Dalili za saratani kwa watoto zinaweza zisitambuliwe kwa urahisi – haya ndiyo mambo ya kuzingatia

Ingawa ni nadra kutokea, saratani ndiyo sababu kuu ya vifo vinavyotokana na magonjwa miongoni mwa watoto walio chini ya umri wa miaka 15 nchini Uingereza – lakini ni chini ya theluthi moja tu ya wazazi wanaosema kuwa wana imani ya kutambua dalili zake.

Kwa mujibu wa shirika la Cancer Research UK, takriban watoto 1,900 wenye umri wa miaka 0-14 hugunduliwa kuwa na saratani kila mwaka.

Amelia Carroll, mwenye umri wa miaka 13 – ambaye kwa sasa ugonjwa wake umedhibitiwa na hauna dalili (remission) – aligunduliwa kuwa na saratani ya damu ya aina ya*acute myeloid leukaemia* (AML) mwaka jana.

Mama yake, Gemma, anakumbuka kuwa dalili za awali zilikuwa rahisi kupuuzwa.

Anataja kuwepo kwa hali ya kuchoka na kupumua kwa shida baada ya mazoezi mepesi, lakini hali hizo zote zilihusishwa na kutokuwa na utimamu wa mwili pamoja na uchovu wa kawaida baada ya shule.

Ni wakati Amelia alipoanza kuonyesha michubuko mwilini ndiposa Gemma alihisi kuwa kuna tatizo – na ndani ya siku 10, Amelia alithibitishwa kuwa na saratani hiyo ya damu.

Ni dalili zipi za kuzingatia?

Profesa Bob Phillips, mtaalamu wa saratani ya watoto, anasema ni muhimu kwa wazazi kuangalia makundi ya dalili ambazo zinaweza kuendelea, kuwa mbaya au kubwa zaidi

Fikiria kuwasiliana na daktari kuhusu yafuatayo:

Saratani kwa watoto hukua haraka zaidi kuliko kwa watu wazima - kwa ufanisi kutokana na kukua kwao.

Wataalamu kama Phillips katika CCLG, Chama cha Saratani cha Watoto na Vijana, wanawahimiza watu kufuata kampeni ya kitaifa inayolenga kuongeza uelewa na kuboresha nyakati za utambuzi.

Inajumuisha kanuni ya tatu kwa wataalamu: Ikiwa mtoto amekuwa na dalili tatu zinazoendelea, au amemtembelea daktari wake mara tatu, au amekuwa na dalili zisizoelezeka kwa wiki tatu fikiria kurudi kwa daktari.

Ingawa, ni muhimu kutambua viwango vya kuishi vimeongezeka sana tangu miaka ya 1970, huku watoto wanane kati ya 10 wakiishi zaidi ya miaka mitano hadi 10 au zaidi baada ya utambuzi.

Kwa Amelia, safari yake ya kupambana na saratani ilianza na michubuko mmoja mwekundu uliojitokeza ghafla, anasema Gemma.

Siku tatu baadaye, alikuwa na michubuko kwenye sehemu ya mbele ya miguu yake yote miwili (chini ya magoti), ambayo ilikuwa na maumivu na kuvimba.

"Tulikuwa tumeenda kwa mtaalamu wa macho kwa ajili ya uchunguzi wa kawaida, nao wakagundua kuwa alikuwa na mishipa ya damu iliyopasuka, ingawa hawakuwa na uhakika wa sababu yake," anaongeza.

Ndani ya siku 10, madaktari walikuwa wamethibitisha aina ya saratani ya damu (leukemia) aliyokuwa nayo Amelia, naye akalazwa hospitalini ili kuanza matibabu.

"Siku walipothibitisha tatizo lake, nilimkalisha chini na akaniuliza, 'Je, nina saratani?' nami nikamjibu, 'Ndiyo, unayo.' Akaniuliza kama angefariki dunia."

"Nilimwambia hapana; wanafanya kila wawezalo, wana mpango uliowekwa, na matibabu yatafanya kila liwezekanalo kuishinda saratani hiyo."

Kwa sasa hali ya Amelia imetulia (saratani haionyeshi dalili za kuendelea), anafanyiwa vipimo vya mara kwa mara vya uboho na damu kila baada ya miezi mitatu, na amerejea shuleni.

Phillips anasema kuwa nchini Uingereza, kiwango cha kupona saratani kwa watoto ni zaidi ya asilimia 80, lakini kugundua ugonjwa huo mapema zaidi kungewezesha kutumia njia ngumu au kali kiasi hicho.

Kuongeza uelewa ndiyo urithi wake

Anasema kuwa kote nchini Uingereza, takriban nusu ya watoto wanaogunduliwa kuwa na saratani hupata majibu ya utambuzi huo ndani ya wiki mbili.

"Ni muda mfupi kiasi, lakini tunataka ile nusu nyingine isilazimike kusubiri kwa wiki 16, 18, 20, au 25 kuanzia pale dalili za awali zinapoonekana hadi kupata majibu ya utambuzi."

Takwimu kutoka shirika la Cancer Research UK zinaonyesha kuwa kuna zaidi ya visa vipya 400,000 vya saratani vinavyogunduliwa kila mwaka nchini Uingereza, huku ni asilimia 54 pekee ndio wanaopata majibu ndani ya muda uliowekwa na NHS wa siku 28, kulingana na jarida la British Medical Journal (BMJ).

Aidha, vijana wengine 2,300 (wenye umri wa miaka 15–24) hugunduliwa kuwa na ugonjwa huo kila mwaka.

Lynsey Swinscoe ni mama wa Jake, ambaye alifariki dunia kutokana na saratani ya tishu laini akiwa na umri wa miaka 13. Jake aligunduliwa kuwa na saratani ya aina ya alveolar rhabdomyosarcoma katika hatua ya tatu mnamo Julai 2023.

Kabla ya utambuzi huo, dalili za awali za Jake, pua kuziba na macho kutoa maji, zilidhaniwa kusababishwa na mzio wa chavua (*hayfever*), na tabia yake ya kulala mara tu baada ya kutoka shuleni ilichukuliwa kuwa ni uchovu wa kawaida wa mwisho wa muhula.

"Tulianza kufikiria kuwa tunapaswa kumpeleka kwa daktari pale tu alipoanza kupata uvimbe kwenye sehemu ya juu ya pua yake," anasema Lynsey.

"Lakini wakati huo, hatukudhani kabisa kuwa uchovu ule na dalili za mzio wa chavua vilikuwa na uhusiano wowote."

Uvimbe uligunduliwa ndani ya pua na kwenye njia ya pua ya Jake, na akagunduliwa kuwa na saratani ya tishu laini (*soft tissue sarcoma*). Alikamilisha raundi tisa za tiba ya kemikali (*chemotherapy*) na tiba ya mionzi ya *proton beam*.

Baada ya kupata degedege na kuhisi kuumwa sana kutokana na tiba ya kemikali, Jake aliamua kutoendelea na matibabu.

Aliaga dunia kwa amani nyumbani kwake tarehe 26 Aprili 2024, ikiwa imesalia wiki mbili tu kabla ya kutimiza umri wa miaka 14.

"Nadhani jambo la msingi kumhusu Jake ni kwamba hakuwa na hofu ya kufa. Tulizungumza mara nyingi kuhusu kifo na jinsi hali hiyo ingekuwa, na kitu pekee kilichomtia hofu kiasi fulani kilikuwa, 'je, watu wote watanikumbuka?

Je, kila mtu atasahau tu mimi ni nani?'

"Ndiyo maana nafanya hivi; ili kuhakikisha watu wanajua Jake ni nani, na wanajua jinsi alivyokuwa mtu wa kipekee. Hivyo, hatua hii inalenga kuongeza uelewa, jambo ambalo naamini ndilo urithi wake."