Mỹ và Iran đang tiến gần đến hoà bình hay trượt dần về chiến tranh?

Một lệnh ngừng bắn "mong manh như sợi chỉ". Một tiến trình ngoại giao "đang đạt tiến triển". Một tổng thống "chưa hài lòng". Và những tiếng nổ vẫn vang vọng quanh vùng Vịnh.

Nên hiểu thế nào về trạng thái hiện tại đầy rối rắm trong quan hệ giữa Mỹ và Iran - liệu hai bên đang tiến gần tới hòa bình hay lại trượt dần về chiến tranh?

Thông tin mới nhất từ Nhà Trắng cho biết các nhà đàm phán của hai bên đã thống nhất được một khuôn khổ nhằm gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày để tạo không gian cho các cuộc đối thoại tiếp theo - nhưng điều này vẫn cần được Tổng thống Mỹ Donald Trump chấp thuận. Iran chưa xác nhận thông tin này.

Diễn biến trên xuất hiện vào cuối một tuần đầy thử thách đối với lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ ngày 8/4, vốn đã kéo dài lâu hơn đáng kể so với giai đoạn giao tranh dữ dội trước đó.

Iran đáp trả các đợt không kích mới nhất của Mỹ - bao gồm cuộc tấn công nhằm vào cái mà Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (Centcom) gọi là một "cơ sở điều khiển mặt đất" tại thành phố cảng Bandar Abbas ở miền nam Iran - bằng lời cảnh báo rằng "hành động gây hấn sẽ không bị bỏ qua".

Đáp lại, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã tấn công một căn cứ không quân Mỹ. Họ không nêu rõ căn cứ nào, nhưng Centcom sau đó cho biết một tên lửa đạn đạo đã bị đánh chặn trên bầu trời Kuwait, nơi Mỹ có nhiều căn cứ quân sự.

Lặp lại ngôn từ của Tehran, Centcom gọi vụ tấn công này là "một hành vi vi phạm lệnh ngừng bắn nghiêm trọng".

Tất cả nghe có vẻ đầy đe dọa, nhưng vẫn còn khác xa với những màn đáp trả dữ dội từng diễn ra trong năm tuần rưỡi đầu tiên của cuộc xung đột. Khi đó, Mỹ và Israel đã tiến hành hàng ngàn cuộc tấn công nhằm vào các mục tiêu trên khắp Iran, còn Tehran đáp trả bằng drone và tên lửa đạn đạo nhằm vào các căn cứ Mỹ, các nước vùng Vịnh và Israel.

Hôm 28/5, Mỹ cho biết đã bắn hạ 5 drone của Iran đang "đe dọa khu vực quanh Eo biển Hormuz", cho thấy hoạt động hàng hải - cả dân sự lẫn quân sự - một lần nữa trở thành tâm điểm lo ngại.

Tuy nhiên, dường như không bên nào xem các màn "ăn miếng trả miếng" trong tuần này là dấu hiệu cho thấy chiến tranh toàn diện sắp quay trở lại.

Trong khi đó, một tiến trình ngoại giao đầy khó khăn với sự tham gia của nhiều bên vẫn đang âm thầm diễn ra đằng sau hậu trường.

Đôi lúc, công chúng chỉ bắt gặp được những mảnh ghép ngắn ngủi và chưa đầy đủ về quá trình này.

Hôm 27/5, truyền thông nhà nước Iran công bố một số nội dung mà họ mô tả là bản dự thảo không chính thức của một biên bản ghi nhớ gồm 14 điểm.

Nội dung bao gồm hầu hết những điều Tehran mong muốn: Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, rút lực lượng khỏi "khu vực lân cận Iran", đồng thời khôi phục hoạt động hàng hải phi quân sự qua Eo biển Hormuz, và Iran và Oman kiểm soát quản lý cũng như điều phối tuyến tàu thuyền.

Đáng chú ý là bản tin không đề cập đến bất kỳ nhượng bộ nào từ phía Iran, đặc biệt về vấn đề hạt nhân - yếu tố quan trọng nhất.

Nhà Trắng lập tức ra tuyên bố ngắn gọn, gọi bản dự thảo nói trên là "hoàn toàn bịa đặt". Sau đó, trong cuộc họp nội các được truyền hình trực tiếp, ông Trump nói ông vẫn chưa hài lòng với các đề xuất nhằm đạt được một thỏa thuận.

Ông Trump nói rằng Iran "đang bắt đầu trao cho chúng tôi những thứ họ buộc phải trao", nhưng không giải thích cụ thể, đồng thời lặp lại cảnh báo rằng nếu Tehran không làm theo thì chiến tranh sẽ quay trở lại.

"Nếu họ không làm vậy, người đàn ông ngồi bên trái tôi sẽ kết liễu họ," ông nói khi quay sang Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth.

Cũng có những dấu hiệu quen thuộc cho thấy sự mất kiên nhẫn của ông Trump. Khi được hỏi về thông tin Iran và Oman có thể muốn kiểm soát hoạt động tàu thuyền qua Eo biển Hormuz, ông Trump đưa ra lời cảnh báo cứng rắn với quốc gia đồng minh truyền thống của Mỹ.

"Oman sẽ phải hành xử giống như mọi nước khác, nếu không chúng tôi sẽ phải tấn công họ," ông nói.

Trong khi đó, Bộ Tài chính Mỹ hôm 27/5 áp đặt trừng phạt đối với "Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư" mới thành lập của Iran - tổ chức được Tehran lập ra để giám sát giao thông qua Eo biển Hormuz.

Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ cho rằng đây là "một nỗ lực mới của IRGC nhằm kiếm tiền từ chiến dịch khủng bố do nhà nước bảo trợ".

Như thường lệ, ông Trump nỗ lực chứng minh cuộc chiến vẫn đang diễn ra theo đúng kế hoạch, đồng thời bác bỏ mọi nhận định cho rằng ông cần nhanh chóng đạt được thỏa thuận để tránh viễn cảnh giá dầu tăng mạnh hơn hoặc phản ứng chính trị tiêu cực trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ diễn ra vào tháng 11.

Tuy nhiên, khó có thể phủ nhận rằng ông đang rơi vào thế khó.

Một thỏa thuận hợp lý vẫn còn ngoài tầm với, trong khi một số người trong chính đảng của ông - chưa kể tới Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu - muốn ông quay lại chiến tranh để "kết thúc công việc".

Những sức ép tương tự cũng tồn tại ở Tehran, nơi các tiếng nói cứng rắn nhất đang theo đuổi các mục tiêu ở mức cao nhất, cho rằng Iran đã chứng minh họ không thể bị khuất phục.

Nỗ lực ngoại giao do Pakistan thu xếp vô cùng phức tạp.

Những vấn đề chia rẽ hai bên là rất sâu sắc: chương trình hạt nhân của Iran, tương lai quản lý Eo biển Hormuz, dỡ bỏ trừng phạt và giải phóng tài sản bị phong tỏa.

Mục tiêu trước mắt - một biên bản ghi nhớ nhằm chấm dứt chiến tranh và vạch ra lộ trình cho các cuộc đàm phán ngoại giao phức tạp sau đó - vẫn chưa đạt được.

Hôm 27/5, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói rằng vài giờ hoặc vài ngày tới sẽ cho thấy liệu có thể có tiến triển hay không.

Bất chấp áp lực chính trị trong nước ở cả hai phía và bầu không khí căng thẳng quanh vùng Vịnh, cả Iran lẫn Mỹ dường như đều không muốn quay lại chiến tranh.

Dù bề ngoài có vẻ bất ổn, lệnh ngừng bắn - hiện đã kéo dài hơn bảy tuần - vẫn đang được duy trì.