Vì sao Canada chuẩn bị cho khả năng Mỹ xâm lược?

Thủ tướng Mark Carney tuần trước thừa nhận rằng ông đã chuẩn bị cho một kịch bản từng được xem là không thể tưởng tượng nổi: Mỹ xâm lược Canada.

Dù nhấn mạnh rủi ro này ở mức thấp và khả năng xảy ra là rất nhỏ, ông nói với New York Times rằng mình có trách nhiệm phải xem xét mọi tình huống khi quan hệ Mỹ-Canada đang được định hình lại dưới thời Tổng thống Donald Trump.

"Đó chỉ là quản trị rủi ro," ông Carney nói.

Các biện pháp thuế quan toàn cầu của ông Trump cùng những lần liên tục bày tỏ mong muốn biến Canada thành bang thứ 51 của Mỹ đã khiến Canada phải xây dựng các kịch bản diễn tập cho khả năng bị Mỹ tấn công.

Năm 2025, tổng thống Mỹ tuyên bố khả năng Washington sử dụng vũ lực đánh Canada là "rất khó xảy ra". Thay vào đó, ông cho biết sẽ tiếp tục gây sức ép kinh tế nhằm đạt được các mục tiêu chính trị.

"Tổng thống Trump đã làm nhiều hơn bất kỳ ai để bảo vệ nhân dân Canada tuyệt vời," Nhà Trắng nói trong một tuyên bố gửi BBC trong tuần này.

Các chuyên gia quân sự trả lời BBC cũng cho rằng một cuộc xâm lược là kịch bản rất khó xảy ra, đồng thời chỉ dẫn nhiều cơ chế hợp tác quốc phòng giữa hai nước.

Tuy nhiên, vấn đề này rõ ràng đang gây lo ngại trong dư luận Canada.

Một cuộc khảo sát của Leger vào tháng Một cho thấy hơn 30% người Canada tin rằng Mỹ có khả năng sẽ tiến hành xâm lược nước này, sau khi Washington bắt giữ ông Nicolás Maduro tại Venezuela.

Vì sao điều này khó xảy ra?

Một cuộc chiến giữa Canada và Mỹ sẽ vô cùng phức tạp, gần như khó có thể hình dung được, theo Trung tướng Christopher Coates, cựu sĩ quan của Không quân Hoàng gia Canada với 34 năm quân ngũ và từng đảm nhiệm nhiều vị trí cấp cao.

"Trong suốt sự nghiệp quân sự của mình, tôi tham gia các chiến dịch tác chiến liên tục, nhưng chưa bao giờ chúng tôi tính đến khả năng một cuộc tấn công quân sự có thể xuất phát từ lãnh thổ Mỹ," ông nói với BBC.

Ông Coates, người từng tham gia các nhiệm vụ của NATO, cho biết Canada và Mỹ hiện phối hợp rất chặt chẽ trong nhiều lĩnh vực quốc phòng.

Cả hai đều là thành viên của liên minh phòng thủ Bắc Đại Tây Dương (NATO), trong đó các nước thành viên có nghĩa vụ bảo vệ một thành viên khác nếu nước đó bị tấn công.

Hai nước cũng cùng thực hiện các nhiệm vụ phòng thủ Bắc Cực thông qua Bộ Chỉ huy Phòng thủ Hàng không Vũ trụ Bắc Mỹ (NORAD), đồng thời thường xuyên chia sẻ thông tin tình báo.

Vì vậy, ông Coates cho rằng nếu Mỹ tấn công Canada, cuộc tấn công đó nhiều khả năng sẽ không bắt đầu bằng hành động quân sự trực tiếp, mà bằng những phương thức kín kẽ hơn, chẳng hạn như chiến tranh mạng.

Không phải lúc nào cũng là người bạn thân thiết nhất

Sau Thế chiến II, Canada và Mỹ trở thành những đồng minh tự nhiên trong nửa sau thế kỷ 20, đồng thời gắn kết chặt chẽ với nhau về kinh tế, quân sự và văn hóa.

Tuy nhiên, mối quan hệ này không phải lúc nào cũng như vậy. Trên thực tế, theo Tim Foran, nhà nghiên cứu tại Bảo tàng Chiến tranh Canada, một trong những yếu tố cốt lõi tạo nên bản sắc Canada chính là việc chống lại xu hướng bành trướng của Mỹ trong thế kỷ 18 và 19.

"Nỗi lo ngại về Mỹ chính là một trong những nền tảng tạo nên Canada như một quốc gia ngày nay," ông nói.

Canada được hình thành từ một nhóm thuộc địa Bắc Mỹ của Anh, những vùng đất vẫn trung thành với Hoàng gia Anh khi các thuộc địa tại khu vực ngày nay là nước Mỹ nổi dậy chống lại chính quyền Anh.

Trước khi Canada được thành lập, Mỹ từng tìm cách xâm lược các thuộc địa Bắc Mỹ thuộc Anh, chiếm được Montreal vào năm 1775 và suýt chinh phục thành phố Quebec.

Trong Chiến tranh năm 1812, quân đội Mỹ nhiều lần tiến quân vào các vùng khi đó được gọi là Thượng Canada, Hạ Canada và các thuộc địa ven biển Đại Tây Dương, nhưng cuộc chiến cuối cùng rơi vào thế giằng co. Trong cuộc chiến này, quân đội Anh đã đốt Nhà Trắng để trả đũa, một sự kiện nổi tiếng trong lịch sử.

Ông Foran cho biết vào thời điểm đó, các thuộc địa sau này trở thành Canada phụ thuộc vào Anh và Hải quân Hoàng gia Anh để phòng thủ, đồng thời nhận được sự hỗ trợ của các cộng đồng bản địa, với một số thủ lĩnh giữ vai trò chỉ huy trong những trận đánh lớn.

Sau Thế chiến I, Canada một lần nữa cân nhắc khả năng xảy ra chiến tranh với Mỹ khi sức mạnh và tầm ảnh hưởng của Washington ngày càng gia tăng.

Nước này đã xây dựng một kế hoạch quân sự, trong đó các tướng lĩnh Canada bí mật tới những thành phố giáp biên giới Mỹ dưới vỏ bọc khách du lịch, chụp ảnh cầu đường và các tuyến cao tốc để thu thập thông tin tình báo.

Họ cũng trò chuyện với người dân địa phương nhằm hiểu rõ hơn về đối thủ tiềm tàng của mình.

Theo Andrew Burtch, nhà nghiên cứu của Bảo tàng Chiến tranh Canada chuyên về lịch sử Canada thế kỷ 20, chiến tranh khi đó là một kịch bản rất khó xảy ra, nhưng người Canada vẫn muốn chuẩn bị sẵn sàng.

"Đó là một phần công việc của quân đội. Họ phải hình dung và chuẩn bị cho đủ loại kịch bản khác nhau."

Một cuộc xâm lược từ Mỹ sẽ như thế nào?

Dù khả năng Mỹ xâm lược Canada là rất thấp, ông Matthew Schmidt, phó giáo sư chuyên ngành an ninh quốc gia tại Đại học New Haven ở bang Connecticut, cho rằng việc người Canada chuẩn bị cho kịch bản này cho thấy trật tự thế giới đã thay đổi sâu sắc đến mức nào.

Ông nói thêm rằng các nhà lãnh đạo Canada đang phải đối mặt với những câu hỏi khó về việc có nên tiếp tục duy trì mức độ hợp tác hiện nay với quân đội Mỹ hay không, bởi mối quan hệ đó cũng giúp Washington tiếp cận nhiều thông tin giá trị có thể bị sử dụng để gây tổn hại cho Canada trong trường hợp xảy ra xung đột.

"Điều này thực sự đang làm tổn hại quan hệ với Mỹ và nỗi lo ngại đó có phần chính đáng", ông nói.

Theo ông Schmidt, nhiều người Mỹ có thể không coi trọng những phát biểu của ông Trump về việc biến Canada thành bang thứ 51 của nước Mỹ, nhưng người Canada thì rõ ràng có, và họ sẵn sàng tự vệ nếu cần thiết.

Vậy điều gì sẽ xảy ra nếu kịch bản đó thành hiện thực?

Giai đoạn đầu của cuộc chiến có thể diễn ra khá nhanh.

Theo mô hình được quân đội Canada sử dụng và được báo Globe and Mail đề cập hồi đầu năm nay, một cuộc tấn công từ Mỹ có thể khiến các vị trí chiến lược của Canada bị áp đảo chỉ trong vòng một tuần.

Lực lượng quân sự Canada sẽ nhanh chóng rơi vào thế lép vế về quân số, buộc phải chuyển sang các hình thức tác chiến kiểu du kích nhằm cầm chân và làm suy yếu đối phương.

Tờ báo hồi tháng Một đánh giá Canada cũng sẽ kêu gọi các đồng minh như Anh và Pháp hỗ trợ phòng thủ, dẫn lời các quan chức cấp cao trong chính phủ.

Mô hình giả định này được cho là lần đầu tiên trong khoảng một thế kỷ Canada xây dựng kế hoạch đối phó với một cuộc tấn công từ Mỹ.

Ông Coates cho rằng đây mới chỉ là dạng mô phỏng ở mức tương đối cơ bản trong công tác hoạch định quân sự.

Ông nhận định Canada đang tụt hậu so với các đồng minh NATO trong việc chuẩn bị kế hoạch ứng phó với nguy cơ bị xâm lược trên bộ, và hiện phải gấp rút bắt kịp thực tế địa chính trị ngày càng khó lường.

Một biểu hiện của điều đó là đề xuất gần đây của tổng tham mưu trưởng quốc phòng Canada nhằm tăng mạnh quy mô quân đội, bao gồm việc bổ sung tới 300.000 quân dự bị là công dân được huấn luyện cơ bản.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của Mỹ, một cuộc xâm lược Canada cũng sẽ không hề đơn giản.

Theo ông Schmidt, dù sở hữu sức mạnh quân sự vượt trội, Washington sẽ rất khó nhận được sự ủng hộ rộng rãi cho một cuộc chiến chống lại quốc gia láng giềng thân cận này.

"Tôi nghĩ sẽ có rất nhiều sĩ quan Mỹ từ chức nếu được lệnh xâm lược Canada," ông nói.

"Họ sẽ coi đó là một mệnh lệnh bất hợp pháp và phi đạo đức."

Ông Schmidt nói binh sĩ Canada và Mỹ thường xuyên huấn luyện cùng nhau và dành cho nhau sự tôn trọng lớn.

Tuy nhiên, trong kịch bản ít khả năng xảy ra là quan hệ hai nước xấu đi tới mức bùng phát chiến sự, Mỹ có thể sẽ tập trung vào việc kiểm soát các nguồn tài nguyên giá trị của Canada như dầu mỏ và khoáng sản, đồng thời vô hiệu hóa bộ máy lãnh đạo chính trị của nước này.

"Mọi người có thể sẽ chứng kiến một chiến dịch tương tự những gì đã xảy ra ở Venezuela," ông nói, đề cập đến chiến dịch quân sự của Mỹ nhằm bắt giữ cựu Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro hồi đầu năm.

Dù thừa nhận Mỹ có ưu thế vượt trội về tiềm lực quân sự, ông Schmidt cho rằng nếu xét trên năng lực chiến đấu của từng người lính, quân đội Canada vẫn đủ sức kháng cự và gây ra không ít khó khăn cho đối phương.