Vì sao cựu Tổng thống Ahmadinejad trở thành một nhân vật bí ẩn ở Iran?

"Các bạn nên biết rằng chế độ đáng ghét này (Israel) đang trên con đường sụp đổ, và nhờ ơn Thượng Đế, nó sẽ sụp đổ, và không thế lực nào có thể cứu vãn được. Chế độ này đã đến hồi kết và sẽ sớm bị xóa sổ khỏi bản đồ thế giới."

Trong nhiều năm, những tuyên bố như thế này đã biến cựu Tổng thống Iran, ông Mahmoud Ahmadinejad, trở thành một trong những nhân vật chống Israel nổi tiếng nhất thế giới.

Ông đặt câu hỏi về cuộc diệt chủng Holocaust, gọi Israel là một "chế độ bịa đặt", và bảo vệ việc thúc đẩy chương trình hạt nhân của Iran bất chấp lệnh trừng phạt - những lập trường khiến các quan chức Israel thường xuyên trích lời ông để giải thích lý do tại sao họ tin rằng Iran là một mối đe dọa thực sự.

Tuy nhiên, New York Times mới đây đưa tin rằng, trong "kế hoạch hậu chiến", Hoa Kỳ và Israel đã xem xét một kịch bản trong đó ông Ahmadinejad có thể tách khỏi bộ máy an ninh Iran và nổi lên như một nhà lãnh đạo tiềm năng trong tương lai.

Nhưng tờ báo này cho biết kế hoạch này đã thất bại vì một cuộc tấn công nhằm giải thoát ông Ahmadinejad khỏi tình trạng quản thúc tại gia vào đầu cuộc chiến được cho là đã làm ông bị thương thay vì được giải cứu.

Ông Ahmadinejad và các cộng sự của ông chưa phản hồi về những thông này, và hiện chưa rõ ông đang ở đâu.

Bài báo này đã vấp phải sự hoài nghi từ nhiều nhà phân tích Mỹ và Israel, khi họ đặt câu hỏi vì sao cả hai quốc gia lại cân nhắc hợp tác với một người từ lâu đã gắn liền với những phát ngôn cực đoan chống Israel.

Sự mâu thuẫn rõ ràng này cũng khiến một số người bắt đầu xem xét lại việc liệu hình ảnh của ông Mahmoud Ahmadinejad có phức tạp hơn những gì người ta vẫn tưởng hay không.

Một kẻ thù có ích cho Israel?

Để hiểu được sự nhạy cảm của vấn đề này, chúng ta cần quay trở lại những năm đầu khi ông Ahmadinejad bắt đầu có ảnh hưởng lớn trong chính trường Iran.

Năm 2003, ông được bầu làm thị trưởng Tehran, dù trước đó hầu như không phải là một gương mặt được biết đến trên chính trường.

Năm 2005, ông lên nắm quyền tổng thống, với sự hậu thuẫn của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei.

Trong chiến dịch tranh cử, ông đã sử dụng các khẩu hiệu về công lý, lối sống giản dị và chống tham nhũng, nhưng rồi nhanh chóng trở thành một nhân vật toàn cầu không phải vì các chính sách trong nước, mà vì những phát ngôn về Israel, Mỹ và Holocaust.

Vào tháng 10/2005, tại hội nghị Thế giới không có chủ nghĩa Do Thái ở Tehran, ông Ahmadinejad nói rằng "một thế giới không có Mỹ và chủ nghĩa Phục quốc Do Thái là điều có thể đạt được".

Khoảng một năm sau, Tehran tiếp tục tổ chức Hội nghị quốc tế đánh giá lại quan điểm toàn cầu về Holocaust - với sự tham dự của nhiều nhân vật phủ nhận Holocaust và đã gây ra làn sóng phản ứng quốc tế mạnh mẽ.

Nhiều năm sau, một số quan chức và nhà phân tích Israel công khai nói rằng ông Ahmadinejad, với những lời lẽ gay gắt và việc phủ nhận Holocaust, đã thực sự hành động có lợi cho Israel.

Năm 2008, ông Efraim Halevy, cựu lãnh đạo Mossad, mô tả ông Ahmadinejad là "món quà lớn nhất của Iran dành cho Israel", nói rằng những tuyên bố của ông đã giúp thế giới dễ dàng nhìn nhận mối đe dọa từ Iran một cách nghiêm túc hơn.

Những người ủng hộ ông Ahmadinejad bác bỏ điều này, nói rằng ông chỉ đơn giản theo đuổi một chính sách cứng rắn và mang tính ý thức hệ, đối đầu với Israel và phương Tây.

Sự thay đổi hình ảnh sau khi rời quyền lực

Sau khi thôi chức vụ tổng thống vào năm 2013, ông Ahmadinejad ngày càng xung đột với Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei và một số thành phần trong bộ máy an ninh Iran, bao gồm Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).

Sau đó, ông nhiều lần bị Hội đồng Giám hộ Iran cấm tranh cử tổng thống.

Viết trên X để đáp lại bài báo của New York Times, ông Raz Zimmt, người đứng đầu chương trình Iran và Trục Shiite tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, cho rằng ông Ahmadinejad thường đưa ra những lập trường mâu thuẫn và khó đoán:

"Ông Ahmadinejad trong suốt nhiệm kỳ tổng thống của mình là sự kết hợp giữa chủ nghĩa dân túy và chủ nghĩa cơ hội", ông Raz Zimmt viết.

Trong những năm gần đây, trên mạng xã hội, ông Ahmadinejad cũng đã định vị lại hình ảnh quốc tế của mình: ông đăng tweet bằng tiếng Anh, chúc mừng đội bóng bầu dục của Đại học Michigan và trích lời rapper huyền thoại người Mỹ Tupac Shakur.

Ông thậm chí còn ca ngợi Tổng thống Mỹ Donald Trump vì "chống tham nhũng chính trị ở Mỹ".

Nhưng trong khi thừa nhận động thái này nhằm tạo dựng hình ảnh ôn hòa hơn trong nội bộ Iran và trước công chúng phương Tây, ông Zimmt cho rằng ông Ahmadinejad chưa bao giờ có đủ sự ủng hộ để nắm quyền ở một quốc gia có hơn 90 triệu dân này.

Sự hoài nghi trong giới chuyên gia Mỹ

Ba chuyên gia Mỹ trả lời phỏng vấn BBC Tiếng Ba Tư cũng nghi ngờ thông tin về một "kế hoạch tác chiến nghiêm túc" nhằm đưa ông Ahmadinejad trở lại nắm quyền.

Ông Max Abrahms, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Northeastern và chuyên gia về chống khủng bố, cho rằng thông tin này cần được xem xét "với sự hoài nghi rất cao", lưu ý rằng cuộc chiến đi kèm rất nhiều thông tin sai lệch.

Ông tin rằng Israel khó có thể hoan nghênh sự trở lại của ông Ahmadinejad, xét đến việc ông này phủ nhận Holocaust và vai trò trong việc thúc đẩy chương trình hạt nhân của Iran.

Trong khi đó, đối với ông Trump, ông Ahmadinejad cũng không phù hợp với câu chuyện về một cuộc thay đổi chế độ thành công.

Ông Ilan Berman thuộc Hội đồng Chính sách Đối ngoại Mỹ cũng cho rằng khó có khả năng tồn tại một kế hoạch đáng tin cậy giữa Mỹ và Israel.

Ông nói rằng ngay cả khi tên của ông Ahmadinejad được nhắc đến như một ứng cử viên lãnh đạo, ông này cũng sẽ không phải là lựa chọn được ưu tiên.

Ông Michael Rubin thuộc Viện Doanh nghiệp Mỹ gọi thông tin này là "hoang đường" và cho rằng New York Times dựa quá nhiều vào các nguồn tin ẩn danh.

Tuy nhiên, ông lập luận rằng nhiều người ở phương Tây vẫn hiểu sai về cách ông Ahmadinejad thu hút sự ủng hộ từ một bộ phận xã hội Iran.

Trong khi đó, New York Times cho biết trên X rằng họ "hoàn toàn tin tưởng" vào thông tin mà mình thu thập được, nhấn mạnh rằng thông tin này dựa trên các cuộc trao đổi với các quan chức Mỹ, Israel và Iran cùng các nguồn tin đáng tin cậy khác.

Phản ứng từ bên trong Israel

Một số chuyên gia an ninh Israel tập trung vào điều mà kịch bản này cho thấy về cách Israel hiểu Iran.

Ông Danny Citrinowicz thuộc Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia viết trên X rằng bất kỳ nỗ lực nào nhằm "đưa ông Ahmadinejad lên ngôi" đều cho thấy sự thiếu hiểu biết sâu sắc về hệ thống chính trị của Iran.

Chuyên gia này nói rằng ông Ahmadinejad không có nền tảng quyền lực thực sự và sẽ không bao giờ có được sự hậu thuẫn từ lực lượng vũ trang tinh nhuệ của Iran.

Vì vậy ông Ahmadinejad chỉ có thể nắm quyền nếu toàn bộ hệ thống quyền lực hiện tại ở Iran sụp đổ, điều mà các cuộc tấn công của Mỹ và Israel đã không thể đạt được.

Ông Yossi Melman, một nhà phân tích an ninh kỳ cựu của Israel, cũng viết trên X: "Câu chuyện này thật điên rồ ở nhiều khía cạnh".

Ông nói rằng bất kỳ ý tưởng nào cho rằng có thể thúc đẩy sự sụp đổ của chế độ thông qua các cuộc nổi dậy của phe thiểu số và các đợt không kích đều cho thấy những người lập kế hoạch ở Israel và Mỹ "đang sống trong một thế giới ảo tưởng".

Tại sao tên ông Ahmadinejad lại được nhắc đến?

Vậy nên, với tất cả những nghi ngờ đó, câu hỏi là: tại sao ông Ahmadinejad được nhắc đến?

Câu trả lời có thể nằm ở sự kết hợp khác thường giữa ba đặc điểm của ông: sự nổi tiếng, kinh nghiệm trong nội bộ hệ thống quyền lực và sự xa cách với lãnh tụ tối cao.

Ông Ahmadinejad nổi tiếng trong nội bộ Iran, có kinh nghiệm điều hành chính phủ, hiểu cách giao tiếp với một bộ phận tầng lớp lao động và quen thuộc với các cơ chế quyền lực trong Cộng hòa Hồi giáo.

Đồng thời, những bất đồng với ông Khamenei khiến ông không được xem là một người hoàn toàn thuộc phe cầm quyền.

Theo góc nhìn của một số chuyên gia chính sách đối ngoại, những đặc điểm này có thể khiến ông được xem như một nhân vật có thể được sử dụng trong giai đoạn hỗn loạn - không phải như một đồng minh, mà như một nhân vật tạm thời nhằm tạo ra chia rẽ trong cấu trúc quyền lực.

Ông Ahmadinejad thực sự là ai?

Một số nhà quan sát và chỉ trích Iran cho rằng hành vi của ông Ahmadinejad trong những năm qua - từ nhiệm kỳ tổng thống và các chuyến công du nước ngoài gây tranh cãi đến sự im lặng của ông trong cuộc chiến gần đây - đã làm dấy lên những câu hỏi mới về lập trường chính trị của ông.

Họ nói rằng các chính sách của ông đã góp phần khiến Iran bị cô lập trên trường quốc tế, làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng hạt nhân và cuối cùng cung cấp cho Israel một số thông điệp chính trị hiệu quả nhất chống lại Tehran.

Bài báo của New York Times giờ đây đã làm sống lại những cuộc tranh luận đó.

Đây không phải là lần đầu tiên.

Trong thời gian làm tổng thống, ông đã xây dựng tính tính chính danh của mình bằng cách cáo buộc các nhân vật cải cách nổi bật và các cựu quan chức cấp cao tội phản quốc - một cáo buộc gắn liền với các cuộc biểu tình rầm rộ sau cuộc bầu cử gây tranh cãi năm 2009.

Tuy nhiên, sau khi ông rời quyền lực, truyền thông Iran đưa tin rằng ông đã tìm cách hòa giải với chính những nhân vật đó, thậm chí còn cố gắng sắp xếp một cuộc gặp với một trong những người tiền nhiệm của mình, dù nỗ lực này chưa bao giờ thành hiện thực.

Việc sẵn sàng thay đổi lập trường và tái định hình các liên minh thay vì bám chặt vào các đường lối ý thức hệ cố định có thể đơn giản phản ánh nỗ lực xoay xở của ông trong các cuộc đấu đá quyền lực nội bộ, chứ không nhất thiết cho thấy bất kỳ mối liên hệ bí mật nào với các thế lực nước ngoài.

Thực tế, hiện không có bằng chứng cụ thể nào cho thấy ông Ahmadinejad có liên hệ với Israel hoặc Mỹ.

Nhưng mâu thuẫn cốt lõi vẫn còn đó: một chính trị gia từ lâu được biết đến với những lời lẽ chống Israel gay gắt, giờ đây lại được một số nguồn tin mô tả như một lựa chọn tiềm năng cho tương lai của Iran - làm sống lại một trong những câu hỏi dai dẳng nhất trong chính trị Iran về việc nên hiểu ông Ahmadinejad như thế nào.