Муҳим минераллар нима, улардан қандай мақсадларда фойдаланилади ва нима учун давлатларга зарур?

Давлатлар смартфонлардан тортиб электромобилларгача ишлаб чиқариш учун зарур бўлган муҳим минераллар ва нодир ер элементларини қўлга киритиш учун мусобақалашмоқда.

АҚШ президенти Доналд Трамп бу фойдали қазилмаларни олишни устувор вазифа қилиб белгилади. Қазиб олиш бўйича потенциал битимлар унинг Гренландия ва Украина борасидаги режаларининг бир қисмидир.

Бироқ, Хитой бу минералларни қайта ишлаш соҳасида ҳукмрон ва дунё фойдаланишга тайёр таъминот учун унга қарам.

Муҳим минераллар нима?

Муҳим ёки критик минераллар – муайян давлат ўз иқтисодиёти ёки миллий хавфсизлиги учун ҳаётий аҳамиятга эга деб ҳисоблайдиган, аммо қўлга киритиш қийин минераллардир.

Кейинги йилларда талаб энг кўп ўсиши кутилаётган кенг тарқалган муҳим минераллардан баъзилари қуйидагилар:

• мис – энергетика инфратузилмаси ва қурилишда қўлланади

• литий – энергия сақлаш

• кобальт – кўчма батареялар ва мустаҳкам қотишмалар (кўпинча шамол турбиналари учун ишлатилади)

• графит – ёқилғи элементлари, батареялар, мойлаш материаллари ва атом энергетикаси

Давлат учун нима муҳим минерал ҳисобланиши ундаги мавжуд ресурслар ва фаолият юритаётган саноат тармоқларига қараб белгиланади.

Масалан, мис АҚШ учун муҳим минераллардан бирига айланган, аммо у Буюк Британия учун ундай эмас.

Буюк Британиянинг муҳим минераллар рўйхатида алюминий, кобальт ва гелий каби 34 та материал бор.

Нодир ер элементлари нима?

Нодир ер элементлари кўплаб давлатларнинг муҳим минераллар рўйхатида учрайди.

Муҳим электр ва магнит хусусиятларга эга нодир ер элементлари даврий жадвалнинг лантанидлар гуруҳидаги 17 та элемент, шунингдек, скандий ва иттрийдан иборат.

Улар мудофаадан тортиб соғлиқни сақлашгача бўлган деярли барча соҳаларда муҳим аҳамиятга эга микросхемалар учун жуда зарур.

Уларнинг бошқа қўлланилиш соҳалари:

• Иттрий – алоқа ва тиббиётда қўлланадиган лазер технологияси

• Неодим – электр транспорт воситалари ва қайта тикланувчи энергия учун доимий магнитлар

• Лантан – қайта қувватланадиган батареялар

Сунъий интеллект ва яшил энергия ривожланиши билан бу минералларга бўлган талаб кескин ошди. Халқаро энергетика агентлиги маълумотларига кўра, бу талаб янада ортиши кутилмоқда.

Бироқ, номига қарамай, нодир ер элементлари унчалик ҳам камёб эмас. Масалан, неодим ер пўстлоғида миллион қисмдан 20 қисмни ташкил этса, мис 27 қисмни ташкил этади.

Муҳим минераллар қаерда учрайди?

Энг кенг тарқалган муҳим минераллар бутун дунё бўйлаб тақсимланган, аммо баъзи мамлакатларда катта захиралар мавжуд.

Хитойда тахминан 44 миллион тонна, Бразилияда 21 миллион тонна ва Австралияда 6 миллион тоннага яқин нодир ер элементлари захиралари борлиги тахмин қилинади.

Австралия, Индонезия ва Чили катта кончилик операцияларига эга давлатлардан бир нечтаси, холос.

Австралия темир рудаси, олтин, рух, никель, кобальт ва литий ишлаб чиқариш бўйича етакчи бўлса, Индонезия жаҳон никель саноатининг ярмини таъминлайди.

S&P Global таҳлилчилари таъкидлашича, Чили мис экспорти бўйича етакчи ҳисобланади.

Халқаро энергетика агентлиги ҳозирги кончилик лойиҳалари кўп ҳолларда талабни қондиришини, аммо 2030 йиллардан мис ва литий тақчиллиги бошланиши мумкинлигини маълум қилди.

Нима учун Хитой ишлаб чиқаришда ҳукмрон?

Ер остида минераллар мавжудлиги таъминотга таъсир қилувчи ягона омил эмас, уларни қазиб олиш ва қайта ишлаш қанчалик осонлиги ҳам муҳим.

Кўплаб давлатлар муҳим минералларни қайта ишлаш имкониятига эга эмас.

Масалан, Буюк Британиянинг муҳим минералларни баҳолаш ҳисоботига кўра, кремний металли 30 дан ортиқ мамлакатда қазиб олинса-да, фақат учта давлат уни микросхемаларда ишлатиладиган поликремнийга айлантира олади.

Айнан Хитой нодир ер элементлари, литий ва кобальт каби кўплаб муҳим минералларни қайта ишлашда етакчи.

Фарадей институти тадқиқот органи маълумотларига кўра, 2021 йилда Конго Демократик Республикаси дунёдаги кобальтнинг 70 фоизини ишлаб чиқарган, аммо унинг 90 фоизи қайта ишлаш учун Хитойга юборилган.

Жаҳон иқтисодий форуми маълумотларига кўра, 2021 йилда дунёдаги литий етказиб беришнинг 75 фоиздан ортиғи Австралия ва Чили ҳиссасига тўғри келган, аммо қайта ишлашнинг 72 фоизи Хитойда амалга оширилган.

Хитой баъзи нодир ер элементлари учун қайта ишлашнинг 95 фоиздан ортиғини таъминлайди.

Лондон Иқтисодиёт мактаби (LSE) Грантэм иқлим ўзгариши ва атроф-муҳит тадқиқот институти ходими Боб Уорд BBC News'га берган интервьюсида таъкидлашича, Хитой 10 йил олдин яшил энергия ривожланишини англаган ва қайта ишлаш соҳасига "стратегик ёндашган".

Оқибатда АҚШ ва бошқа давлатлар Хитойга жуда қарам бўлиб қолди.

АҚШ ҳукумати Танлов қўмитаси 2023-йилги ҳисоботида огоҳлантиришича, АҚШнинг муҳим минераллар таъминоти занжирини мустаҳкамлай олмаслиги "мудофаа саноатини тўхтатиб ва бошқа илғор технологиялар ишлаб чиқарилишини бўғиб қўйиши" мумкин.

2025 йилда Европа Марказий банки Хитойнинг нодир ер элементлари етказиб бериш занжиридаги "ҳал қилувчи" роли "геосиёсий нотинчликлар олдидаги заифликларни" кўрсатишини маълум қилди.

Президент Трамп бу қарамликни камайтириш учун минераллар ишлаб чиқаришни ривожлантирмоқчи эканлигини аниқ айтган.

2025 йил октябрь ойида АҚШ Австралия билан муҳим минераллар бўйича келишув имзолади, унда Трамп шундай дейди: "Тахминан бир йилдан кейин бизда шунчалик кўп муҳим минерал ва нодир ер элементлари бўладики, уларни қаерга қўйишни билмай қоласиз."

АҚШда нодир ер минераллари захиралари мавжуд бўлса-да, АҚШ Геология хизмати маълумотларига кўра, улар глобал таъминотнинг атиги 2 фоизидан ортиқ қисмини ташкил этади. Қайта ишлаш имкониятларини яратиш учун эса йиллар талаб этилиши мумкин.

Стратегик ва халқаро тадқиқотлар маркази директори Грацелин Баскаран шундай дейди: "Ҳозирда бирорта ҳам давлатда Хитойнинг бу соҳадаги устунлигини ортда қолдиришга етарли молиявий ресурс ёки техник имконият йўқ".

Хитойда кончилик ва қайта ишлаш бўйича экологик талабларнинг пастлиги унга рақобатчиларига нисбатан харажатларни камайтириш имконини берган.

BBC News яқинда Хитой шимолидаги нодир ер элементлари конларида заҳарли чиқиндилар тўпланиб қолган очиқ ҳавзалар борлиги, ўрмонсизлашув ва тупроқ эрозияси ҳақида хабар берган эди.