Dân Trung Quốc mê mẩn 'trợ lý AI tôm hùm': Bắc Kinh tham vọng điều gì?

"Bạn có phải là tôm hùm không?" là câu hỏi đầu tiên mà anh Vương đặt cho phóng viên BBC.

Gần đây, người đàn ông này bị cuốn hút bởi trợ lý AI OpenClaw – được gọi bằng biệt danh "tôm hùm" ở Trung Quốc – đến nỗi anh tự hỏi liệu mình đang nói chuyện với AI hay một nhà báo.

Sau khi được khẳng định là đang nói chuyện với phóng viên, kỹ sư công nghệ thông tin trẻ tuổi này giải thích làm thế nào anh đã "mê mẩn" AI và đặc biệt là OpenClaw.

Được cấp cao nhất của giới lãnh đạo Trung Quốc khuyến khích, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đã đón nhận trí tuệ nhân tạo (AI), vừa khơi dậy sự tò mò vừa gây lo ngại.

OpenClaw, do lập trình viên người Áo Peter Steinberger phát triển, là một ví dụ điển hình cho xu hướng này.

Vì được xây dựng trên dữ liệu và công nghệ mã nguồn mở, mã nguồn có sẵn cho phép những người muốn tùy chỉnh OpenClaw để hoạt động với các mô hình AI của Trung Quốc.

Và đó là một lợi thế rất lớn, bởi vì các mô hình phương Tây như ChatGPT và Claude không thể truy cập được tại Trung Quốc.

Do đó, OpenClaw đã tạo nên một cơn sốt khi ngày càng nhiều người thử nghiệm với mã nguồn của nó.

Anh Vương là một trong số đó. Anh không muốn tiết lộ tên đầy đủ vì có công việc phụ là điều hành một cửa hàng trực tuyến bán các thiết bị kỹ thuật số trên TikTok, một ứng dụng bị cấm ở Trung Quốc [nơi người dùng sử dụng Douyin, hoạt động riêng biệt với TikTok quốc tế].

Khi lần đầu thấy "con tôm hùm" của mình – được xây dựng trên mã nguồn của OpenClaw và được chỉnh sửa theo mục đích cá nhân – có thể làm được những gì, anh Vương nói rằng mình đã rất kinh ngạc.

Việc đăng sản phẩm lên TikTok Shop là một công việc vất vả: thêm hình ảnh, viết tiêu đề và mô tả, đặt giá và khuyến mãi, đăng ký chiến dịch quảng cáo và nhắn tin với người có sức ảnh hưởng. Thông thường anh chỉ có thể xử lý khoảng hơn 10 sản phẩm mỗi ngày.

Trong khi đó, "con tôm hùm" của anh, vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, có thể xử lý tới 200 sản phẩm chỉ trong hai phút, anh tuyên bố.

"Thật đáng sợ, nhưng cũng rất thú vị. Con tôm hùm của tôi làm việc này giỏi hơn tôi. Nó viết tốt hơn và có thể ngay lập tức so sánh giá của tôi với mọi đối thủ cạnh tranh – điều mà tôi sẽ không bao giờ có thời gian để làm."

OpenClaw đã bùng nổ trong cộng đồng công nghệ toàn cầu – CEO của Nvidia, Jensen Huang, gọi ứng dụng này là "ChatGPT tiếp theo" và nhà phát triển Steinberger gần đây đã gia nhập OpenAI.

Nhưng sự hào hứng khiến OpenClaw trở thành một xu hướng "thời thượng" lại mang đặc trưng "rất Trung Quốc", theo chuyên gia Wendy Chang từ viện nghiên cứu MERICS.

Anh Vương lại gọi OpenClaw là "câu trả lời của kỷ nguyên AI dành cho người dân bình thường".

Các ông lớn công nghệ Trung Quốc dường như đồng tình, khi họ đang liên tục phát hành các ứng dụng được xây dựng trên OpenClaw.

Từ trung tâm công nghệ phía nam Thâm Quyến đến thủ đô Bắc Kinh, hàng trăm người – từ học sinh trung học đến người về hưu – đã xếp hàng bên ngoài trụ sở của các gã khổng lồ Tencent và Baidu để nhận các phiên bản tùy chỉnh miễn phí.

Nhiều người tò mò muốn tìm hiểu thêm về "tôm hùm".

Một số người dùng trực tuyến cho biết họ đã sử dụng ứng dụng này để đầu tư vào cổ phiếu, tuyên bố "tôm hùm" của họ đã phân tích thời điểm tốt nhất để mua và bán, và thậm chí thực hiện giao dịch, dù tiềm ẩn rủi ro sai sót tốn kém.

Những người khác cho biết các công cụ này rất tuyệt vời để làm nhiều việc cùng một lúc và tiết kiệm thời gian.

Diễn viên hài kiêm tác giả nổi tiếng Lý Đan đã chia sẻ với hàng triệu người theo dõi trên Douyin rằng ông say mê OpenClaw đến nỗi nói chuyện với con tôm hùm của mình trong giấc mơ.

Phó Thịnh, giám đốc điều hành của Cheetah Mobile, cũng liên tục chia sẻ trên mạng xã hội về cách ông "nuôi tôm hùm" – một cụm từ mà người dùng dùng để mô tả việc huấn luyện trợ lý ảo theo yêu cầu của họ.

Thời khắc bùng nổ trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc đã được chuẩn bị từ lâu.

Khi ứng dụng DeepSeek của Trung Quốc bất ngờ bùng nổ trên thị trường AI vào đầu năm ngoái, điều đó dường như khiến nhiều người bất ngờ. Đây cũng là một nền tảng mã nguồn mở, được phát triển bởi các kỹ sư nội địa đến từ các trường đại học hàng đầu của Trung Quốc.

Và DeepSeek là kết quả của nhiều năm đầu tư vào các công nghệ then chốt, bao gồm AI – lĩnh vực vẫn tiếp tục sau thành công của DeepSeek.

Những gì DeepSeek thể hiện là khát vọng kinh doanh của người Trung Quốc trong việc tìm kiếm cơ hội nghiên cứu và đổi mới, bất chấp những hạn chế đối với việc nhập khẩu công nghệ tiên tiến.

Và nó cũng chứng minh người dân nước này sẵn sàng đón nhận các nền tảng mã nguồn mở như thế nào.

Vì vậy, mọi thứ đã sẵn sàng cho OpenClaw.

Sự phổ biến của ứng dụng này không nằm ngoài tầm chú ý của chính phủ Trung Quốc.

Một số huyện và thành phố đã đưa ra các ưu đãi để khuyến khích các doanh nhân ứng dụng OpenClaw vào doanh nghiệp của họ – thành phố Vô Tích ở phía đông đã đề nghị hỗ trợ lên tới 5 triệu nhân dân tệ (726.000 USD, 19,1 tỷ đồng) cho các ứng dụng liên quan đến sản xuất, chẳng hạn như robot.

"Ở Trung Quốc, ai cũng biết chính phủ định hướng nhịp độ và chỉ ra cơ hội ở đâu," bà Mã Duệ, người sáng lập bản tin Tech Buzz China, cho biết.

"Điều đó rất thực tế đối với đa số mọi người. Có lẽ tốt hơn là làm theo chỉ đạo của chính phủ thay vì tự mình tìm ra con đường."

Một khi Bắc Kinh đưa ra tín hiệu về các ưu tiên của mình, thị trường sẽ đi theo. Trong vài năm qua, các công ty công nghệ – lớn và nhỏ – đã đổ xô vào cuộc đua AI, được hỗ trợ bởi việc trợ giá văn phòng, tiền thưởng và các khoản vay.

Từ sản xuất đến vận tải, chăm sóc sức khỏe đến điện tử gia dụng, các công ty đang tìm cách tích hợp AI vào sản phẩm và hoạt động của họ.

"Đó là tinh thần của AI Plus," chuyên gia Wendy Chang nói, đề cập đến chiến lược quốc gia của Trung Quốc nhằm tích hợp AI vào khắp các ngành. "Lấy AI và áp dụng ở khắp nơi."

Cuộc cạnh tranh rất khốc liệt. Trong việc mà truyền thông Trung Quốc gọi là "Cuộc chiến trăm mô hình", hơn 100 mô hình AI đã xuất hiện kể từ năm 2023, nhưng chỉ còn khoảng 10 mô hình vẫn còn trụ lại.

Các chuyên gia cho rằng các nền tảng AI của Trung Quốc vẫn tụt hậu so với các đối thủ phương Tây, mặc dù khoảng cách đang dần thu hẹp. Đó là lý do tại sao, một người dùng tên Jenny Xiao cho rằng việc thúc đẩy OpenClaw là một bước đi chiến lược đối với các quan chức Trung Quốc.

Nhưng phần lớn sự hào hứng ban đầu đã giảm bớt khi người dùng bắt đầu tính toán đến chi phí liên quan – việc tương tác với trợ lý ảo yêu cầu phải tiêu tốn token – cũng như các lo ngại về bảo mật.

Tháng trước, cơ quan an ninh mạng của Bắc Kinh đã cảnh báo về những rủi ro nghiêm trọng liên quan đến việc cài đặt và sử dụng OpenClaw không đúng cách.

Kể từ đó, ngày càng nhiều cơ quan chính phủ đã cấm nhân viên cài đặt công cụ này. Chẳng bao lâu sau, xu hướng chuyển từ việc đề nghị cài đặt dịch vụ sang việc gỡ bỏ.

Sự mâu thuẫn như vậy không phải là điều hiếm gặp trong hệ thống điều hành từ trên xuống của Trung Quốc, theo bà Mã.

Các chính quyền địa phương thường cạnh tranh để được Bắc Kinh công nhận bằng cách nhanh chóng áp dụng những công cụ phù hợp với định hướng của lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc, rồi sau đó lại rút lui khi phát sinh vấn đề.

"Đó là sự hỗn loạn đi kèm với sự kiểm soát," bà Mã nói, đồng thời cho rằng sự can thiệp của Bắc Kinh không nhất thiết đồng nghĩa với việc họ muốn kìm hãm.

Một mặt, các công ty khởi nghiệp về trí tuệ nhân tạo (startup AI) có thể giải quyết một thách thức lớn: tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên lên tới hơn 16%.

Nhiều chính sách khuyến khích liên quan đến OpenClaw – một số có trợ cấp lên tới 10 triệu nhân dân tệ – đề cập đến "công ty một thành viên", tức là các startup do một cá nhân vận hành với sự hỗ trợ của AI.

"Ai có khả năng xây dựng công ty một thành viên nhất? Có lẽ là những người trẻ đang đối mặt với thị trường việc làm khó khăn," bà Jenny Xiao nói.

Nỗi lo bị tụt lại phía sau cũng rất rõ rệt ở Trung Quốc, do sự cạnh tranh khốc liệt trong thị trường lao động.

"Có người nói rằng đến năm 2026, nếu bạn không 'nuôi tôm hùm', bạn đã thua ngay từ vạch xuất phát rồi," một bài bình luận đăng trên báo Nhân dân Nhật báo của nhà nước viết.

"Điều đó thực sự đáng sợ," Jason, một lập trình viên IT cho biết, đội ngũ của anh hiện chỉ tuyển những người có kinh nghiệm sử dụng công cụ AI.

"Hầu hết là người cũ bỏ việc, rất ít người mới được tuyển vào."

Anh Vương đồng ý rằng đây là thời điểm đáng lo – "ai cũng có thể bị thay thế" – dù bản thân anh dường như không quá lo lắng.

"Có lẽ tôi sẽ không cần phải đi làm nữa, và việc này có thể trở thành công việc toàn thời gian của tôi," anh nói, ám chỉ công việc kinh doanh trên TikTok của mình.