatshunosi G‘oziz Abishev Ulysmedia.kzga bergan sharhida Rubioning rus tili haqidagi izohi mutlaqo tasodifiy bo‘lmagan bo‘lishi mumkinligini aytdi.

Abishevning fikricha, Vashington Markaziy Osiyodagi manfaatlarini oldindan belgilab olgan bo‘lib, ular qatoriga amerikalik kompaniyalarning tabiiy resurslardan foydalanish imkoniyatini kengaytirish, diniy ekstremizmga qarshi kurash va Rossiya hamda Xitoy ta’sirini kamaytirish kabi vazifalar kirishi mumkin.

Siyosatshunosga ko‘ra, amerikalik diplomatlar davlat kotibi uchun mintaqadagi besh davlat haqida tahliliy materiallar tayyorlagan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Bu materiallarda mintaqa uchun xassos bo‘lgan til va milliy o‘zlik masalalari ham qamrab olingan bo‘lishi mumkin. Shu bois, uning fikricha, rus tili maqomi haqidagi izoh hisoblangan diplomatik signal bo‘lishi ehtimoli bor.

U shunday dedi: "Rubio tajribali siyosatchi. AQSh saylov tizimida faqat o‘z fikrini aynan kerakli so‘zlar soni bilan yetkaza oladigan haqiqiy "bo‘rilar" omon qoladi. Yaxshi qurilgan jumlalar xavfni minimallashtirib, ta’sirni maksimal darajaga chiqaradi".

Bloger: har kim bu gapdan o‘z ma’nosini izlayapti

O‘zbek musiqachisi va blogeri Jasur Mirsag‘atov Facebook sahifasida bahslarning asosiy sababi Rubioning gapi bir vaqtning o‘zida til siyosati, milliy o‘zlik va postsovet makonida rus tili atrofidagi siyosiy bahslar bilan tutashib ketganida ekanini yozdi.

Uning fikricha, o‘zbek tili mavqeini oshirish tarafdorlari buni milliy o‘z taqdirini o‘zi belgilash ramzi sifatida qabul qilmoqda. Rossiya ta’sirining kuchayishidan xavotirda bo‘lganlar uchun esa bu mintaqa til va siyosiy suverenitetining eslatmasidir. Rus tilida so‘zlashuvchi auditoriya esa bu holatni rus tilidan ataylab uzoqlashish sifatida qabul qilishi mumkin.

Mirsag‘atov shunday xulosa qildi: "Bu video ko‘proq qisqa, hissiy jihatdan sodda bo‘lgani va har kim undan o‘z siyosiy qarashlarining tasdig‘ini topishi mumkinligi uchun tarqalmoqda. Aslida esa Rubio o‘zbek tili maqomini qayd etdi va bir vaqtning o‘zida rus tili hali ham keng tarqalganini tan oldi. Hozircha u til masalasida bahs chiqarishni ataylab maqsad qilganini ko‘rsatuvchi dalil yo‘q".

Kirill yozuvi haqidagi bahslar yana kun tartibida

Shu bilan birga, ta’lim sohasi eksperti Komil Jalilov 20 oktyabr kuni rus tili va kirill yozuvi davlat boshqaruvi tizimida hali ham keng qo‘llanilayotgani haqida fikr bildirdi. Uning aytishicha, bu davlat tili uchun qonun bilan belgilangan lotin yozuviga tez va to‘liq o‘tishni qiyinlashtirmoqda.

Jalilovning ta’kidlashicha, amaldagi lotin alifbosi qonun bo‘yicha o‘zbek tilining yagona rasmiy yozuv tizimi hisoblanadi. Shunga qaramay, yuqori davlat idoralaridagi hujjatlar hanuz kirill alifbosida yuritiladi. Hatto lotin alifbosining qabul qilinishi uchun ovoz bergan siyosiy partiyalar nashrlari ham tashqi ko‘rinishda lotincha bo‘lsa-da, mazmunan kirilldan foydalanishda davom etmoqda.

Uning fikricha, muammo alifboning noqulayligida emas, balki qaror qabul qiluvchi shaxslarning uni qabul qilishga tayyor emasligidadir.

O‘zbek tili bayrami arafasidagi muhokama

Mojaro mamlakatda 21 oktyabr kuni nishonlanadigan O‘zbek tili bayrami arafasida yuz berdi.

Shu munosabat bilan xalqqa yo‘llagan murojaatida Shavkat Mirziyoyev tilning rivojlanishi odamlar o‘z fikrini erkin bayon qila olishi va rasmiy hujjatlarni o‘zbek tilida oson tushunishi bilan namoyon bo‘lishini ta’kidladi. Bu haqda Gazeta.uz xabar qildi.

Prezident shunday dedi: "Qonunlar, qarorlar, ko‘rsatmalar va murojaatlarga javoblar to‘g‘ri, aniq va tushunarli tilda yozilishi kerak. Davlat tiliga hurmat davlat xizmatlarining yuqori sifatida ham namoyon bo‘lishi lozim".

Til masalasi O‘zbekistonda muntazam bahslarga sabab bo‘lib keladi, ayniqsa rus tilining o‘rni haqidagi muhokamalar tez-tez jamoatchilik e’tiborini tortadi. Yaqinda Sergey Lavrov Samarqanddagi urush yodgorligida rus tilidagi yozuvlar yo‘qligidan norozilik bildirganida ham bu keng tanqidlarga sabab bo‘lgan edi.