Kwa nini Mojtaba Khamenei anaichukulia Iran kuwa taifa lenye nguvu zaidi duniani?

Madai ya hivi karibuni ya Mojtaba Khamenei kwamba Jamhuri ya Kiislamu ya Iran ni "nguvu inayoongoza duniani" kulingana na "hesabu za kiungu" yameibua mijadala na majaribio ya kufafanua dhana hii miongoni mwa vyombo vya habari na taasisi zilizo karibu na serikali.

Katika muktadha huu, Shirika la Habari la Hawza liliandaa mkutano wa kwanza kuhusu mada ya "Iran, Nguvu Inayoongoza Duniani Kulingana na Hesabu za Kiungu," ambapo wanazuoni watatu wa kidini kutoka Chuo cha Kidini cha Qom walifafanua mtazamo huo.

Ujumbe huo unaohusishwa na Mojtaba Khamenei, ambao ulichapishwa tarehe 26 Oktoba, ulichochea miitikio na tafsiri mbalimbali katika vyombo vya habari. Baadhi ya viongozi wa kisiasa, akiwemo Saeed Jalili mwakilishi wa Kiongozi wa Jamhuri ya Kiislamu katika Baraza Kuu la Usalama wa Taifa waliunga mkono maneno hayo ndani ya mfumo wa "mantiki ya Qur'ani."

Shirika la Utangazaji la Iran (IRCC) pia lilifafanua dhana ya "kuwa nguvu ya kwanza" katika makala fupi, likiandika: "Katika mantiki ya Qur'ani, nguvu halisi ya jamii haitokani tu na kiasi cha rasilimali za kimwili, kiuchumi, kijeshi, na kiteknolojia ilizonazo; bali, uhusiano wa jamii hiyo na kanuni za kiungu pamoja na kiwango cha kufuata njia ya ushindi wa kweli, navyo vina jukumu muhimu katika kuamua hatima yake."

Watu mashuhuri kama vile Mehdi Fazaeli, mjumbe wa Ofisi ya Kuhifadhi na Kuchapisha Kazi za Kiongozi wa Jamhuri ya Kiislamu ya Iran, nao walichambua na kufafanua maneno ya Mojtaba Khamenei.

Akizungumza katika hafla ya kuwakumbuka wasomi mashahidi wa Mkoa wa Alborz, alisema: "Wachambuzi, kwa kuzingatia hesabu za kimwili na vipengele vya milinganyo ya kimataifa, huiweka Iran katika nafasi ya nguvu ya nne duniani; yaani, baada ya Marekani, China, na Urusi, Jamhuri ya Kiislamu ya Iran inaibuka kama nguvu ya nne na kuimarisha nafasi yake katika jiografia hii ya kisiasa."

Mehdi Fadaeli alisisitiza kuwa mfumo wa dunia unabadilika na kupitia mabadiliko makubwa ya kimsingi, na akaichukulia Jamhuri ya Kiislamu ya Iran kama nguvu yenye "ushawishi mkubwa zaidi" katika mfumo huo mpya wa dunia.

Ujumbe huo unaohusishwa na Mojtaba Khamenei pia ulikabiliwa na maoni ya kukosoa. Baadhi ya watu kwenye mitandao ya kijamii waliuchukulia kama kitu cha mzaha na kejeli, huku wengine wakizingatia matatizo ya kiuchumi, kupanda kwa thamani ya sarafu, gharama za maisha, na changamoto za kujikimu wakiona kuwa taswira hiyo ya nguvu na hadhi ya Iran iko mbali na uhalisia.

Kando na makubaliano au kutokubaliana, ni nini hasa maana ya "hesabu za kimungu" na zinatofautiana vipi na vigezo vya kawaida vya kupima nguvu? Ni kwa msingi upi Mojtaba Khamenei anaiita Iran kuwa taifa lenye nguvu zaidi duniani?

Majibu ya maswali haya si ya kinadharia pekee. Ikiwa nafasi ya Iran duniani itatathminiwa kwa kuzingatia mtazamo huo, basi mtazamo huo unaweza kuathiri jinsi vitisho na fursa zinavyoeleweka, pamoja na maamuzi ya kisiasa na kidiplomasia.

Kwa sababu hiyo, ni muhimu kuchunguza suala hili katika muktadha wa mambo kama vile uhusiano kati ya Iran na Marekani, pamoja na msimamo wa Jamhuri ya Kiislamu kuhusu mazungumzo na sera za mambo ya nje.

Katika muktadha huu, Marzieh Hajihashemi, mtafiti na mwanasosholojia, anaandika katika dokezo kwenye chaneli yake ya Telegram, akimaanisha muundo wa madaraka katika Jamhuri ya Kiislamu, kwamba kwa maoni yake, uhalali wa kisiasa katika mfumo huu hauainishwi kulingana na matakwa ya raia au mkataba wa kisiasa, bali kwa sheria, Sharia, na uhalali wa kidini.

Anauliza swali: "Ikiwa mtawala wa kimungu anatathmini maamuzi na sera zake kulingana na vigezo na "hesabu za kimungu," ni taasisi gani ya kidini yenye mamlaka ya kuthibitisha kwa kujitegemea ikiwa hesabu hizi zinalingana na vigezo vya kimungu?"

"Hesabu za Kiungu" katika maneno ya Ali Khamenei na Mojtaba Khamenei

Dhana ya "hesabu za kiungu" imetajwa mara kwa mara katika hotuba za maafisa wa Jamhuri ya Kiislamu, hasa viongozi wake. Wakati wakielezea makabiliano na maadui au kutathmini uwiano wa nguvu, wamezungumzia kile wanachokiita "kanuni za kiungu" (au desturi za kiungu) sambamba na hesabu za kawaida za kisiasa na kijeshi.

Wakati wa Vita vya Siku 12, Ali Khamenei alitumia mara kwa mara lugha iliyosisitiza nafasi ya nguvu za kiungu katika matukio ya kisiasa na kijeshi.

Awali, katika ujumbe uliorekodiwa, alisema kuwa "kwa idhini ya Mungu" tutaishinda Israel. Siku tano baadaye, mnamo tarehe 18 Juni 1404, aliongeza katika ujumbe mwingine kwamba "Mwenyezi Mungu bila shaka atalipa ushindi taifa la Iran."

Katika ujumbe wake wa tatu mnamo Julai 25, Ali Khamenei pia alihusisha ushindi huo na msaada wa kiungu, akisema: "Tunamshukuru Mungu kwa kusaidia majeshi yetu." Kisha alidai kuwa katika vita hivi, "tuliiangamiza Israel na kuipiga Marekani kofi zito."

"Hesabu" ilikuwa dhana iliyojitokeza mara kwa mara katika maandiko ya kisiasa ya Ali Khamenei. Uchambuzi wa hotuba zake katika miaka ya hivi karibuni unaonyesha kuwa ametumia mara kwa mara misemo kama vile "hesabu za kiungu," "hesabu za adui," "hesabu za Marekani," "mabadiliko ya hesabu," na "uzembe wa makusudi" (au uzembe uliopangwa).

Kwa mfano, mnamo Julai 1401, alisema: "Tatizo la adui ni kwamba... walishindwa kuelewa kuwa katika ulimwengu wa wanadamu, mbali na hesabu na mahusiano ya kisiasa, kuna hesabu na mahusiano mengine ambayo hawawezi kuyaelewa; hizo ni kanuni za kiungu."

Katika mfano mwingine, mnamo tarehe 9 Machi 2018, wakati wa hafla ya kumtunuku nishani ya "Zulfiqar" Qassem Soleimani, aliyekuwa kamanda wa Kikosi cha Quds, Ali Khamenei alisema: "Mambo yaliyo mikononi mwetu na katika uwezo wetu ni mambo yenye umuhimu kulingana na hesabu za kidunia na kimwili, lakini hayana umuhimu kulingana na hesabu za kiroho na za kiungu."

"Jibu la Mungu na liwe nami"

Kauli za Mojtaba Khamenei kuhusu Iran kuwa "nguvu inayoongoza duniani" kwa kuzingatia "hesabu za kimungu" zinaweza kuchunguzwa ndani ya muktadha wa maandiko na mitazamo iliyokuwa ikitawala katika Jamhuri ya Kiislamu kwa miongo kadhaa iliyopita, hasa wakati wa uongozi wa Ali Khamenei.

Katika miaka yake ya uongozi, Ali Khamenei mara nyingi alizungumzia hatua za taratibu za Jamhuri ya Kiislamu kuelekea malengo yake yaliyokusudiwa, akitumia maneno kama vile "masafa," "mwinuko," na "kilele," na katika miaka ya mwisho ya uongozi wake, alisisitiza kuwa nchi hiyo ilikuwa ikikaribia "kilele."

Kwa upande mwingine, kiongozi huyo wa zamani wa Jamhuri ya Kiislamu, akiwa na nafasi ya "mlinzi mkuu wa sheria za Kiislamu" (velayat-e faqih), alitumia maandiko ya kidini katika nyakati mbalimbali kuelezea maamuzi na majukumu ya kisiasa.

Katika hotuba zake kadhaa kuhusu uwajibikaji wa maafisa, suala la kuwajibika mbele ya Mungu na Siku ya Hukumu lilipewa uzito mkubwa.

Mnamo Aprili 2004, alielezea uwajibikaji kama "ukweli wa Kiislamu" na kusema kuwa "Mungu Mwenyezi" humfanya mwanadamu kuwajibika kwa matendo na maamuzi yake. Katika hotuba hiyo hiyo, pia alisisitiza uwajibikaji wa maafisa, akiwemo Kiongozi Mkuu mwenyewe.

Katika mkutano na wabunge mnamo Juni 2015, Ali Khamenei alitofautisha kati ya kuwajibika kwa wananchi na kuwajibika mbele ya Mungu. Alisema kuwa masuala yanayohusu kujibu maswali ya wananchi yanaweza "kutatuliwa na kubadilishwa" kwa namna fulani, lakini alisisitiza kuwa maafisa lazima wajiandae kuwajibika mbele ya Mungu.

Kuanzia "Hesabu za Kiungu" hadi "Hati ya Dira ya 1404"

Mnamo mwaka wa 2003, "Hati ya Dira ya Jamhuri ya Kiislamu ya Iran kwa Upeo wa Mwaka 1404" ilitolewa na Ali Khamenei; hati iliyobainisha kipindi cha miaka ishirini kuanzia mwaka 1384 hadi 1404.

Mojtaba Khamenei aliingia madarakani mwaka 1405, wakati ambapo Iran ilikuwa bado mbali na baadhi ya malengo yaliyokusudiwa katika hati hiyo ya dira ya miaka 20, ikiwemo kufikia nafasi ya kwanza kiuchumi katika eneo la Kusini-Magharibi mwa Asia.

Moja ya hoja zilizojitokeza katika mrejesho wa kauli za Mojtaba Khamenei ni kulinganisha madai ya kuwa "taifa lenye nguvu zaidi duniani" na malengo pamoja na matokeo ya "Hati ya Dira ya 1404".

Kwa mujibu wa hati hiyo, Iran ilitarajiwa kuwa "nchi iliyoendelea yenye nafasi ya kwanza kiuchumi, kisayansi, na kiteknolojia katika eneo la Kusini-Magharibi mwa Asia" kufikia mwaka 1404.

Hati hiyo pia ilisisitiza ukuaji wa uchumi, kuboresha viwango vya mapato na ustawi, maendeleo ya kisayansi, ushirikiano wenye tija na ufanisi na dunia, pamoja na kufurahia usalama na mamlaka.

Kwenye mitandao ya kijamii, baadhi ya maoni yalijikita katika kulinganisha madai hayo na malengo ya "Dira ya 1404." Mehdi Nasiri, aliyekuwa mhariri mkuu wa gazeti la Kayhan na sasa mwanaharakati wa kisiasa anayeipinga Jamhuri ya Kiislamu, aliandika kwenye chaneli yake ya Telegram: "Baba aliahidi kuwa taifa lenye nguvu zaidi katika eneo; mwana akaleta kutoka mbinguni hati ya kuwa taifa lenye nguvu zaidi duniani."

Ulinganisho huu ulifanywa kwa sababu dira ya 1404 ililenga Iran kufikia nafasi ya kwanza katika eneo hilo, huku sasa kukitolewa madai ya kuwa "taifa lenye nguvu zaidi duniani." Malengo ya hati ya "Dira ya 1404" yanaweza kutathminiwa kwa kuzingatia viashirio kama vile ukuaji wa uchumi, hadhi ya kisayansi, maendeleo ya kiteknolojia, kiwango cha ustawi wa jamii, na nafasi yake kikanda; hata hivyo, ujumbe wa Mojtaba Khamenei haukutoa kigezo mahususi cha kupima madai ya kuwa "nguvu inayoongoza duniani" kwa kuzingatia "hesabu za kiungu."

Hivyo basi, baadhi ya mitazamo imeibua swali: ikiwa Iran, kama anavyosema Mojtaba Khamenei, ndiyo nguvu inayoongoza duniani leo, je, nafasi hii inapaswa kupimwaje? Je, ishara zake zinapaswa kutafutwa katika uchumi, thamani ya sarafu ya taifa, kiwango cha ustawi wa raia, ushawishi wa kimataifa, nguvu ya kijeshi, na mafanikio ya kisayansi, au je, kimsingi hii ni aina ya nguvu ambayo haiwezi kupimwa kwa viwango vya kawaida?

"Kufanya mageuzi katika Jamhuri ya Kiislamu ni jambo gumu sana"

Dhana ya "hesabu ya kimungu" na maelezo yanayoitaja Iran kama "nguvu kuu duniani" yanaweza kuonekana kama jaribio la kuimarisha simulizi rasmi ya utawala huo miongoni mwa wafuasi wake. Hata hivyo, hili si suala la siasa za ndani pekee. Mtazamo wa viongozi wa Jamhuri ya Kiislamu kuhusu mamlaka, vitisho, na uwiano wa nguvu unaweza pia kuchangia katika jinsi wanavyotathmini uhusiano na Marekani, mazungumzo, na maamuzi mengine ya sera za kigeni.

Baadhi ya wachambuzi wanaamini kuwa kadiri vipengele vya kidini na kiitikadi vinavyozidi kupewa uzito katika tathmini za kisiasa, ndivyo pengo kati ya mtazamo wa serikali na ule wa wadau wengine kuhusu hali halisi linavyoweza kupanuka. Katika hali kama hiyo, pande zinazohusika na mzozo au mazungumzo zinaweza kufikia tathmini tofauti kuhusu uwiano wa nguvu, fursa, na hatari, huku zikiegemea misingi tofauti.

Mjadala kuhusu tofauti kati ya mtazamo wa kiidealisti (unaozingatia malengo bora) na tathmini halisi ya nguvu umewahi kuibuliwa hapo awali na katika maoni mengine, ingawa maoni hayo si majibu ya moja kwa moja kwa kauli za Khamenei. Hamzeh Safavi, mchambuzi wa masuala ya kisiasa na mwana wa Yahya Rahim Safavi—ambaye ni msaidizi na mshauri mkuu wa Kiongozi Mkuu wa Jamhuri ya Kiislamu—alikosoa mtazamo wa kiidealisti wa baadhi ya watu wenye ushawishi kisiasa katika mahojiano na tovuti ya *Entikhab*, akiuita kuwa ni wa "kijinga," "usiotekelezeka," na "wa kuishi katika ndoto zisizo na uhalisia" (quixotic).

Akirejelea kile anachokiita "mtego wa kuishi katika ndoto zisizo na uhalisia" (quixotic trap), anasema: "Kuna tofauti kati ya kuwa na malengo bora (idealism) na kuishi katika ndoto zisizo na uhalisia (quixoticism). Katika hali ya kwanza, kuna malengo makuu yanayofuatiliwa kwa kuzingatia uhalisia, lakini katika mtazamo wa pili, malengo huundwa bila kuzingatia vya kutosha uhalisia, mikakati ya utekelezaji, na matokeo yake."

Miongoni mwa watu walio karibu na serikali, kuna tathmini tofauti kuhusu nguvu na ushawishi wa Jamhuri ya Kiislamu. Hamidreza Moghadamfar, mshauri wa masuala ya utamaduni wa kamanda mkuu wa Kikosi cha Walinzi wa Mapinduzi (Revolutionary Guard Corps), anasema kuwa Jamhuri ya Kiislamu haijarudi nyuma mbele ya shinikizo na vikwazo vya kigeni, bali imeweza pia kulazimisha matakwa yake kwa Marekani kutokana na mtazamo wa kimkakati.