Cai ngục và cán bộ tại các 'nhà tù tra tấn' do Nga điều hành ở Ukraine

Bài viết có đề cập đến các hành vi tra tấn và bạo lực tình dục.

Vào một buổi sáng sớm tháng 10/2019, một nhóm đàn ông bất ngờ từ một chiếc ô tô lao xuống và khống chế bà Liudmyla Huseinova khi bà vừa rời khỏi nhà.

Người phụ nữ 64 tuổi cho biết họ đã giật lấy túi xách rồi dúi bà vào ghế sau xe, mở đầu cho điều mà bà gọi là "cơn ác mộng" trong hệ thống giam giữ bí mật của Nga tại những vùng lãnh thổ Ukraine mà Moscow kiểm soát từ năm 2014.

"Ba năm và 13 ngày của đời tôi, cả thể xác lẫn tâm hồn đều bị hủy hoại."

Theo lời bà, trong nhóm người bắt giữ có Yurii Temerbek, một công dân Ukraine từng là cảnh sát giao thông địa phương nhưng sau đó gia nhập lực lượng ly khai do Nga hậu thuẫn.

Hai tuần sau, Temerbek – hiện 56 tuổi, một người chồng, người cha và ông ngoại – lại xuất hiện, theo lời bà Huseinova. Bà kể rằng, tại một trung tâm giam giữ khét tiếng, ông ta đứng nhìn cảnh một người đàn ông nói giọng Nga xâm hại tình dục bà.

Cuộc điều tra của BBC World Service đã xác định được danh tính ông Temerbek, đồng thời làm rõ thông tin về hai người đàn ông khác cũng bị cáo buộc ngược đãi các tù nhân, qua đó hé lộ một hệ thống giam giữ gần như nằm ngoài tầm với của cả cơ quan tư pháp Ukraine lẫn quốc tế.

Theo điều tra, những người này dường như đang có một cuộc sống bình thường cùng gia đình tại Nga và các vùng lãnh thổ Ukraine do Nga kiểm soát. Đối với các nạn nhân sống sót, việc công khai danh tính của họ được xem là một bước tiến hướng tới việc buộc họ phải chịu trách nhiệm.

Bà Huseinova nói rằng nếu những người mà bà cáo buộc không bị truy bắt và bỏ tù thì "công lý đối với tôi sẽ là việc con cháu họ biết rằng cha ông mình là những kẻ phạm tội và tra tấn người khác".

Những nhà tù mà các nghi phạm này từng điều hành là một mắt xích trong hệ thống giam giữ nơi việc tra tấn và ngược đãi dân thường diễn ra "một cách có hệ thống và trên diện rộng", theo Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc về Nhân quyền (OHCHR).

OHCHR nói rằng các cựu tù nhân mô tả việc bị đánh đập, chích điện, dàn dựng hành quyết và bạo lực tình dục. Nhiều dân thường bị bắt giữ một cách tùy tiện, trong khi gia đình họ hầu như không được cung cấp thông tin.

Điện Kremlin cáo buộc OHCHR thiên vị. Vào tháng Năm vừa rồi, Liên Hợp Quốc đã đưa Nga vào danh sách các quốc gia bị nghi ngờ có hành vi bạo lực tình dục trong xung đột vũ trang. Moscow bác bỏ các cáo buộc này, gọi đó là "những bịa đặt vô căn cứ."

Giới chức Ukraine cho biết hơn 16.000 dân thường đã bị bắt giữ hoặc mất tích. Một số trường hợp xảy ra sau cuộc tấn công toàn diện của Nga năm 2022, trong khi nhiều vụ khác xảy ra từ năm 2014, khi Nga sáp nhập bán đảo Crimea ở miền nam Ukraine và chiếm đóng một phần miền đông nước này. Điều đó cũng đã vấp phải sự lên án rộng rãi của cộng đồng quốc tế.

Thời điểm đó, bà Huseinova làm kỹ sư an toàn tại một trang trại gia cầm ở thành phố Novoazovsk, thuộc vùng Donetsk, gần biên giới với Nga.

Các nhóm vũ trang do Nga hậu thuẫn đã chiếm quyền kiểm soát thành phố này, mở đầu cho nhiều năm cai quản bằng lực lượng bán quân sự.

Bà Huseinova cho biết trong thời gian sống dưới sự chiếm đóng, bà giúp chăm sóc trẻ mồ côi và mang thực phẩm tới cho lực lượng Ukraine. Đổi lại, họ tặng bà một lá cờ Ukraine với những lời cảm ơn viết bên trên.

Bà tin rằng một bức ảnh chụp lá cờ mà bà chia sẻ với những người bạn thân thiết đã lọt tới tay lực lượng do Nga hậu thuẫn.

"Có lẽ đó chính là lý do họ bắt tôi."

Theo lời bà, bà bị buộc tội làm gián điệp và bị đưa tới Izolyatsia – một nhà máy cũ được cải tạo thành phòng trưng bày nghệ thuật hiện đại trước khi bị lực lượng do Nga hậu thuẫn chiếm cứ.

Về sau, nơi này trở thành địa điểm khét tiếng khiến nhiều người khiếp sợ khi hàng loạt cựu tù nhân kể lại những vụ tra tấn diễn ra bên trong.

Ngay khi đến nơi, bà kể, một nhóm đàn ông mà bà không rõ danh tính vây quanh, cấu véo khắp cơ thể bà.

"Không phải quả đào đâu," bà nhớ lại lời một người nói. "Cũng chẳng phải mơ khô. Chỉ là một quả nho khô."

Theo bà, các tù nhân bị buộc phải đứng liên tục từ 6 giờ sáng đến 10 giờ tối, còn ban đêm thì đèn luôn để sáng rực không bao giờ tắt.

Trong những ngày đầu bị giam, bà liên tục nghe thấy tiếng la hét đau đớn vọng ra từ các phòng khác.

"Tôi chưa từng nghe thấy những tiếng thét kinh hoàng tới thế."

Hai tuần sau, bà kể mình bị đưa lên tầng hai, nơi một người đàn ông được gọi là "Koval" nói rằng bà "quá già đối với đám thanh niên đến đây để 'giải trí'."

Ông Temerbek đứng đó, "cười cợt đầy mỉa mai", bà kể.

Sau đó, bà nói rằng Koval đã xâm hại tình dục bà.

Bà giải thích rằng mình biết tên Temerbek vì đã nhìn thấy tên ông ta trên một tài liệu và nhớ rằng ông từng nổi tiếng tại địa phương khi còn làm cảnh sát Ukraine.

Giới chức Ukraine cáo buộc Temerbek từng làm việc cho Bộ An ninh Nhà nước (MGB) của cái gọi là "Cộng hòa Nhân dân Donetsk" (DPR) – thực thể do các lực lượng bán quân sự được Nga hậu thuẫn thành lập.

Các công tố viên Ukraine đã khởi tố hình sự Temerbek với cáo buộc tham gia "một tổ chức khủng bố" – thuật ngữ mà phía Ukraine thường sử dụng khi cáo buộc một cá nhân hợp tác với các lực lượng do Nga hậu thuẫn.

BBC đã hợp tác với hai chuyên gia điều tra nguồn mở người Ukraine là Bohdan Kosokhatko và Vladyslav Chyryk để tìm hiểu thêm về ông Temerbek cùng những người khác bị cáo buộc ngược đãi tù nhân, dựa trên những cuộc điều tra mà họ từng thực hiện cùng tổ chức điều tra Ukraine mang tên Truth Hounds.

Nhóm điều tra đã dựng lại bức tranh về các nghi phạm từ nhiều nguồn, bao gồm lời khai của các cựu tù nhân, bài đăng trên mạng xã hội, các bản tin truyền thông và tài liệu từ cơ quan công tố Ukraine.

Các chuyên gia phát hiện ra rằng ông Temerbek từng theo học ngành ngôn ngữ Ukraine tại đại học. Ông ta có vợ, một con gái, một con trai đều ngoài 20 tuổi và một người cháu. Gia đình dường như đang sinh sống tại vùng Rostov, phía tây nam nước Nga, gần biên giới Ukraine.

Một bức ảnh trên mạng xã hội được chụp trước năm 2014 cho thấy ông Temerbek mặc đồng phục cảnh sát Ukraine, với phù hiệu cho thấy ông là cảnh sát giao thông. BBC không thể xác minh liệu hiện nay ông Temerbek còn giữ công việc nào hay không.

Bà Liudmyla cho biết người đàn ông trong bức ảnh chính là một trong những người đã bắt giữ bà. Bà nói lần cuối nhìn thấy ông Temerbek là vào khoảng cuối năm 2021, khi ông ta gọi bà là "con đĩ" và đe dọa sẽ đưa bà tới Siberia.

BBC chưa thể xác định được danh tính của người được gọi là "Koval".

Bà Huseinova kể rằng một cai ngục khác tại Izolyatsia, biệt danh trong trại giam là "Yermak", từng ra lệnh buộc bà ăn thức ăn sống trộn với đất và rác.

"Tôi nhổ ra, nhưng vẫn nuốt phải một ít. Mùi vị của thứ đồ ăn đó sẽ theo tôi suốt phần đời còn lại."

Đến nay, bà cho biết bản thân không thể chịu nổi mùi thức ăn đang được nấu và gặp nhiều khó khăn khi ăn uống bình thường.

Theo lời bà, bà chưa từng nhìn thấy Yermak vì thường bị các cai ngục thường trùm túi lên đầu, nhưng bà nhớ rất rõ giọng nói của ông ta.

Trong một lần khác, bà kể, Yermak bước vào buồng giam và quát:

"Mày đứng về phía Ukraine à?"

Bà đáp:

"Tôi đứng về phía công lý."

"Sau đó ông ta bắt đầu đánh tôi."

Bà Liudmyla lần đầu nhìn thấy gương mặt Yermak khi các điều tra viên làm việc cùng BBC tìm được ảnh của ông ta trên mạng xã hội. Những bức ảnh cho thấy ông ta đi nghỉ cùng vợ và con gái, uống rượu với bạn bè, trong đó có cả những bức được đăng từ năm 2024.

Yermak trước đó đã được nhóm điều tra Bellingcat và nhà báo Ukraine Stanislav Aseyev – người từng bị giam tại Izolyatsia – xác định là Ruslan Yeriomichev. Ông ta hiện 46 tuổi.

Theo các tài khoản mạng xã hội, Yeriomichev từng học luật tại Đại học Quốc gia Donetsk.

Các công tố viên Ukraine cáo buộc ông ta phạm nhiều tội danh, trong đó có ngược đãi tù binh chiến tranh và dân thường.

Hiện chưa rõ Yeriomichev còn làm việc tại Izolyatsia hay không, nhưng các bài đăng trên mạng xã hội cho thấy ông ta vẫn sống trong khu vực này. Ảnh trên mạng cũng cho thấy ông ta đi nghỉ ở bán đảo Crimea do Nga kiểm soát cùng vợ, con gái và bạn bè.

Cả Temerbek và Yeriomichev đều từng là công dân Ukraine trước khi được cấp hộ chiếu Nga.

Nhìn những bức ảnh ấy, bà Liudmyla trầm ngâm:

"Họ vẫn là những con người tự do, có thể đi bất cứ đâu. Trong khi họ đã cướp đi nhiều năm cuộc đời của biết bao người."

Bà Liudmyla được trả tự do trong một đợt trao đổi tù binh vào năm 2022.

Bạn bè đã đón bà trở về.

"Họ đứng đó và khóc. Còn tôi nhận ra mình không thể khóc nổi, tôi không còn nước mắt."

Đến tận bây giờ, bà vẫn nói:

"Những cảm xúc ấy vẫn như bị đóng băng trong tôi… Có lúc tôi rất muốn khóc, muốn gào thét, nhưng không thể."

Bà đã đoàn tụ với chồng và hiện sống tại thủ đô Kyiv của Ukraine.

Bà điều hành một tổ chức hỗ trợ những phụ nữ từng bị giam giữ, đồng thời thông qua một mạng lưới bí mật để giúp các gia đình gửi đồ tiếp tế cho những người vẫn còn bị giam.

BBC cũng lập bản đồ quy mô của mạng lưới những trung tâm giam giữ này bằng cách đối chiếu thông tin từ truyền thông, các nhà điều tra và các tổ chức nhân quyền.

BBC xác định trong giai đoạn 2023–2025 có 93 địa điểm giam giữ dân thường và tù binh chiến tranh tại các vùng lãnh thổ Ukraine mà Nga kiểm soát. Khoảng một phần ba trong số đó dường như là các cơ sở không chính thức, đặt trong nhiều loại công trình khác nhau, từ trụ sở cơ quan thuế cho đến khách sạn và gara.

BBC cũng xác định thêm 102 cơ sở tương tự trên lãnh thổ Nga.

Các tổ chức quốc tế không được phép tự do tiếp cận những địa điểm này.

Các công tố viên Ukraine cho biết khoảng 2.000 người đã từng bị đưa qua các trung tâm như vậy kể từ khi Nga tấn công toàn diện Ukraine vào năm 2022.

Một trong số họ là Oleksii Sivak, một thủy thủ hiện 42 tuổi.

Ông kể với BBC rằng mình nằm trong số hàng trăm dân thường bị bắt sau khi Nga kiểm soát thành phố Kherson ở miền nam Ukraine vào năm 2022, trong chiến dịch mà truyền thông thân Điện Kremlin mô tả là cuộc truy quét những phần tử khủng bố.

Oleksii, người làm việc trên các tàu chở hàng, cho biết trong những tháng đầu dưới sự chiếm đóng, ông nấu ăn cho người cao tuổi, đồng thời làm biểu ngữ và phát tờ rơi phản đối sự hiện diện của Nga.

"Tôi làm những gì mình có thể, kháng cự theo cách mình có thể."

Ông nói mình bị bắt và đưa đến một cơ sở từng là đồn cảnh sát ở Kherson.

"Họ tra tấn bằng nhiều dụng cụ. Họ chích điện vào bộ phận sinh dục."

Tháng 11/2022, quân đội Ukraine tái kiểm soát Kherson.

Theo lời Oleksii, khi rút lui, Nga đã đưa theo một số người bị giam, nhưng ông thoát vì xe của họ không còn đủ chỗ.

Các công tố viên Ukraine cho biết cơ sở giam giữ ở Kherson do Andrey Spivak điều hành. Trước đó, Spivak từng là cảnh sát làm việc trong hệ thống nhà tù tại thành phố Omsk của Nga.

Spivak đã bị truy tố với các cáo buộc ngược đãi dân thường và vi phạm luật pháp quốc tế về chiến tranh.

Các điều tra viên hợp tác với BBC xác định Spivak hiện 40 tuổi và sinh ra tại vùng Omsk.

Các hình ảnh trên mạng xã hội cho thấy ông ta có sở thích câu cá, săn bắn và du lịch.

Những bức ảnh được đăng trong vài năm gần đây cho thấy ông ta đã trở lại Omsk, tham dự các sự kiện của Bộ Nội vụ Nga.

Các điều tra viên cũng phát hiện Spivak đã đăng ký chiếc ô tô của mình để trở thành tài xế taxi.

BBC đã tìm cách liên hệ với Temerbek, Yeriomichev và Spivak để đề nghị họ phản hồi các cáo buộc nêu trong bài điều tra, nhưng cả ba đều không trả lời.

Khi được hỏi về các cáo buộc này, Đại sứ quán Nga tại Anh cho biết Nga "luôn nhất quán ủng hộ việc tôn trọng luật pháp quốc tế và nguyên tắc thượng tôn pháp luật", đồng thời khẳng định các cáo buộc về tội ác xảy ra trong xung đột tại Ukraine "đều đã được ghi nhận và điều tra."

Các công tố viên Ukraine đã khởi động các thủ tục tố tụng đối với hàng chục người bị cáo buộc ngược đãi người Ukraine trong các nhà tù do Nga điều hành.

Một số ít trong đó đã bị kết án vắng mặt.

Theo tìm hiểu của BBC, mới chỉ có một người thực sự bị bỏ tù: cựu giám đốc trại giam Izolyatsia, người bị bắt tại Kyiv vào năm 2021 và sau đó bị tuyên án 15 năm tù.

Theo Văn phòng Tổng công tố Ukraine, cơ sở Izolyatsia hiện vẫn đang hoạt động.

Kể từ khi Nga phát động cuộc xâm lược toàn diện vào năm 2022, cơ quan này đã ghi nhận hơn 400 vụ bạo lực tình dục nhằm vào dân thường mà có liên quan tới xung đột giữa hai nước.

Cho đến nay, 85 người đã bị truy tố; trong số đó, 30 người đã bị kết án tù, phần lớn đều là những bản án tuyên vắng mặt.

Cả Oleksii và Liudmyla đều mong muốn góp phần đưa những người đã ngược đãi các tù nhân ra trước công lý.

"Đối với tôi, công lý không phải là trả thù," Liudmyla nói.

"Đối với tôi, công lý là một phán quyết khẳng định rằng những người đó đã cố ý, có chủ đích làm những gì họ đã làm. Tôi muốn họ phải bị trừng phạt theo pháp luật."