Anrhydeddu 'dewrder' yr 'arwres' - stori'r fenyw aberthodd ei hun yn Aberfan

Bydd menyw fu farw wrth achub plant yn ystod trychineb Aberfan yn cael ei hanrhydeddu â phlac porffor i gydnabod ei dewrder, 60 mlynedd ers y trychineb.

Cafodd Nansi Williams ei lladd pan gwympodd tomen o wastraff lo ar Ysgol Pantglas a'r cartrefi cyfagos ar 21 Hydref 1966.

Dywedodd Paul Harries, sydd wedi siarad am y tro cyntaf am ei brofiad, iddo ef a phedwar o blant eraill gael eu hachub gan Nansi a'i bod hi yn "arwres".

Mae cofeb sy'n cydnabod ei dewrder yn mynd i gael ei dadorchuddio yn Aberfan wrth i'r dref baratoi i nodi chwe degawd ers y trychineb.

Bu farw 144 o bobl, gan gynnwys 116 o blant, wrth i'r slyri chwalu Ysgol Pantglas ychydig funudau ar ôl i'r gwersi ddechrau.

Ymhlith y rhai oedd yn yr ysgol y bore hwnnw roedd Nansi Williams, 44, a oedd yn casglu arian cinio gan y disgyblion.

"Pe na bai Nansi Williams wedi bod yno, yn lle i 116 o blant farw y bore hwnnw, 121 fyddai wedi marw," meddai Paul Harries.

"Cant y cant."

Dywedodd Mr Harries, sydd bellach yn 66 oed, iddo erioed siarad â'r cyfryngau am ei brofiad o'r trychineb o'r blaen.

"Yr unig reswm rwy'n siarad amdano nawr yw bod angen adrodd stori Nansi a chydnabod yr hyn a wnaeth hi," meddai.

Y bore hwnnw, roedd Mr Harries wedi cerdded o'r ysgol fabanod i neuadd yr ysgol iau i dalu swllt am ei ginio ysgol.

Roedd ef a phedwar plentyn arall gyda Nansi, a oedd yn casglu'r arian cinio.

"Ni chafodd yr ysgol fabanod ei tharo o gwbl gan y tomenni," meddai.

Ond gan bod y plant wedi gorfod teithio i neuadd yr ysgol i dalu'r arian cinio, roedd y pump yng nghanol y dinistr.

Dywedodd Mr Harries na allai gofio'r eiliad pan gwympodd yr adeilad o'u cwmpas.

"Rwy'n cofio cael fy nghodi o'r rwbel," meddai.

"Cefais fy rhuthro'n syth i'r ysbyty gyda'r pedwar plentyn arall a oedd wedi'u claddu gyda mi."

Dim ond yn ddiweddarach y dysgodd beth oedd Nansi wedi'i wneud, wrth i'w fam a'i dad adrodd y stori.

"Dywedon nhw, 'Bu farw [Nansi] wrth amddiffyn y pump ohonoch chi'."

Roedd Nansi yn dal i amddiffyn y grŵp gyda'i chorff pan ddaeth y tîm achub o hyd iddynt.

"Yn ôl pob golwg, roedd hi'n ceisio dal cymaint ohonom â phosibl ac yn ceisio ein cael ni o dan ford," meddai.

"Rhoddodd bopeth i roi dyfodol i ni, a chollodd hi bopeth.

"Arwres oedd Nansi Williams. Arwres wirioneddol. Fy arwres i."

Dywedodd ei mab bedydd, Dai Powell, fod stori'r hyn a ddigwyddodd wedi cael ei throsglwyddo drwy'r teulu am ddegawdau.

"Rwy'n deall iddi afael mewn pump o blant, ac yna gorwedd ar eu pennau. Goroesodd pob un ohonyn nhw, ac fe fu hi farw," meddai.

Dywedodd Powell, sy'n 65 oed, fod Nansi yn gefnder i'w dad ac yn cael ei chofio fel aelod caredig a phoblogaidd o'r gymuned.

Cyn gweithio yn yr ysgol, roedd hi wedi cael ei chyflogi gan y bwrdd glo yn Aberfan.

"Dywedodd pawb a siaradodd â hi ei bod hi'n fenyw hyfryd," meddai.

Er ei fod e ond yn bum mlwydd oed pan ddigwyddodd y trychineb, mae stori Nansi wedi parhau i fod yn rhan bwysig o hanes ei deulu.

Hi oedd ei "arwr mwyaf, ni fydd neb byth yn cyrraedd ei lefel hi," meddai.

"Hoffai pob un ohonom feddwl y byddem yn gwneud yr un peth, ond tan i hynny ddigwydd, dydyn ni ddim wir yn gwybod."

Dywedodd Powell fod "ei dewrder yn anhygoel," ac mae'n credu bod gweithredoedd Nansi yn rhai greddfol.

"Doedd ganddi hi ddim plant ei hun, felly efallai mai greddf famol oedd hi.

"Dydw i ddim yn meddwl bod ganddi lawer o amser i feddwl amdano."

Mae ei stori yn cael ei chofio'n bennaf trwy straeon ar lafar yn y pentref, ac ymhlith y goroeswyr a'u teuluoedd.

Dywedodd Janett Bickley, a oedd yn ddisgybl yn Ysgol Pantglas ac yn adnabod Nansi yn dda, fod ganddi atgofion da ohoni.

"O, roedd Nansi yn hyfryd," meddai.

"Roedd fy mam a Nansi yn ffrindiau.

"Os oeddech chi'n lwcus, gallech chi ddal ei llaw yn yr iard yn ystod yr egwyl," meddai Janett.

"Byddwn i'n cerdded o gwmpas ac yn 'hawlio' Nansi, gan gerdded yr iard yn teimlo'n falch iawn: 'Dw i'n dal llaw Nansi heddiw'."

Cofiodd Janett fod Nansi yn aml yn casglu arian cinio gan ddisgyblion yn ystod y dydd, a dywedodd fod Nansi yn agos at flaen yr ysgol yn casglu arian ar fore'r drychineb.

"Roedd hi'n ceisio amddiffyn plant," meddai. "Bu hi farw, a goroeson nhw i gyd."

Mae hynny'n gwneud Nansi yn "arwr," meddai.

"Mae llawer o bobl sy'n haeddu cael eu cydnabod am eu dewrder y diwrnod hwnnw," meddai Mrs Bickley.

"Rwy'n credu bod Nansi wedi gwneud llawer, llawer mwy na'r hyn yr oedd angen iddi ei wneud.

"Gallai fod wedi achub ei bywyd ei hun. Roedd hi'n meddwl mwy am y plant."

Mae'r cynllun plac porffor yn dathlu menywod sydd wedi gwneud cyfraniad pwysig i'w cymunedau neu wedi dangos dewrder rhyfeddol.

Mae ymgyrchwyr wedi treulio blynyddoedd yn pwyso am gydnabyddiaeth i'r hyn wnaeth Nansi.

"Doedd hi ddim yn meddwl amdani hi ei hun o gwbl, dim ond amdano'r plant," meddai Rhian Connick, ysgrifennydd pwyllgor y Plac Porffor.

"Mae'n bwysig iawn ein bod ni'n dadorchuddio plac i Nansi, ein bod ni'n cofio'r dewrder hwnnw, ac yn cofio'r aberth a wnaeth hi dros y plant hynny," ychwanegodd Connick.

Dywedodd Janett Bickley y byddai'r plac yn golygu cofeb barhaol o ddewrder Nansi.

"Ar hyn o bryd, mae'n dibynnu ar straeon llafar," meddai.

"Mewn ychydig flynyddoedd, ni fydd yr un ohonom ni yma i siarad am Nansi.

"Ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, mae angen rhywbeth yn y pentref i ddangos gymaint o arwr oedd hi."

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.