Liz Dyuset: Nozik otashkesim manzarasida eronliklar AQSh bilan kelishuv bo‘lish-bo‘lmasligi haqida bosh qotiryapti

Eronning shimoli-g‘arbiy tekisliklarida, qorga burkangan tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan hududda, bahor bodom daraxtlari oppoq bo‘lib gullay boshladi. Mo‘rt otashkesim avtomagistrallarda harakatni ko‘paytib, yana ko‘proq eronliklarni o‘z vataniga qaytarmoqda.

"Men bir oy davomida Turkiyada o‘g‘lim bilan qoldim," deydi sochi oqargan bankir, biz Turkiya chegarasidagi chiqish zalida kutib turgan payti. Qishning kechikib yog‘gan qori tufayli chegaraning u tomonida harorat keskin pasaygan.

"Mening shimoldagi shahrimda Isroil va Amerika havo zarbalari asosan harbiy nishonlarga tegdi, uylar va fuqarolik infratuzilmasiga emas," dedi u besh hafta davom etgan og‘ir urush haqida shaxsiy xulosasini aytib. Bir hafta ichida tugashi kutilayotgan bu urush ikki haftalik otashkesim bilan vaqtincha to‘xtatilgan.

"Men biroz qo‘rqyapman," deb tan oldi ro‘mol o‘ragan keksa ayol, uning yuzi tashvishdan ajin tortdi. U yosh eronliklarning azoblari haqida g‘amgin ohangda gapirdi. Gavjum turar-joy mahallalariga tushgan snaryadlardan tortib, ko‘chalarda kezib yuradigan Eronning Basij yarim-harbiy kuchlari tahdidlarigacha.

"Hammasi Xudoning qo‘lida," deb pichirladi u, ko‘zlarini yuqoriga ko‘tarib.

Boshqalar esa ko‘proq vaqtinchalik bosimga e’tibor qaratdi.

"Albatta, otashkesim uzoq davom etmaydi," dedi qizil kurtka va to‘qilgan shlyapa kiygan yosh ayol. "Eron hech qachon Hormuz bo‘g‘ozi ustidan nazoratidan voz kechmaydi."

Keyinroq, biz Turkiya bojxonasidan o‘tib Eron Islom Respublikasiga kirganimizda, yonimizdagi bir kishidan hozirgi tinchlik haqida so‘raganimda shunday dedi: "Tramp Eronni hech qachon tinch qo‘ymaydi; u bizni yeb-yutmoqchi!"

Tehronga olib boradigan uzoq yo‘lda AQSh prezidenti va bosh qo‘mondoni haqida o‘ylamaslikning iloji yo‘q. Aeroportlar hali ham yopiq bo‘lgani uchun poytaxtga yetib borishning yagona yo‘li mashinada yetib olish. Bahor quyosh nurlari ostida ko‘rinib turgan yo‘llarni birlashtiruvchi har bir ko‘prikka qarab o‘yga tolmaslik ham juda-juda qiyin.

Chorshanba kuni Tramp yana ogohlantirishini takrorlab, Eronning har bir so‘nggi ko‘prigini yo‘q qilishi mumkinligini aytdi. U Fox Business News ga shunday dedi: "Biz ularning har bir ko‘prigini bir soat ichida yo‘q qila olamiz, shuningdek har bir elektr stantsiyasini ham". Ammo u: "Biz buni qilishni xohlamaymiz", deya qo‘shimcha qildi.

Poytaxtga olib boradigan bu 12 soatlik safarda transport vositalari endi qishloq yo‘llari orqali aylanma yo‘ldan yurishga majbur, chunki shimoldagi Tabriz shahrini Zanjan orqali Tehron bilan bog‘laydigan asosiy ko‘prik o‘tgan hafta raketa zarbasi oqibatida qulab tushgan.

Fuqarolik infratuzilmasining nishonga olinishi xalqaro gumanitar huquqi buzilishi va ehtimoliy harbiy jinoyatlar haqida ogohlantirayotgan huquqshunoslar tomonidan tobora kuchayib borayotgan tanqidlarga sabab bo‘lmoqda. AQSh va Isroil esa faqat harbiy nishonlarga zarba berayotganini aytmoqda.

Biz ham o‘sha nishonlarni ko‘ramiz, jumladan Tabriz chekkasidagi Eron Islomiy inqilob gvardiyasi korpusiga tegishli tekislangan kazarma. Vayronalar orasidan beton tishlar kabi chiqib turgan ustunlarga ulkan bayroq yopilgan. Bu hududda boshqa harbiy va politsiya bazalari, shuningdek zavodlar ham zarba ostida qolgan.

7-aprel kuni Trampning "bugun kechasi butun bir sivilizatsiya halok bo‘ladi" degan apokaliptik tahdidi esga tushadi. Biz yo‘l bo‘yidagi restoranda to‘xtaganimizda yuzlab yillik karvonsaroy, qadimiy sayohatchilar mehmonxonasi, toshdan qurilgan gumbazli tomlar va rangli oynalar bilan bezatilgan Eronning minglab yillik boy sivilizatsiyasidan kichik bir nishonni ko‘rdik .

Bugungi Eron ham biz to‘xtagan har bir joyda ko‘rinadi: ayrim ayollar ro‘mol va hijobda, boshqa har-xil yoshdagilari esa boshlarini ochib yuradi. Bu 2022–2023 yillardagi "Ayol, Hayot, Ozodlik" namoyishlarining merosi. Ayollar vaqtni ortga qaytarishdan bosh tortmoqda, garchi "odob" haqidagi qat’iy qoidalar va og‘ir jazolar hanuz bu mamlakat qonuni bo‘lsa ham.

Ammo hozirgi paytda Eron teokratiyasi uchun yanada dolzarb ustuvor masalalar bor.

Avtomagistrallar ustida 1979-yil inqilobidan beri uch nafar oliy rahbarning suratlari tushirilgan yangi bannerlar osilgan: Oyatulloh Ruhulloh Xumayniy; 28 fevral kuni urushning dastlabki zarbalarida o‘ldirilgan Oyatulloh Ali Xomanaiy; va uning vorisi, o‘g‘li Mojtaba Xomanaiy - o‘sha hujumda og‘ir yaralangani aytiladi va o‘shandan beri jamoat oldida ko‘rinmagan ham, gapirmagan ham.

Shunga qaramay, u bu vayronkor urushdan keyin yangi siyosiy va xavfsizlik doktrinasini shakllantirishga urinishlarda rol o‘ynayotgani aytilmoqda. Bu urinishlarga Eronning yadroviy dasturi bo‘yicha asosiy dushmani bilan ko‘p yillik kelishmovchiliklarni hal qilishga qaratilgan tarixiy yuqori darajadagi sa’y-harakatlar amalga oshirilmoqda. Shuningdek muzokaralar Eronning muhim Hormuz bo‘g‘ozi dengiz yo‘li ustidan nazorati kabi yangi "qizil tugma" masalalari fonida olib borilmoqda.

Chorshanba kuni yopiq eshiklar ortida 21 soat davomida nima bo‘lgani haqida ko‘proq tafsilotlar ma’lum bo‘ldi. O‘sha uchrashuvda AQSh delegatsiyasi, vitse-prezident Jey Di Vans boshchiligida, Islomobodda Eron rasmiylarining katta guruhi bilan yuzma-yuz uchrashdi. Eron delegatsiyasiga parlament so‘zchisi Muhammad Bag‘ir G‘olibaf boshchilik qilgan edi. U hozir nihoyatda qudratli bo‘lib qolgan Eron Islomiy inqilob gvardiyasi korpusi bilan bog‘langan siyosatchi hisoblanadi, biroq ayrimlar uni pragmatik ham deb ko‘radi, garchi u yagona yoki asosiy qaror qabul qiluvchi bo‘lmasa ham.

O‘sha yakshanba tongida Vans tong saharda samolyotga chiqib, AQShning "yakuniy va eng yaxshi taklifini" stolga qo‘yganini aytgan edi. Bu o‘z navbatida "qabul qil yoki rad et" yondashuvini anglatardi. U ham, Tramp ham bir qator intervyular berdi. Ular diplomatiya hali ham tugamaganini ko‘rsatadigan yanada murakkab manzarani taqdim etdi.

Chorshanba kuni Eron tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Ismoil Bag‘aiy Tehron sukutini tugatib, Islomobodda nima muhokama qilingani haqida gapirdi va Tehron nimaga erishmoqchi ekanini aks ettirdi: "urushning to‘liq tugashi, sanksiyalarning bekor qilinishi va AQSh-Isroil hujumlari tufayli yetkazilgan zararni qoplash".

Vashingtondan kelgan xabarlarda esa AQShning "qizil chiziqlari"ni ta’kidlanmoqda. Bular Eron uchun yadroviy boyitish dasturi bo‘lmasligi, boyitish inshootlarini demontaj qilish; barcha yuqori darajada boyitilgan uranni olib chiqish; Hormuz bo‘g‘ozini ochish; va mintaqadagi hamkorlari hamda vositachi kuchlariga, jumladan Hamas va Hezbollahga moliyaviy yordamni to‘xtatishni o‘z ichida oladi.

Manbalar aytishicha, Tehron yadroviy boyitish bo‘yicha 20 yillik moratoriy talabini rad etgan va jangovar harakatlar boshlanishidan oldin taklif qilgan besh yillik tanaffus variantini ilgari surgan.

Shuningdek, u 440 kilogramm yuqori darajada boyitilgan uran zaxirasini topshirish talabiga hamga qarshi chiqqan va avvalgi bildirgan murosasida turibdi. Ya’ni qurol darajasiga juda yaqin bo‘lgan 60 foizlik boyitilgan uranni suyultirish masalasida.

Tramp Eronning muhim neft tankerlarini hamda boshqa kemalarini strategik Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tishini blokadaga olganiga qaramay, Tehron yon berish alomatlarini ko‘rsatmayapti. Garchi Trampning bayonotlari uning Eron tez orada kuchayib borayotgan harbiy va iqtisodiy bosim ostida taslim bo‘ladi degan noto‘g‘ri ishonchini ko‘rsatishda davom etsa ham.

Chorshanba kuni Eronning eng yuqori qo‘mondonligining yuqori darajadagi qo‘mondoni Ali Abdullahiy keskinlikni oshirib, "Fors ko‘rfazi, Ummon dengizi va Qizil dengizda har qanday eksport yoki import davom etishini to‘xtatish" bilan tahdid qildi.

Biz Tehronga shoshilarkanmiz, Pokiston armiyasi bosh qo‘mondoni, feldmarshal Asim Munir, vositachilik sa’y-harakatlarini tezlashtirish va mazkur hamda boshqa masalalardagi farqli qarashlarni kamaytirishga urinish maqsadida Eron poytaxtiga keldi.

Oq uy matbuot kotibi Karolin Levit AQSh va Eron o‘rtasida muzokaralarning ikkinchi raundi bo‘yicha muhokamalar ketayotganini tasdiqladi. U yana Islomobodda, Pokiston vositachiligida o‘tkazilishi kutilmoqda. Ikki haftalik otashkesim uzaytirilishi haqida ham turli xabarlar tarqalmoqda.

Vashingtondan kelayotgan taxminlarga ko‘ra, Amerikaning qurolli urushi, yoki hech bo‘lmaganda uning eng og‘ir bosqichi, hozircha tugagan bo‘lishi mumkin. Eronda esa odamlar voqealarni bir kun bilan yashash kayfiyatida qabul qilayotgandek tuyuladi.

Hali aprelning o‘rtalari. Eronliklar allaqachon minglab odamlar halok bo‘lgan, o‘ta qaqshatqich kuch bilan bostirilgan misli ko‘rilmagan umummilliy norozilik namoyishlarini; tugallanmagan tashqi urushni; va uyda keng ko‘lamli internet uzilishi kabi cheklovlarni allaqachon boshdan kechirdi.

Bu esa ko‘plab odamlarda shunday savol tug‘dirmoqda: agar kelishuvga erishilsa, u nihoyatda og‘ir sanksiyalarni bekor qiladimi va ular istagan o‘zgarishlarni olib keladimi?

BBC bosh xalqaro muxbiri Liz Dyuset Tehrondan xabar bermoqda, biroq uning materiallari Bi-bi-si ning Fors xizmati tomonidan ishlatilmasligi sharti bilan. Bu cheklovlar Eronda faoliyat yuritayotgan barcha xalqaro OAV tashkilotlariga tatbiq etiladi.