از پاناما تا هرمز؛ کدام آبراه‌ها عوارض می‌گیرند؟

در پی حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران و آغاز جنگ با این کشور، جمهوری اسلامی اقدام به اعمال محدودیت‌هایی در تنگه هرمز کرد که در عمل بخش عمده‌ای از رفت‌‌و‌آمد در این منطقه را متوقف کرد؛ اقدامی که با واکنش گسترده دولت‌ها، بازارهای مالی و بخش انرژی در سطح جهان همراه شد.

در ادامه این تحولات، ایران اعلام کرد قصد دارد از کشتی‌های عبوری از این گذرگاه استراتژیک عوارض دریافت کند؛ تصمیمی که در ابتدا با واکنش تند رئیس‌جمهور ایالات متحده نیز مواجه شد. با این حال، مقامات ایرانی تاکید کرده‌اند که این طرح را به‌طور جدی دنبال می‌کنند و در تلاش‌اند آن را در قالب قانون به اجرا درآورند.

در همین راستا، کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی در ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ طرحی با عنوان «اعمال حقوق حاکمیتی جمهوری اسلامی در تنگه هرمز» را به تصویب رساند. این طرح دریافت انواع عوارض از جمله هزینه‌های ریالی، امنیتی، ناوبری و همچنین هزینه‌های مرتبط با آلایندگی‌های زیست‌محیطی را پیش‌بینی کرده است.

برخی از مقامات ایرانی اعلام کرده‌اند که برای تضمین «عبور امن» کشتی‌ها از تنگه هرمز، ممکن است از برخی شناورها تا سقف دو میلیون دلار عوارض دریافت شود. در همین زمینه، حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان نفت، گاز و پتروشیمی، تاکید کرده است که ایران در اجرای پروتکل دریافت هزینه‌های تامین امنیت عبور کشتی‌ها مصمم است و این سیاست تحت تاثیر تحولات سیاسی از جمله آتش‌بس قرار نخواهد گرفت.

این تحولات پرسش‌هایی را درباره مبنای حقوقی و پیامدهای اجرایی چنین طرحی مطرح کرده است. در ادامه، با مرور نمونه‌هایی از آبراه‌های مهم جهان، سازوکار دریافت عوارض در آن‌ها را بررسی می‌کنیم.

کدام آبراه‌ها عوارض می‌گیرند؟

دریافت عوارض از تنگه‌ها و آبراه‌های بین‌المللی، ابتکار تازه‌ای نیست و نمونه‌های متعددی از آن در نقاط مختلف جهان با سابقه‌ای طولانی وجود دارد.

کانال سوئز دریای سرخ را به دریای مدیترانه متصل می‌کند و زمان سفر بین آسیا و اروپا را دست‌کم ده روز کاهش می‌دهد. این مسیر آبی حدود ۱۰ درصد از تجارت دریایی جهان را پوشش می‌دهد، از جمله ۲۲ درصد از ترافیک کانتینری، ۲۰ درصد از حمل‌ونقل خودرو و ۱۰ درصد از نفت خام.

در کانال سوئز، عوارض عبور توسط اداره کانال سوئز مصر دریافت می‌شود و میزان آن بر اساس اندازه، نوع و محموله کشتی تعیین شده و می‌تواند به چند صد هزار دلار برسد.

این کانال که تحت کنترل مصر است، به‌طور مستقیم به‌راحتی تهدید نمی‌شود. با این حال، در برابر حوادث مصون نیست؛ همان‌طور که به گل نشستن یک کشتی بزرگ در سال ۲۰۲۱ این موضوع را نشان داد. این حادثه به مدت شش روز کانال را مسدود کرد و نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار اختلال تجاری به همراه داشت. بیشترین آسیب‌پذیری این نقطه راهبردی در تنگه باب‌المندب، واقع در انتهای جنوبی دریای سرخ، نهفته است. حملات به کشتی‌های تجاری توسط حوثی‌ها، گروه مورد حمایت جمهوری اسلامی ایران در یمن، بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ و در واکنش به جنگ اسرائیل علیه حماس در غزه، بسیاری از کشتی‌ها را مجبور کرد مسیرهای خود را تغییر داده و از آفریقا عبور کنند.

این مسئله باعث شد ترافیک عبوری از کانال سوئز از بیش از ۲۶ هزار کشتی در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۳ هزار کشتی در سال ۲۰۲۴ کاهش یابد.

کانال پاناما که اقیانوس‌های آرام و اطلس را به یکدیگر متصل می‌کند، حدود ۲/۵ درصد از تجارت دریایی جهان را مدیریت می‌کند؛ سهمی نسبتا اندک، اما متمرکز بر محموله‌های راهبردی و باارزش بالا مانند کالاهای کانتینری، خودروها و غلات.

حدود ۴۰ درصد از کل محموله‌های کانتینری آمریکا از این کانال جابه‌جا می‌شود که ارزش سالانه آن‌ها به ۲۷۰ میلیارد دلار می‌رسد.

در کانال پاناما نیز کشتی‌ها برای عبور عوارض پرداخت می‌کنند که بسته به نوع و اندازه آن‌ها متفاوت است و می‌تواند به صدها هزار دلار برسد. در کانال پاناما، عوارض عبور توسط اداره کانال پاناما، نهاد دولتی این کشور، دریافت می‌شود.

آسیب‌پذیری این کانال هم به شرایط اقلیمی و هم به مسائل سیاسی مربوط است. در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، خشکسالی‌های شدید باعث کاهش چشمگیر سطح آب در مخازن آب شیرین کانال شد و اپراتورها را ناچار کرد تعداد و اندازه کشتی‌ها را محدود کنند.

تنگه مالاکا یکی از پرترددترین مسیرهای دریایی جهان است. حدود ۲۴ درصد از تجارت دریایی جهان از آن عبور می‌کند، از جمله بخش قابل‌توجهی از نفت خام حمل‌شده از طریق دریا و ۲۶ درصد از خودروها. همچنین در این مسیر، سنگاپور قرار دارد که دومین بندر کانتینری پرترافیک جهان را در خود جای داده است.

در تنگه مالاکا، به‌عنوان یک آبراه طبیعی بین‌المللی، عوارض مستقیمی برای عبور کشتی‌ها دریافت نمی‌شود.

مالاکا دروازه اصلی ورود انرژی به چین، ژاپن و کره جنوبی است. تقریبا ۸۰ درصد از واردات نفت چین از این مسیر عبور می‌کند؛ وابستگی‌ای که پکن از آن با عنوان «معضل مالاکا» یاد می‌کند.

دزدی دریایی همچنان یک نگرانی دائمی است و بیش از ۱۳۰ مورد حادثه در سال ۲۰۲۵ در این تنگه گزارش شده است. با این حال، بزرگ‌ترین خطر، مسائل سیاسی و ژئوپلیتیکی است. هرگونه تشدید تنش میان چین و آمریکا یا هند بر سر تسلط دریایی در منطقه می‌تواند عبور از این تنگه را به‌شدت مختل کند.

کانال کیل در آلمان یکی از قدیمی‌ترین کانال‌های جهان است و در برخی موارد به شلوغ‌ترین کانال مصنوعی دنیا تبدیل می‌شود؛ به‌طوری‌که سالانه بیش از ۲۵ هزار کشتی از آن عبور می‌کنند.

این کانال دریای شمال را به دریای بالتیک متصل می‌کند و مسیر کشتی‌ها را بدون نیاز به دور زدن دانمارک کوتاه‌تر می‌کند.

در این کانال مصنوعی، عوارض بر اساس تناژ ناخالص و اندازه کشتی توسط اداره آب‌راه‌های فدرال آلمان دریافت می‌شود. این درآمد بخشی از هزینه‌های نگهداری را پوشش می‌دهد. عوارض این کانال نسبتا کمتر از کانال‌های سوئز و پاناما است.

این کانال‌ها در مجموع حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد تجارت جهانی را جابه‌جا می‌کنند و درآمد عوارض آن‌ها به میلیاردها دلار می‌رسد.

تنگه‌های ترکیه هم مهم هستند. بسفر و داردانل، تنگه‌های ترکیه، تنها مسیر دریایی میان دریای سیاه و مدیترانه هستند. حدود ۳ درصد از تجارت دریایی جهان از آن‌ها عبور می‌کند. اگرچه این سهم ممکن است اندک به نظر برسد، اما شامل حدود ۲۰ درصد از صادرات جهانی گندم از اوکراین، روسیه و رومانی است.

در تنگه‌های بسفر و داردانل، بر اساس کنوانسیون مونترو، عوارضی برای عبور کشتی‌ها دریافت نمی‌شود، هرچند ممکن است هزینه‌هایی برای خدماتی مانند راهنمایی یا ایمنی اعمال شود.

این مسیر در باریک‌ترین نقطه خود تنها ۷۰۰ متر عرض دارد و از میان مرکز استانبول در ترکیه عبور می‌کند؛ به همین دلیل ناوبری در آن پیچیده است و برخوردهای جزئی امری رایج محسوب می‌شود. بر اساس کنوانسیون مونترو، ترکیه کنترل دسترسی نظامی به این تنگه‌ها را در اختیار دارد؛ اختیاری که آنکارا از زمان تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، برای محدود کردن عبور کشتی‌های جنگی و در عین حال حفظ ترافیک تجاری به کار گرفته است.

افزایش تنش در منطقه دریای سیاه می‌تواند این تعادل را بر هم بزند و بازارهای جهانی غلات را دچار تلاطم کند. همچنین، فعالیت‌های شدید زمین‌لرزه‌ای در این منطقه، خطر دیگری به شمار می‌رود.