Maxay tahay sababta ay u sii kordhayso xiisadda badda Aegean?

Xiriirka u dhexeeya Turkiga iyo Giriigga, oo bilihii Abriil iyo May uu xumaaday sababo la xiriira tartanka hubka iyo dhaq-dhaqaaqyada milatari, ayaa hadda muujinaya calaamado muujinaya in khilaafaadku sii kordhayo. Labada dal ayaa ku dhawaaqay aagag cusub oo badeed oo ku yaalla Badda Aegean, markanna arrimuhu waxay ku saabsan yihiin deegaanka iyo tamarta.

Ka dib markii Turkigu uu sameeyay laba seero badeed Qaran oo ku yaalla waqooyiga iyo koonfurta Badda Aegean, taas oo jawaab u ahayd tallaabadii Giriigga, Athens ayaa iyaduna qaaday tallaabo cusub oo ku saabsan tamarta la cusboonaysiin karo.

Xiisadda u dhexeysa Turkiga iyo Giriigga, oo bilihii gu'ga inta badan diiradda lagu saarayay arrimaha milatariga, daad-gureynta ciidammada, iyo xoojinta awoodda difaaca ee labada dal, ayaa si weyn u yaraatay ka hor shirkii NATO ee Ankara ka dhacay bishii Luulyo, iyadoo aysan horseedin iska horimaad ka sii dara.

Hase yeeshee, horumarradii dhacay toddobaadkii la soo dhaafay ayaa bilaabay wareeg cusub oo xiisad ah oo ka dhex aloosan Ankara iyo Athens.

Turkiga ayaa Badda Aegean ka sameeyay laba seero badeed qaran, iyadoo amar madaxweyne lagu daabacay wargeyska rasmiga ah ee dowladda 16-kii Agoosto.

Sida ku cad go'aanka, seerrooyin badeedka Qaranka ee badda ee waqooyiga Aegean waxay dabooli doontaa dhul badeed dhan ku dhowaad 1,740 kiiloomitir oo laba jibbaaran, kaas oo ku yaalla biyaha ku xeeran Çanakkale iyo Jasiiradda Gökçeada.

Seerooyinka badda ee Fethiye-Kaş waxaa laga hirgelin doonaa qaybaha koonfureed ee Badda Aegean, halka ay kaga biirto Badda Mediterranean-ka, iyadoo dabooli doonta aag dhan ku dhowaad 21,700 kiiloomitir oo laba jibbaaran.

Ku dhawaaqista Turkiga ee ah inuu sameeyay seerrooyinka qaran ee ugu horreeyay ee badeed ayaa loo arkaa inay jawaab u tahay tallaabooyin la mid ah oo Giriiggu qaaday sannadkii 2025, kuwaas oo ka dhacay Badda Aegean iyo Badda Giriigga (Ionian Sea).

Iyadoo ka jawaabaysa ku dhawaaqistii Giriigga ee bishii Luulyo 2025 ee ku saabsan samaynta seero badeedka, Turkigu wuxuu tallaabadaas u arkay mid ka hor imanaysa xiriirka deris-wanaagga, wuxuuna ka digay inuu isaguna qaadi doono tallaabo la mid ah.

Ankara waxay aaminsan tahay in tallaabooyinkan, oo sida muuqata loo qaaday ujeeddooyin la xiriira deegaanka iyo arrimaha rayidka, Giriiggu uu doonayo inuu ku xoojiyo guulo istiraatiiji ah oo muddo dheer soconaya, isla markaana aan dib looga noqon karin, gudaha Badda Aegean.

Falcelinta adag ee Athens

Wasaaradda arrimaha dibadda ee Giriigga ayaa bayaan ay soo saartay ku sheegtay in aagagga uu Turkigu u aqoonsaday seerayasaha qaranka badda ay xadgudub ku yihiin biyaha caalamiga ah iyo qalfoof qaaradeedka Giriigga.

Diblomaasiyiinta iyo mas'uuliyiinta Giriigga ayaa sidoo kale ku dooday in ujeeddada Ankara ee tallaabadan ay tahay in si dhab ah Badda Aegean loogu kala qaybiyo laba qaybood, isla markaana ay isku dayayso inay go'doomiso jasiiradaha Samothrace iyo Lemnos ee waqooyiga Aegean, iyo sidoo kale jasiiradda Kastellorizo ee koonfurta.

Warbaahinta Giriigga ayaa sheegtay in Athens ay qorshaynayso inay tallaabada Ankara u gudbiso Midowga Yurub.

Giriiggu wuxuu horey cabasho uga gudbiyay Turkiga Midowga Yurub xilligii xiisaddii Bariga Mediterranean-ka ee 2019, waxaana ugu dambayntii uu ku guuleystay inuu helo taageerada Midowga Yurub si loo qaado tallaabooyin ciqaabeed oo ka dhan ah Ankara.

Tallaabada cusub ee Athens ee dhanka tamarta dib loo cusboonaysiin karo

Jawaabta Giriigga ee tallaabada Turkiga kuma ekaan oo keliya bayaan. 19-kii Agoosto, Athens waxay ku dhawaaqday inay si rasmi ah u hirgelisay "Qorshaha gaarka ah ee horumarinta tamarta la cusboonaysiin karo", kaas oo diyaarintiisu socotay dhowrkii sano ee la soo dhaafay, kaddib go'aan ka soo baxay wasaaradda deegaanka iyo tamarta ee dalka.

Qorshahan wuxuu ka kooban yahay khariidad istiraatiiji ah iyo qaab-dhismeed sharciyeed qeexaya meelaha iyo shuruudaha ay Giriiggu ku horumarin karo mashaariicda tamarta nadiifka ah, oo ay ka mid yihiin tamarta dabaysha, tamarta qorraxda, kaydinta tamarta iyo tamarta dhulka hoostiisa, ilaa sannadka 2050.

Habka khariidadda loo sameeyay, oo ay ku jiraan qaar ka mid ah jasiiradaha iyo astaamaha juqraafiyeed ee ku yaalla Badda Aegean, ayaa ka mid noqday arrimaha ay Ankara ka muujisay walaac iyo diidmo.

Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Turkiga ayaa carrabka ku adkeeyay in, sida ay Ankara qabto, tallaabada Giriigga ee ku dhawaaqista qaab-dhismeedkan cusub aysan Turkiga u abuurayn wax waajibaad sharci ah ama waajib ku ah inuu u hoggaansamo.

Afhayeenka wasaaradda arrimaha dibadda ee Turkiga ayaa yiri: "Sida tallaabooyinka kale ee la midka ah ee Giriigga, tallaabadani marka laga eego dhinaca Turkiga ma laha wax ansaxnimo sharci ah, maadaama ay ku jiraan jasiirado iyo dhulal kale oo dabiici ah oo madax-bannaanidooda aan Giriigga loogu wareejin heshiisyada caalamiga ah. Tallaabadan waa in sidoo kale lagu qiimeeyaa iyadoo lagu salaynayo khilaafaadka aan weli la xallin ee u dhexeeya Turkiga iyo Giriigga ee Badda Aegean."

Afhayeenku wuxuu sheegay in tallaabooyinka hal dhinac ah laga fogaado badaha xiran ama badaha qayb ahaan xiran, sida Badda Aegean iyo Badda Mediterranean-ka.

Ankara waxay xoogga saartay khilaafaadka dhuleed ee Badda Aegean

Ilaha laga soo xigtay wasaaradda difaaca ee Turkiga ayaa sidoo kale sheegay: "Tallaabadani wax saameyn sharci ah kuma laha Turkiga mana beddelayso mowqifkeenna, maadaama ay ku jiraan qaar ka mid ah jasiiradaha, dhagaxyada iyo dhulalka dabiiciga ah ee aan madax-bannaanidooda Giriigga loogu wareejin heshiisyada caalamiga ah."

Wasaaradda difaaca ee Turkiga, si la mid ah afhayeenka wasaaradda arrimaha dibadda, waxay mar kale xoogga saareen arrinta jasiiradaha iyo dhulalka lagu muransan yahay, kuwaas oo Ankara ay sheegtay in madax-bannaanidooda aan Giriigga loogu wareejin heshiisyada caalamiga ah.

Turkigu wuxuu sheegayaa in Badda Aegean ay ku jiraan tobannaan jasiiradood iyo dhulal juqraafiyeed oo lagu muransan yahay oo aan heshiisyada caalamiga ah lagu siin Giriigga. Ankara waxay meelahan u aragtaa qayb ka mid ah waxa ay ugu yeerto "aagagga cawlan" waxayna aaminsan tahay in arrintan lagu xalliyo iyadoo qayb ka ah xal dhammaystiran oo lagu dhammeeyo khilaafaadka labada dal.

Giriigga, dhinaca kale, wuxuu sheegayaa in aysan jirin arrin noocaas ah, isla markaana arrinta keliya ee uu diyaar u yahay inuu Ankara kala hadlo ay tahay xadaynta xuduudaha badeed.

Bishii Janaayo 1996, Turkiga iyo Giriigga waxay ku dhowaadeen inay galaan isku dhac militari oo ka dhashay muranka madax-bannaanida ee dhagaxyada Kardak ee Badda Aegean.

Wajiga cusub ee khilaafka u dhexeeya Turkiga iyo Giriigga

Samaynta seerrayasha qaran ee ugu horreeyay ee badeed ee Badda Aegean ayaa sidoo kale la sheegay inay Turkiga u leedahay muhiimad sharci iyo nidaamineed. Falanqeeyayaasha ayaa aaminsan in tallaabadan Ankara ay doonayso inay ku abuurto qaab-dhismeed sharci iyo taageero ay ugu suuragasho hawlaheeda rayidka iyo cilmi-baarista ee biyaha ay sheeganayso inay hoos yimaadaan awooddeeda.

Waqtiga tallaabadan ayaa sidoo kale soo jiitay dareenka, maadaama la qaaday xilli ay weli socdeen doodaha ku saabsan "Sharciga Aagagga Awoodda Badda", oo la filayo inuu ajandaha Baarlamaanka Turkiga soo galo bilaha soo socda, waxaana bulshada dhexdeeda loogu yaqaannaa "Sharciga Dhulka Buluugga ah".

Warbaahinta ayaa hore u soo werisay in diyaarinta sharcigan, oo lagu dhawaaqay bilihii ugu horreeyay ee 2026, dib loo dhigay sababo la xiriira shirkii NATO ee Ankara, isla markaana baarlamaanka loo gudbin doono xilliga cusub ee kalfadhiga sharci-dejinta.

Falanqayntu waxay muujinaysaa in iyadoo ku dhawaaqaysa seeraha qaran ee badda, Ankara ay dirtay farriin ah inay ilaalin doonto xuquuqdeeda Badda Aegean, isla markaana ay arrintan qayb ka tahay dib-u-soo-celinta "Sharciga Dhulka Buluugga ah" ee ajandaha siyaasadeed.

Khubarada Turkiga ayaa carrabka ku adkaynaya in hindise-sharciyeedkan aan loo diyaarin ujeeddo ah in dhibaato looga abuuro Giriigga, isla markaana uusan xambaarsanayn sheegashooyin cusub oo ku saabsan madax-bannaanida dhuleed.

Giriigga, dhankiisa, wuxuu ka walaacsan yahay in "Sharciga Dhulka Buluugga ah" uu ku xadgudbi doono aagagga uu sheeganayo inay hoos yimaadaan madax-bannaanidiisa, wuxuuna ka fiirsanayaa tallaabooyin uu kaga jawaabi karo.