Vape: Kwa nini vijana ambao hawajawahi kuvuta sigara wanaanza kuwa waraibu?

Ladha tamu, rangi zinazovutia na ushawishi wa marafiki vinaweza kuwavutia vijana kuanza kutumia vap. Lakini kwa baadhi yao, jaribio la kawaida linaweza kugeuka kuwa utegemezi na kuwa vigumu kuacha.

Gracey Mungulu hakuwahi kufikiria kuwa siku moja angeanza kutumia vape, kifaa cha kielektroniki kinachotumika kuvuta mvuke wenye au usio na nikotini.

Matumizi ya vifaa hivyo yalipoanza kuenea katika shule aliyokuwa akisoma, Gracey alikuwa miongoni mwa waliopinga tabia hiyo.

"Nilikuwa nawaambia watu, 'Aaah, kwa nini mnafanya hivyo?'" anasema.

Lakini kadiri matumizi ya vape yalivyozidi kuwa ya kawaida miongoni mwa wanafunzi wenzake, mtazamo wake ulibadilika.

Akiwa na umri wa miaka 16, alianza kujaribu. Mara yake ya kwanza hakujua namna ya kuvuta mvuke huo na aliishia kukohoa. Hata hivyo, aliendelea kujaribu hadi mwili wake ulipozoea.

"Kadiri unavyozidi kuona watu wakiitumia, ndivyo unavyoanza kujaribu mara kwa mara. Mwishowe unaizoea na kujikuta unaitumia wakati wote," anasema.

Sasa akiwa na umri wa miaka 21, Gracey hununua kila siku vape inayoweza kujazwa tena. Anasema huitumia kila anapopata nafasi, iwe anapofanya kazi ya kutengeneza nywele au akiwa shuleni.

Kisa chake kinaibua swali muhimu: Kwa nini baadhi ya watu ambao hawajawahi kuvuta sigara wanaanza kutumia vape na hatimaye kujikuta wakishindwa kuiacha?

Vape inaweza kuanza kama jaribio na kugeuka kuwa utegemezi

Gracey ni miongoni mwa zaidi ya watu milioni moja nchini Uingereza wanaosema hawajawahi kuvuta sigara lakini sasa wanatumia vape, kulingana na takwimu za Ofisi ya Takwimu za Taifa ya Uingereza (ONS).

Vape zilipoanza kuuzwa, zilitangazwa zaidi kama njia inayoweza kuwasaidia wavutaji sigara kuacha tumbaku. Ingawa kutumia vape yenye nikotini kwa kawaida huchukuliwa kuwa na madhara machache kuliko kuendelea kuvuta sigara, haimaanishi kuwa haina madhara. Athari zake za muda mrefu bado hazijaeleweka kikamilifu.

Nikotini ni kemikali inayoweza kusababisha utegemezi. Mwili unapoizoea, mtu anaweza kupata dalili za kujiondoa anapopunguza matumizi au kuacha kabisa. Dalili hizo zinaweza kujumuisha kuwashwa kwa urahisi, wasiwasi na hamu kubwa ya kutumia nikotini tena.

Kwa Gracey, hata hivyo, suala hilo halihusu nikotini pekee. Anasema kitendo cha kushika vape na kuiweka mdomoni kimemsaidia kukabiliana na wasiwasi anapokuwa na watu.

"Ni kitendo cha kutumia mikono. Unakuwa na kitu mkononi na kitu kingine mdomoni," anasema.

Anasema matumizi hayo yamegeuka kuwa tabia anayoifanya bila kufikiria. Wakati akizungumza na BBC News kwa simu, aligundua kuwa alikuwa amelala kitandani, akiwa ameshika vape kwa mkono mmoja huku akiwa kwenye Instagram kwa kutumia mkono mwingine.

Daktari Helen Wall, wa huduma za msingi, anasema hukutana na wagonjwa wanaoeleza hali kama hiyo. Kwa baadhi yao, vape huwa njia ya kukabiliana na hisia zao, kiasi cha kujikuta wakitegemea kifaa hicho wanapokuwa na msongo wa mawazo au wanapohitaji kutulia.

Mitandao ya kijamii na kutafuta faraja

Malin Andersson, ambaye hadi hivi karibuni alikuwa akitumia vape, anasema tabia hiyo iliambatana na matumizi yake ya muda mrefu ya mitandao ya kijamii.

Ingawa aliwahi kujaribu sigara, hakuwahi kujiona kuwa mvutaji sigara.

Akiwa na umri wa miaka 33, Malin yuko katika kundi la umri ambalo lina uwezekano mkubwa wa kutumia vape nchini Uingereza. Ripoti ya ONS inaonyesha kuwa karibu mtu mmoja kati ya sita wenye umri wa miaka 25 hadi 34 nchini humo hutumia sigara za kielektroniki mara kwa mara au kila siku.

Malin, mwanaharakati anayepinga ukatili wa nyumbani na aliyewahi kushiriki katika kipindi cha televisheni cha Love Island, anasema alianza kutumia vape wakati akipitia kipindi kigumu baada ya kuvunjika kwa uhusiano wa kimapenzi.

Alikuwa akitafuta faraja, lakini baadaye akagundua kuwa alikuwa akiitegemea zaidi ya alivyotarajia. Anaamini kuwa hisia za kuridhika za muda mfupi zilizotokana na kuitumia zilichangia kuendeleza tabia hiyo.

"Unapata msisimko wa muda mfupi. Kwa kweli, ni kama chuchu ya mtoto lakini kwa mtu mzima," anasema, akilinganisha vape na kifaa ambacho mtoto hutumia kujituliza.

Malin anasema matumizi hayo yalianza kuathiri hisia zake na shughuli za kila siku. Alijikuta akiwa hana hamasa na akihisi kana kwamba hisia zake zimepungua.

Hatimaye, alichoshwa na utegemezi wake kwa vape yenye ladha ya barafu na ndizi, akaamua kuacha mwezi Mei mwaka huu.

"Nilikuwa nikikerwa sana na kuona kwamba kila wakati nilikuwa na kitu hicho mkononi. Wakati mwingine nilikuwa nakirusha hadi upande mwingine wa chumba," anasema.

Tangu aache kutumia vape, Malin anasema anaamini afya yake ya kimwili na kiakili imeimarika.

Wasiwasi kuhusu matumizi ya vape shuleni Kenya

Wasiwasi kuhusu matumizi ya vape miongoni mwa vijana haupo Uingereza pekee. Nchini Kenya, wadau wa udhibiti wa tumbaku na nikotini wameonya kuhusu kuenea kwa bidhaa hizo miongoni mwa watoto na vijana.

Muungano wa Kenya wa Ushuru wa Tumbaku na Nikotini (KTNTC) umeitaka Bunge kuharakisha kupitishwa kwa Mswada wa Marekebisho ya Sheria ya Udhibiti wa Tumbaku wa mwaka 2024.

Katika taarifa iliyotolewa Juni 2026, muungano huo ulionya kuwa kuchelewa kwa sheria hiyo kunaweza kuwaweka watoto na vijana katika hatari ya kuathiriwa na bidhaa mpya za nikotini, zikiwemo vape na mifuko ya nikotini.

Wadau hao pia walirejelea tukio la Moi High School Kabarak, ambako mwanafunzi wa kidato cha nne aliripotiwa kusimamishwa masomo baada ya kupatikana na kifaa cha sigara ya kielektroniki. Tarehe 12 Machi 2026, Citizen Digital iliripoti kuwa Mahakama Kuu iliamuru mwanafunzi huyo arejeshwe shuleni wakati kesi ikiendelea.

Thomas Lindi, mkurugenzi mkuu wa Muungano wa Udhibiti wa Tumbaku nchini Kenya (Kenya Tobacco Control Alliance — KETCA), alisema tukio hilo ni ishara ya tahadhari kwa shule, familia na jamii.

Mswada wa Marekebisho ya Sheria ya Udhibiti wa Tumbaku wa mwaka 2024 (Tobacco Control (Amendment) Bill, 2024) ulipitishwa na Seneti ukiwa na marekebisho tarehe 3 Machi 2026, kabla ya kusomwa kwa mara ya kwanza katika Bunge la Kitaifa tarehe 31 Machi 2026 na kupelekwa kwa Kamati ya Afya. Kamati hiyo ilipanga na kufanya mikutano ya kupokea maoni ya umma kuhusu mswada huo katika maeneo mbalimbali nchini mwishoni mwa Septemba 2026. Hata hivyo, hatua iliyofuata ya mswada huo haijawekwa wazi katika taarifa rasmi za Bunge nilizoweza kuthibitisha.

Mapendekezo ya udhibiti huo yanalenga bidhaa za tumbaku na nikotini, zikiwemo sigara za kielektroniki. Wadau wanataka hatua zaidi za kuwalinda watoto dhidi ya bidhaa zinazoweza kuvutia vijana kupitia ladha na vifungashio vyake.

Wasiwasi huo unaungwa mkono pia na maonyo ya mamlaka za afya nchini Kenya kuhusu namna bidhaa mpya za nikotini zinavyotangazwa kama mbadala wenye madhara machache kuliko sigara za kawaida.

Mary Muthoni, Katibu Mkuu wa Idara ya Afya ya Umma na Viwango vya Kitaaluma katika Wizara ya Afya ya Kenya, alisema matumizi ya tumbaku nchini humo yalipungua kutoka asilimia 12 mwaka 2014 hadi asilimia tisa mwaka 2022.

Hata hivyo, alionya kuwa kuenea kwa bidhaa mpya, zikiwemo vape na mifuko ya nikotini, kunaleta changamoto mpya kwa afya ya umma. Takwimu hizo zinahusu matumizi ya tumbaku kwa ujumla, si ongezeko la matumizi ya vape miongoni mwa vijana pekee.

Dkt Paul Masinde, aliyenukuliwa na TNX Africa katika makala iliyochapishwa Mei 31, 2026, anasema bidhaa za vape zinaweza kuwavutia vijana kupitia ladha mbalimbali, matangazo ya mitandao ya kijamii na vifungashio vya kisasa.

Kwa mujibu wa Masinde, vijana wako katika hatari zaidi kwa sababu ubongo wao bado unaendelea kukua. Anasema nikotini inaweza kuathiri ukuaji wa ubongo, uwezo wa kuzingatia na kumbukumbu, huku ikiongeza uwezekano wa kupata utegemezi.

Baadhi ya vijana wanaweza kudhani kuwa vape ni salama kwa sababu haitoi moshi kama sigara za kawaida. Hata hivyo, kutokuwepo kwa moshi wa sigara hakumaanishi kuwa bidhaa hizo hazina hatari.

Je, ladha na rangi za vape zinawavutia vijana?

Nchini Uingereza, serikali imechukua hatua za kupunguza mvuto wa vape miongoni mwa watoto na vijana, ikiwemo kupiga marufuku vape zinazotupwa baada ya matumizi mwaka 2025.

Hazel Cheeseman, kutoka shirika la Action on Smoking and Health linalopambana na madhara ya uvutaji wa tumbaku, anasema baadhi ya watu ambao hawakuwahi kuvuta sigara huenda wasingeanza kutumia vape kama wasingekutana na matangazo yake.

Anasema matangazo yanayoonekana mara kwa mara yanaweza kuwavutia watu ambao awali hawakuwa na nia ya kutumia bidhaa hizo.

Huduma ya Afya ya Taifa ya Uingereza (NHS) inawashauri wasiovuta sigara na watu wenye umri wa miaka 17 au chini yake kutotumia vape. Pia, ni kinyume cha sheria nchini Uingereza kuuza vape kwa mtu mwenye umri wa chini ya miaka 18.

Daktari Wall anasema matangazo ya miaka ya hivi karibuni yamechangia dhana potofu kwamba vape ni salama na haisababishi utegemezi.

Gracey anaamini kuwa vifungashio vya vape vinapaswa kufanana na vile vya sigara, bila rangi na mapambo yanayovutia macho.

"Kwa vape, kuna ladha hizi zote na rangi nzuri zinazovutia. Hilo linafanya zivutie zaidi," anasema.

Ingawa Gracey anasema matumizi ya vape yanaonekana kukubalika zaidi kijamii miongoni mwa vijana wa kizazi chake kuliko uvutaji wa sigara, anakiri kuwa tabia hiyo imemletea matatizo.

Amefikiria kuacha ili kuokoa pesa anazotumia kununua vape, ambazo anasema ni takribani pauni 35 kwa wiki.

Kuacha vape kunaweza kuwa changamoto

Kama ilivyo kwa sigara, kuacha vape kunaweza kuwa vigumu, hasa kwa mtu ambaye amekuwa akiitegemea nikotini kwa muda mrefu.

Kwa Alex, hata hivyo, kuacha vape kulimpeleka katika mwelekeo tofauti. Anasema aliweza kuacha kutumia vape alipokuwa akisafiri kwa miezi kadhaa, lakini baada ya kukosa vifaa hivyo alianza kuvuta sigara kwa mara ya kwanza maishani mwake.

Wataalamu hawashauri kuvuta sigara kama njia ya kuacha vape. NHS inapendekeza hatua kama kupunguza taratibu kiwango cha nikotini, kuongeza muda kati ya matumizi na kupata ushauri kuhusu njia zinazofaa za kuacha.

Daktari Wall anasema ujumbe kuhusu matumizi ya vape huenda haujafika ipasavyo kwa watu ambao hawakuwahi kuvuta sigara, kama Gracey.

"Matumizi ya vape yalikuwa yamekusudiwa na NHS kuwa mbadala wa sigara," anasema.

Lakini kwa watu ambao hawajawahi kuvuta sigara, swali linabaki: ni nini kinachowafanya waanze kutumia vape, na wanawezaje kuepuka utegemezi?

Kadiri vape zinavyozidi kuonekana kama sehemu ya maisha ya kila siku kwa baadhi ya vijana, kuelewa sababu zinazowafanya waanze na hatari wanazoweza kukabiliana nazo ni muhimu. Taarifa sahihi, mazungumzo ya wazi na msaada unaofaa vinaweza kuwasaidia vijana kufanya maamuzi yenye ufahamu kuhusu matumizi ya nikotini.