Weligaa ma maqashay tuulo ay xaasas ku dileen boqolaal raggii qabay ah

4-tii Diseembar 1929-kii, wargeyska Mareykanka ah ee "New York Times" ayaa ka warbixiyay dhacdo naxdin leh oo ka dhacday dalka Hungary. Waqtigaas, waxaa maxkamad la soo taagay ilaa 50 haween ah.

Haweenkan ayaa lagu eedeeyay inay sumeeyeen oo ay dileen inta badan ragga ku noolaa tuulo fog oo ku taal dalkan Yurub ku yaalla.

Warbixintu way koobnayd, balse waxay xambaarsanayd faahfaahin naxdin leh. Waxaa lagu sheegay in intii u dhaxaysay sannadihii 1911 iyo 1929, haween dhowr ah oo ka soo jeeda tuulada Nadyrev — oo qiyaastii 130 kiiloomitir koonfur kaga beegan magaalada Budapest — ay sumeeyeen oo ay dileen in ka badan 50 nin.

Haweenkan ayaa caan ku noqday magaca "Sameeyayaasha Malaa'igta" (Angel Makers). Waxaa lagu eedeeyay inay ragga ku dileen sumeeyn iyagoo adeegsanaya dareere lagu daray maadada 'arsenic'-ga.

Dadka qaar ayaa u arka inay tahay kiiskii ugu weynaa ee xasuuq ragga loo geystay oo ay fuliyeen haween taariikhda casriga ah.

Haweenkan waxaa lagu qaaday maxkamad dadweyne, waxaana si joogto ah u soo baxay hal magac: Zuzana Fazekash, oo ahayd umuliso-dhaqameedkii tuulada.

Waqtigaas, tuuladu waxay hoos tagaysay Boqortooyada Austro-Hungarian, mana lahayn dhakhtar. Fazekash waxay ahayd qofka kaliya ee adeegga caafimaadka u fidin jiray haweenka tuulada. Waxayna gacanta ku haysay ku dhawaad ​​dhammaan nidaamka caafimaadka ee tuulada.

Barnaamij dukumentari ah oo ay BBC-du baahisay sannadkii 2004-tii, ayay Maria Gonia oo degganayd tuulada ku sharraxday sababta Fazekash loogu arkayay qofka ka dambeeya falalkan sumeynta ah. Sida ay sheegtay, dhammaan haweenka tuuladu waxay dhibaatooyinkooda la wadaagi jireen Fazekash.

"Waxay u sheegtay haweenka in haddii ay dhibaatooyin kala kulmayaan raggooda, ay hayso xal fudud," ayuu yiri.

Inkastoo Fazekash loo arkayay inay ahayd maskaxdii ka dambaysay dilalkan, haddana dukumeentiyada la xiriira kiiska iyo markhaati-furka haweenka tuulada ayaa muujinaya sawir ka duwan noloshooda, iyagoo faahfaahinaya dhacdooyin ay raggu kula kaceen haweenka oo ay ka mid yihiin rabshad, xadgudub, iyo dhibaateyn xagga galmada ah.

Hase yeeshee, kiisku wuxuu qarsoonaa muddo dheer. Sida laga soo xigtay diiwaannada booliiska, dilkii ugu horreeyay ayaa la soo sheegay sannadkii 1911-kii, balse baaritaan laguma bilaabin ilaa sannadkii 1929-kii.

Haddaba, sidee ayay booliisku ku heleen tilmaantii ay ku gaareen qofka lagu eedeeyay falkan?

Sannadkii 1911-kii, haweeney lagu magacaabo Zuzana Fazekash ayaa timid tuulada Nadyrev.

Sida ay sheegtay Maria Gonia, iyadoo ku salaynaysa markhaatiyo maxkamadda laga horjeediyay, Fazekash waxay soo jiidatay dareenka dadweynaha laba sababood dartood.

Sababta koowaad waxay ahayd in, marka laga soo tago shaqadeeda umuliso ahaan, ay sidoo kale lahayd aqoon ku saabsan daaweynta cudurrada. Waxay isticmaali jirtay kiimikooyin gaar ah si ay u diyaariso daawooyin. Noocan aqoonta ah kuma badnayn deegaankaas.

Sababta labaadna waxay ahayd inaanu jirin qof haya wax macluumaad ah oo ku saabsan ninkeeda.

"Ma jirin wadaad ama dhakhtar jooga Nadirev. Sidaa darteed, aqoonteeda iyo xirfadeeda awgood, dadku waxay bilaabeen inay u yimaadaan oo ay ku kalsoonaadaan" ayay tiri Maria Gonia.

Waxay intaas ku dartay, "Si tartiib-tartiib ah, haweeneydan waxay bilowday inay hesho macluumaad ku saabsan waxa ka dhacayay gudaha guryaha, meelaha aan indhaha dadka kale laga arki karin. Ragga ayaa garaaci jiray xaasaskooda, ku qasbi jiray galmo, qaarkoodna way khiyaanayn jireen xaasaskooda. Xadgudubka iyo rabshaduhu aad bay u badnaayeen."

Intii lagu jiray waqtigaas, Fazekash waxay sidoo kale ku hawlanayd fal sharci-darro ahaa xilligaas: waxay haweenka u samayn jirtay hawlgallo lagu joojinayo uurka aan la rabin. Xitaa dacwad ayaa laga soo gudbiyey arrintan, balse weligeed laguma helin dambi.

Sida ay sheegtay Gonia, mid ka mid ah dhibaatooyinka waaweyn ee xilligaas jiray ayaa ahaa in guur badan ay qoysasku soo abaabuli jireen. Gabdhaha da'da yar ayaa loo guurin jiray rag inta badan aad uga waaweynaa.

"Xilligaas ma jirin nidaam lagu kala tagi karo (furriin). Xitaa haddii lagu garaaci jiray ama si xun lagula dhaqmi jiray, ma aadan awoodin inaad ninkaaga kala tagtaan" ayay tiri.

Si kastaba ha ahaatee, warbixinnada xilligaas laga helay ayaa tilmaamaya wax kale: guurarkan la soo abaabulay badankooda waxaa la socday nooc heshiis ah, kaas oo daboolayay arrimo ay ka mid yihiin dhulka, dhaxalka, iyo waajibaadka sharciga ah.

"Fazekash waxay si tartiib-tartiib ah u bilowday inay haweenka ku qanciso inay xallin karto dhibaatooyinkooda," ayay Gonia u sheegtay BBC-da.

Kiiskii ugu horreeyay ee sumeynta ah ayaa dhacay sannadkii 1911-kii. Rag kale oo dhowr ah ayaa dhintay sannadihii xigay. Xilligaas, waxaa socday Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, Boqortooyadii Austro-Hungarian-kuna si tartiib ah ayay u burburaysay.

Muddo 18 sano ah gudahooda, waxaa dhintay 45 ilaa 50 nin oo ahaa madax-qoysas. Dhammaantood waxaa lagu aasay qabuuraha tuulada.

Si tartiib-tartiib ah, dad badan ayaa bilaabay inay Nadirev ugu yeeraan 'tuuladii dad-dilayaasha'.

Dhacdooyinkan ayaa soo jiitay dareenka booliiska. Bilowgii sanadkii 1929-kii, mas'uuliyiintu waxay bilaabeen inay soo saaraan meydadka oo ay baaritaan ku sameeyaan. Waxay heleen caddeyn muhiim ah oo ka dhan ah dadkii lagu eedeeyay arrintaas: sunta loo yaqaan 'arsenic'.

Kiisaska ka dhanka ah haweeneydan

Waxay ku noolayd guri dabaq keliya ah oo qaab dhismeedkiisu uu caadi yahay, kuna yaalla tuulada Fazekash, kaas oo ku jeeday dhanka waddada. Waxaa la sheegaa in inta badan sunta loo adeegsaday dilalkan lagu diyaariyey halkaas.

19-kii Luulyo, 1929-kii, guriga dhexdiisa ayey ka aragtay saraakiil boolis ah oo u soo socda inay soo xiraan.

"Markii ay aragtay booliska oo guriga ku soo fool leh, waxay ogaatay inaanay suurtagal ahayn inay badbaaddo," ayay tiri Maria Gonia. "Markii ay boolisku yimaadeen, waxay ahayd qof dhintay. Waxay cabtay sun uay iyadu diyaarsatay."

Balse Fazekash keligeed laguma eedayn dilalkan.

Laga soo bilaabo 1929-kii, 26 haween ah ayaa maxkamad la soo taagay magaalada Selcuk, oo ah xarunta gobolka.

Sideed ka mid ah ayaa lagu xukumay dil, halka kuwa kalena xabsi loo diray, iyadoo toddoba ka mid ah haweenkaas lagu xukumay xabsi daa'in.

Hase yeeshee, umulisooyinku ma ahayn dadka kaliya ee mas'uulka ka ahaa dilalkan.

Waxaa aad u yar haweenkaas qirtay dambiyadooda. Sababta dhabta ah ee ka dambaysay dilalkan weli si buuxda looma xaqiijin.

Dhaqtar iyo taariikhyahan lagu magacaabo Geza Che, oo soo xiganaya dukumeentiyada maxkamadda, ayaa u sheegay BBC-da in arrimo badan oo dahsoon oo ku saabsan kiiskan ay weli yihiin kuwo aan xal loo helin.

Sida uu sheegay cilmi-baarahan, "Waxaa jira aragtiyo badan oo ku saabsan sababaha ku kallifay haweenkan inay sidaas sameeyaan. Waxaa ka mid ah wax walba oo laga bilaabo saboolnimo iyo hunguri-weyni ilaa caajis iyo daal laga qaaday nolosha".

"Sida ay sheegayaan warbixinnada qaarkood, xilli ay raggoodu ku sugnaayeen jiidda hore ee dagaalka, qaar ka mid ah haweenkan ayaa xiriir la sameeyay maxaabiis dagaal oo Ruush ah. Maxaabiistan dagaalka ayaa loo keenay aagga si ay uga shaqeeyaan beeraha" ayuu yiri taariikhyahanku.

Waxay sheegtay in markii raggoodu ay dagaalka ka soo laabteen, haweenkan ay ku adkaatay inay la qabsadaan luminta degdegga ah ee xorriyaddii ay heleen. Sidaa darteed, waxay go'aansadeen inay tallaabo-tallaabo u qaadaan arrimaha.

Sannadihii 1950-meeyadii, taariikhyahan Frants Yorgieff ayaa kula kulmay oday ka soo jeeda tuuladaas isagoo ku jiray xabsi xilligii maamulkii shuuciga ahaa.

Odaygan beeraleyda ah ayaa sheegay in haweenka tuulada Nadirev ay "raggooda dili jireen tan iyo waagii hore."

Waxaa intaas dheer, waxaa suurtagal ah in haweenka falkan ku kacayay aysan ku koobnayn tuuladan oo kaliya.

Magaalada Tisakkurt, oo u dhow tuuladan, ayaa la qoday qaar ka mid ah qabriyada, waxaana meydadka laga dhex helay walaxda sunta ah ee 'arsenic'-ga. Si kastaba ha ahaatee, cidna laguma helin dambi la xiriira dhimashadaas.

Sida laga soo xigtay qiyaaso la sameeyay, tirada guud ee dadka lagu dilay sunta aaggan ayaa laga yaabaa inay gaarto ilaa 300 oo qof.

Gonia ayaa sheegaysa in ka dib dhacdooyinkan la xiriira sunta, hab-dhaqanka ragga ay kula dhaqmayeen xaasaskooda uu "si weyn u soo hagaagay."