Vita vilivyolenga kuidhoofisha Iran vimebadilisha nini?

Mgogoro unaoendelea wa vita vya Iran na kuongezeka kwa wigo wake umeifanya vyombo vya habari na wachambuzi wengi kujiuliza ni nini hasa kimebadilika Mashariki ya Kati, na iwapo upande wowote una njia ya kumaliza vita hivyo.

Gazeti la The Atlantic linaangazia mabadiliko ya mizani ya nguvu kwa upande wa Iran; The New York Times inachunguza athari za vita hivyo kwa sekta za ulinzi za Marekani na washirika wake; The Wall Street Journal inaangazia dalili mpya za viongozi wakuu wa Iran kutaka kumaliza vita; huku The American Conservative ikiangalia Pakistan, ambayo huenda ikaitwa tena kusaidia kutafuta njia ya kumaliza mgogoro huo.

"Vita vimebadilisha uwiano wa nguvu kwa faida ya Iran"

Robert Keegan, mtafiti mwandamizi katika taasisi ya Brookings na mchambuzi mashuhuri wa sera za kigeni za Marekani, aliandika katika The Atlantic kwamba vita dhidi ya Iran vimezaa matokeo ambayo pengine kinyume na yale ambayo Washington na Israel walitarajia.

Keegan anaandika kwamba Iran imekabiliwa na vikwazo vikali, mashambulizi dhidi ya vituo vyake vya nyuklia, kuuawa kwa maafisa kadhaa waandamizi na wiki kadhaa za mashambulizi ya mabomu katika kipindi cha miaka miwili iliyopita. Hata hivyo, si tu kwamba serikali hiyo imenusurika, bali pia imeweza kubadilisha mizani ya nguvu katika eneo hilo.

Kwa mtazamo wake, hatua muhimu ilitokea pale Iran ilipoonyesha kwamba inaweza kujibu mashambulizi kwa kulenga miundombinu muhimu ya mafuta na gesi katika nchi za Ghuba ya Uajemi, jambo lililoongeza kwa kiasi kikubwa gharama ya kuendeleza vita hivyo kwa uchumi wa dunia.

Mwandishi huyo wa The Atlantic anaamini kuwa imekuwa wazi kwamba Washington ina hofu zaidi ya kuendeleza vita kuliko Tehran. Upungufu wa akiba ya makombora ya Marekani na mifumo ya kuyadungua, pamoja na hofu ya kuharibiwa zaidi kwa miundombinu ya nishati katika eneo hilo, pia umeifanya serikali ya Trump kuwa na nafasi finyu ya kuchukua hatua.

Hata hivyo, sehemu muhimu zaidi ya hoja ya Keegan inahusu Mlango-Bahari wa Hormuz. Anasema udhibiti wa njia hiyo ya majini unaweza kuwa na thamani kubwa zaidi kwa Tehran kuliko silaha za nyuklia, kwa sababu unaweza kuipa Iran si tu njia ya kujilinda dhidi ya mashambulizi, bali pia nguvu ya kudumu ya kuzishinikiza nchi nyingine, kupata mapato na kudhoofisha mfumo wa vikwazo vya Marekani.

Kwa mujibu wa The Atlantic, madhara ya vita hivi hayaishii katika Ghuba ya Uajemi. Nchi za Kiarabu katika eneo hilo huenda zikawa tayari zaidi kufanya maridhiano na Tehran kuliko ilivyokuwa hapo awali, badala ya kutegemea dhamana za usalama kutoka Marekani. Washirika wa Washington barani Ulaya na Asia pia wanaweza kuanza kutilia shaka uwezo wa Marekani kuendesha vita vingine vikubwa.

Keegan anahitimisha kwamba dunia haipaswi tena kujikita pekee katika kile ambacho Iran inaweza kufanya iwapo itapata silaha za nyuklia. Inapaswa pia kuangalia Iran ambayo imetoka vitani ikiwa na imani kwamba inaweza kuikabili Marekani, kuongeza gharama ya kuendeleza vita na hatimaye kuilazimisha Washington kurudi nyuma.

"Siku ya maangamizi ya kiuchumi" kwa Iran

Gordon Sondland, aliyekuwa balozi wa Marekani katika Umoja wa Ulaya wakati wa utawala wa kwanza wa Trump, ana mtazamo tofauti kuhusu awamu mpya ya shinikizo la kiuchumi dhidi ya Iran.

Anasema umuhimu wa kile ambacho utawala wa Trump unakiita "economic doomsday" haupo tu katika kuwaongezea vikwazo watu binafsi na taasisi za Iran. Kwa mtazamo wake, walengwa wakuu safari hii ni nchi, benki, viwanda vya kusafisha mafuta, kampuni za usafirishaji na wasuluhishi wanaoendelea kuisaidia Iran kufanya biashara na dunia.

Hoja yake ni kwamba washirika wa Marekani, hasa barani Ulaya, kwa miaka mingi wameweza kunufaika na uhusiano wa kiuchumi na Washington huku wakiendelea kudumisha njia za biashara na Iran.

Sondland anasema sera mpya ya Trump inalenga kuondoa uwezekano huo, na kuziacha serikali katika maamuzi mgumu: kufanya biashara na Iran au kuendelea kupata fursa katika uchumi wa Marekani.

Kwa mtazamo wake, Ulaya imekuwa ikisema kwamba kuendelea kufanya biashara na Iran kunaiwezesha Magharibi kuwa na ushawishi wa kisiasa juu ya Tehran. Lakini kwa vitendo, Iran imenufaika zaidi na biashara hiyo huku Ulaya ikiwa imetumia mara chache sana ushawishi huo.

Ndiyo maana Sondland anaielezea sera mpya ya Trump si kama duru nyingine tu ya vikwazo, bali kama jaribio la kuwalazimisha washirika wa Marekani kushiriki moja kwa moja zaidi katika kuitenga Tehran kiuchumi.

Vita vya Iran, "kichocheo cha mabadiliko" katika sekta ya ulinzi ya Marekani

The New York Times imeangazia mojawapo ya athari ambazo hazijajadiliwa sana za vita vya Iran: kuharakishwa kwa juhudi za Marekani na nchi za Ghuba ya Uajemi kuzalisha kwa wingi mifumo ya gharama nafuu ya kudungua ndege zisizo na rubani za Iran.

Hatua hiyo imeanza kubadilisha namna ambavyo sekta ya ulinzi inavyofanya kazi, sekta ambayo kwa miaka mingi imejulikana kwa uzalishaji wa polepole na gharama kubwa.

Gazeti hilo linasema kampuni ya Marekani Poweros, ambayo ni kampuni changa yenye makao Florida, imekuwa ikiendesha kiwanda kidogo nchini UAE tangu mwezi uliopita. Wafanyakazi wake hukusanya vipande vilivyotengenezwa kwa uchapishaji wa 3D ili kutengeneza makombora ya kuzuia ndege zisizo na rubani za Iran angani.

Kifaa hicho kinachoitwa Guardian kinagharimu takriban dola 5,000 na kimetokana na muundo wa Ukraine ambao umeonyesha ufanisi dhidi ya ndege za kijasusi za Urusi. Vipande vyake huunganishwa kama Lego. Hata hivyo, tofauti na makombora ya PAC-3 ya Lockheed Martin, Guardian haiwezi kuzuia makombora ya balestiki.

Mantiki ya kiuchumi ya mpango huo ni rahisi: mwanzoni mwa vita, UAE ilikuwa ikitumia makombora ya thamani ya mamilioni ya dola kuangusha ndege zisizo na rubani zenye thamani ya takriban dola 40,000 — hali ambayo wataalamu wanasema haiwezi kuendelezwa kwa muda mrefu.

Viwanda vinavyohusishwa na Poweros sasa vinazalisha takriban makombora 3,000 ya kuzuia ndege hizo kila mwezi. Kampuni hiyo inalenga kuongeza uzalishaji hadi 15,000 kwa mwezi ifikapo katikati ya mwaka 2027, kupitia mtandao wa viwanda katika maeneo mbalimbali duniani, ikiwemo India.

Hatua hii imekuja wakati Iran ikiongeza mashambulizi dhidi ya UAE. Kwa mujibu wa ripoti hiyo, tangu vita vilipoanza Februari, zaidi ya makombora 500 ya balestiki na zaidi ya ndege 2,200 zisizo na rubani za Iran zimeelekezwa kwenye malengo nchini UAE, na kusababisha vifo vya watu wasiopungua 15, kuzima kiwanda cha kusafisha mafuta na kuharibu vituo viwili vya data vya Amazon.

Kiasi hicho cha mashambulizi, pamoja na kupungua kwa akiba ya makombora ya Marekani ya kuzuia mashambulizi, kimezisukuma nchi za eneo hilo kuanza kuzalisha baadhi ya silaha ndani ya nchi zao.

The New York Times inasema mwenendo huo hauhusishi kampuni changa pekee. Lockheed Martin, kampuni kubwa zaidi ya ulinzi duniani, ilitangaza Julai kwamba itazalisha mfumo wa bei nafuu wa kuzuia makombora kwa kushirikiana na washirika wa Ulaya. Raytheon nayo imeanza kuzalisha mifumo ya Coyote ya kuzuia ndege zisizo na rubani nchini UAE.

Kwa UAE, lengo si tena kununua silaha za Marekani pekee, bali kujenga uwezo huru wa kujilinda na kuwa na uwezo wa kununua na kuzalisha silaha kutoka vyanzo mbalimbali.

Hata hivyo, wataalamu wanaonya kwamba mifumo ya bei nafuu ya kuzuia mashambulizi ni nyongeza kwa mifumo ya gharama kubwa, si mbadala wake. Hii ni kwa sababu Iran huenda ikawa inajenga upya akiba yake ya makombora na huenda hivi karibuni ikapata toleo lenye injini ya ndege na kasi kubwa zaidi la ndege ya Shahed iliyoundwa nchini Urusi.

Wall Street Journal: Dalili kutoka Tehran za kutaka kumaliza vita

Wakati Marekani na washirika wake wakijiandaa kwa vita vya muda mrefu, The Wall Street Journal imeangazia dalili kutoka ndani ya Iran zinazoonyesha kwamba baadhi ya viongozi wakuu wa nchi hiyo wana wasiwasi kuhusu gharama ya kuendelea na vita.

Gazeti hilo liliandika kwamba Rais wa Iran Masoud Pezeshkian na Spika wa Bunge, Mohammad Bagher Ghalibaf, wamekuwa wakisisitiza hadharani umuhimu wa kumaliza vita na kuangazia zaidi mgogoro wa kiuchumi wa nchi hiyo. Msimamo huo unawaweka katika mvutano na misimamo mikali inayotaka Iran ichukue msimamo mkali zaidi dhidi ya Marekani.

Pezeshkian amesema kuwa "vita lazima viishe wakati fulani", na kwamba ingekuwa bora Iran ichukue hatua za kuvimaliza sasa, wakati bado inaweza kufanya hivyo ikiwa katika nafasi ya nguvu.

Ghalibaf pia ameonya, ingawa kwa njia isiyo ya moja kwa moja, kwamba nguvu za kijeshi bila uchumi unaoweza kukidhi mahitaji ya wananchi hazitaleta usalama. Anasema wale waliowahi kupitia vita wanaelewa thamani ya amani.

Kwa mujibu wa The Wall Street Journal, miezi sita ya vita, vikwazo na vikwazo vya kiuchumi vimeongeza shinikizo kwa uchumi ambao tayari ulikuwa ukikabiliwa na matatizo makubwa kabla ya vita. Thamani ya sarafu ya taifa imeshuka, na kufanya iwe vigumu zaidi kwa Wairani wengi kumudu gharama za maisha ya kila siku.

Hata hivyo, kauli hizi hazimaanishi kwamba mwisho wa vita uko karibu.

Watu wenye misimamo mikali nchini Iran wameweka masharti magumu zaidi kuhusu kufunguliwa kwa Mlango-Bahari wa Hormuz, huku utawala wa Trump ukitaka Tehran itoe masharti zaidi kwa upande wake.

Baadhi ya wachambuzi waliozungumza na The Wall Street Journal wanasema hali hiyo inaweza kuzifungia pande zote mbili katika mzunguko hatari: shinikizo zaidi kutoka Marekani linaweza kufanya kujiondoa kwa Tehran kuonekana kama aibu, huku upinzani wa Iran ukiisukuma Washington kuongeza zaidi shinikizo.

Kwa hiyo, licha ya jumbe mpya kutoka kwa Pezeshkian na Ghalibaf, wachambuzi hao wanasema uwezekano wa kuongezeka tena kwa mzozo bado unaweza kuwa mkubwa kuliko uwezekano wa kufikiwa kwa makubaliano.

Asim Munir na mwaliko kwa Iran kujiunga na mkataba wa ulinzi wa Mecca?

Gazeti la kihafidhina la Marekani, The American Conservative, limeripoti kwamba Mkuu wa Jeshi la Pakistan, Asim Munir, anatarajiwa kusafiri kwenda Tehran Jumatatu kwa mazungumzo na viongozi wa Iran. Safari hiyo inaweza kuwa sehemu ya juhudi za Islamabad za kupatanisha Iran na Marekani.

Kwa mujibu wa chanzo cha serikali ya Pakistan kilichonukuliwa na chapisho hilo, Munir atajadili na viongozi wa Iran vitisho vya hivi karibuni vya Donald Trump vya kuongeza shinikizo la kiuchumi dhidi ya Iran, uwezekano wa kurejea katika makubaliano yaliyowahi kufikiwa kati ya Tehran na Washington kupitia upatanishi wa Islamabad, pamoja na maendeleo yanayohusiana na Wahouthi.

Al-Arabiya pia imeripoti kwamba mkuu huyo wa jeshi la Pakistan atapeleka ujumbe kutoka Marekani kwa viongozi wa Iran.

The American Conservative pia inaangazia taarifa ambazo bado hazijathibitishwa kwamba Iran imealikwa kujiunga na mkataba mpya wa ulinzi kati ya Saudi Arabia, Uturuki na Pakistan.

Wizara ya Mambo ya Nje ya Iran imekaribisha kuundwa kwa mkataba huo, ikiuelezea kama ishara ya mabadiliko chanya katika mfumo wa usalama wa eneo hilo.

Kwa mujibu wa chapisho hilo, safari ya Asim Munir inaweza kuashiria kwamba Pakistan inajaribu kuchukua nafasi kubwa zaidi katika kuleta maelewano kati ya Tehran na Washington, pamoja na kushiriki katika mipango mipya ya usalama Mashariki ya Kati.