Đại biểu Quốc hội: cấp trên, cấp dưới và trách nhiệm với cử tri

Khi một đại biểu Quốc hội lắng nghe thủ trưởng của mình trả lời chất vấn hoặc một chính sách có lợi cho ngành mình đang được thảo luận tại nghị trường, liệu họ có thể làm tròn vai trò phản biện của mình?

Trong cuốn sách Bàn về Quốc hội, cựu Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Việt Nam Nguyễn Sĩ Dũng từng đặt câu hỏi rằng: "Đại biểu Quốc hội nhưng là cấp dưới của Bộ trưởng, cấp dưới của Thủ tướng, cấp dưới của Chính phủ, thì đại biểu đó sẽ giám sát thế nào?"

Dù đã được đặt ra từ vài nhiệm kỳ trước, những câu hỏi trên vẫn phù hợp trong bối cảnh hàng loạt bộ trưởng, thứ trưởng và cấp dưới của họ là đại biểu Quốc hội khoá 16.

Sau sáp nhập, Việt Nam có 14 bộ và 3 cơ quan ngang bộ.

Trong số 17 bộ trưởng và thủ trưởng cơ quan ngang bộ vừa được Quốc hội 16 phê chuẩn bổ nhiệm vào hôm 8/4, có 14 người là đại biểu Quốc hội.

Cùng lúc, một số thứ trưởng cũng là đại biểu Quốc hội.

Việc đại biểu Quốc hội chất vấn cấp trên trực tiếp, đặc biệt là đối với những vấn đề liên quan tới ngành của mình, có thế có rủi ro xung đột lợi ích.

Việc những bộ trưởng là đại biểu Quốc hội nêu ý kiến trong nghị trường Quốc hội về những nội dung, nghị quyết hoặc dự thảo liên quan tới ngành mình cũng đi kèm rủi ro tương tự.

Điều đáng nói bộ trưởng và thứ trưởng không phải những chức danh bắt buộc phải là đại biểu Quốc hội, theo Luật Tổ chức Quốc hội 2014.

Có một số trường hợp bộ trưởng là đại biểu Quốc hội nhưng thứ trưởng của họ thì không như Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh hoặc Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh.

Không những vậy, việc kiêm nhiệm vị trí đại biểu Quốc hội khi là lãnh đạo một bộ ngành còn đi kèm rủi ro kém hiệu quả trong quá trình thực hiện trách nhiệm của một đại biểu.

Vào năm 2019, ông Trần Hồng Hà, khi đó đang là bộ trưởng Tài nguyên và Môi trường và đại biểu Quốc hội khóa 14, đã nói rằng không nên để bộ trưởng, chủ tịch tỉnh làm đại biểu Quốc hội mà nên dành ghế cho các vị đại biểu chuyên trách – những người phải làm việc 100% thời gian cho Quốc hội.

Thực chất, việc đại biểu Quốc hội đảm nhiệm thêm chức vụ khác trong Đảng hoặc chính quyền đã được nhiều lần bàn tới, đặc biệt khi nói đến việc phân bổ thời gian và xung đột lợi ích.

Bên cạnh đó, cũng có một số đại biểu Quốc hội chuyên trách vẫn đảm nhiệm thêm vai trò khác như "ủy viên hội đồng quản trị doanh nghiệp, thành viên các tổ chức, thậm chí là chủ tịch hội nọ, hội kia" mà "không ai biết họ được bổ nhiệm khi nào", Phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nêu thực trạng vào tháng 6/2025.

Chất vấn

Một trong những chức năng nổi bật nhất của đại biểu Quốc hội là khả năng chất vấn các bộ trưởng.

Trong một phiên chất vấn, các đại biểu Quốc hội sẽ đứng lên thay mặt cho đơn vị bầu cử của mình để chất vấn cấp lãnh đạo về chính sách kinh tế – xã hội và những vấn đề nổi cộm.

Đã từng có những pha chất vấn gây "sóng gió" nghị trường ở các khóa trước – theo ghi nhận của nhà báo Huy Đức trong cuốn Quyền bính, tập hai của Bên thắng cuộc.

Ngày 20/12/1991 được đánh dấu là mốc lịch sử khi cuộc chất vấn trực tiếp đầu tiên diễn ra tại nghị trường khi Bộ trưởng Tài chính Hoàng Quy báo cáo xong định đi xuống, Chủ tịch Quốc hội Lê Quang Đạo đã yêu cầu ông đứng lại để trả lời hàng chục đại biểu đang giơ tay đặt câu hỏi trong suốt hai giờ đồng hồ.

Gần hơn, vào năm 2012, tại Quốc hội khóa 13, Đại biểu Dương Trung Quốc, một người ngoài Đảng, đã có màn chất vấn gai góc trực tiếp với Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng khi hỏi ông lúc đó có tán thành việc khởi đầu một "văn hóa từ chức" để "đoạn tuyệt với lời xin lỗi hay không".

Những pha chất vấn gai góc như vậy gần như đã vắng bóng tại Nhà Quốc hội trong những khóa gần đây trong bối cảnh vai trò của cơ quan lập pháp đang dần bị thu hẹp và mờ nhạt dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản.

Trong tình trạng đó, nếu người đang trả lời chất vấn lại là thủ trưởng của mình, thì liệu câu hỏi có còn được "sắc", có phản ánh đúng ý kiến và mong muốn của người dân?

Ví dụ, hai thứ trưởng Quốc phòng Nguyễn Tân Cương và Lê Đức Thái, cùng Thứ trưởng Công an Lê Quốc Hùng là ba đại biểu Quốc hội.

Liệu các ông này có thể làm tròn vai trò đại biểu Quốc hội khi thủ trưởng của mình lên bục chất vấn hay không?

Ngoài những trường hợp cấp trên cấp dưới liền kề như vậy, còn nhiều trường hợp khác khi bộ trưởng cùng với một số giám đốc sở cùng ngành, hoặc thấp hơn, cùng là đại biểu Quốc hội, ví dụ như hai sĩ quan công an khác là Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính tư pháp Phạm Công Nguyên và Phó giám đốc Học viện An ninh nhân dân Nguyễn Trung Kiên. Hai vị trí này đều do bộ trưởng Công an bổ nhiệm.

Trên báo Dân trí hôm 26/3, ông Hà Sỹ Đồng – cựu đại biểu Quốc hội khoá 13, 14 và 15 – nhấn mạnh rằng một trong những nhiệm vụ quan trọng của đại biểu Quốc hội chính là "dám nói, dám đặt câu hỏi".

"Một khía cạnh khác của bản lĩnh là khả năng chịu áp lực. Khi đi vào những vấn đề lớn, phức tạp, thậm chí đụng chạm đến lợi ích, đại biểu sẽ đối diện với nhiều áp lực khác nhau. Nếu không đủ bản lĩnh, rất dễ lựa chọn sự an toàn. Nhưng nếu ai cũng chọn an toàn, những vấn đề khó sẽ không bao giờ được giải quyết đến tận cùng," ông nói thêm.

Liên quan tới vấn đề này, vào đầu tháng Ba, ông Nguyễn Sĩ Dũng nói với với báo Nhân dân rằng đại biểu Quốc hội gặp khó khăn khi chất vấn bộ trưởng là cấp quản lý trực tiếp của họ.

"Ở nhiều quốc gia, quy định về vấn đề này rất chặt chẽ. Khi một nghị sĩ tham gia thảo luận về vấn đề liên quan trực tiếp đến lợi ích cá nhân của mình, họ thường phải công bố khả năng xung đột lợi ích, thậm chí rút khỏi quá trình thảo luận hoặc bỏ phiếu," ông nói.

Xa hơn, trong cuốn Bàn về Quốc hội xuất bản năm 2017, ông Dũng còn cho rằng để khắc phục tình trạng xung đột này, các quan chức cần cân nhắc hai phương án.

Đầu tiên là không nên ứng cử đại biểu Quốc hội nếu tiếp tục giữ chức vụ hành chính – tức những vị trí nhưbộ trưởng, thứ trưởng...

Hoặc nếu đã trúng cử "thì phải từ chức để trở thành đại biểu chuyên trách" để có thể thực hiện đúng vai trò giám sát và phản biện mà không bị ràng buộc bởi quan hệ cấp trên – cấp dưới.

Trong Quốc hội khoá 14, Đại biểu Nguyễn Hữu Cầu, đoàn Nghệ An, đã tranh luận với Đại biểu Lưu Bình Nhưỡng, đoàn Bến Tre, về nội dung ông Nhưỡng chất vấn Bộ trưởng Công an Tô Lâm. Ông Cầu khi ấy là giám đốc Công an tỉnh Nghệ An.

Về vấn đề này, Tổng thư ký Quốc hội khi ấy là ông Nguyễn Hạnh Phúc đã nói rằng "nguyên tắc của chất vấn là đại biểu chất vấn bộ trưởng chứ không phải đại biểu chất vấn lẫn nhau" và các đại biểu nên tranh luận trong các phiên thảo luận.

Ông Nhưỡng, một đại biểu Quốc hội nổi tiếng là không ngại chỉ trích các cơ quan như Bộ Công an, đang thụ án 12 năm về hai tội danh "Cưỡng đoạt tài sản" và "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi" sau khi bị bắt vào năm 2023. Động thái này được một nhà quan sát cho rằng mang "tính chất chính trị nhiều hơn là kinh tế hay hình sự thông thường."

Phân bổ công việc

Không chỉ khả năng chất vấn bị bào mòn, có những ý kiến quan ngại về khả năng của việc phân bổ công việc cũng như tính hiệu quả đi kèm.

Cũng trong bài phát biểu trên báo Nhân Dân, ông Dũng đánh giá rằng nếu một đại biểu chỉ dành khoảng 30% thời gian cho hoạt động của Quốc hội thì rất khó để theo kịp khối lượng công việc ngày càng nặng nề của hoạt động lập pháp.

Theo Luật Tổ chức Quốc hội, đại biểu kiêm nhiệm chỉ phải dành "ít nhất một phần ba thời gian làm việc" cho công việc Quốc hội.

Quốc hội 16 lần này có số đại biểu chuyên trách là 40% – mức cao nhất từ trước tới nay.

Thực chất, vào tháng 6/2020, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Quốc hội, trong đó có quy định tỷ lệ đại biểu Quốc hội chuyên trách ít nhất phải là 40%. Dù vậy, tỷ lệ này ở Quốc hội khoá 15 chỉ đạt 38,6%.

Với cơ cấu đại biểu như vậy, Quốc hội khoá 15 vẫn có những kỳ họp mà họ tự gọi là "phi thường", nổi bật là kỳ họp thứ 10 kéo dài 40 ngày đã thông qua 51 luật và 39 nghị quyết, trong đó có 8 nghị quyết quy phạm pháp luật.

Con số này chiếm gần 30% tổng số luật, nghị quyết quy phạm pháp luật của cả nhiệm kỳ.

Dù vậy, hầu như toàn bộ luật ở khóa này đều do Chính phủ xây dựng và trình lên theo thủ tục rút gọn để Quốc hội bấm nút thông qua nhằm hợp thức hoá những chủ trương của Đảng.

Tuy nhiên, trong buổi phỏng vấn nói trên với báo Dân trí, cựu đại biểu Quốc hội Hà Sỹ Đồng lại khẳng định rằng việc bản thân mình vừa tham gia điều hành địa phương, vừa là đại biểu Quốc hội tạo ra một sự giằng co rất thật, nhưng cũng là một lợi thế rất lớn.

"Ở địa phương, áp lực là phải giải quyết công việc cụ thể, nhanh chóng và có kết quả rõ ràng. Nhưng trên nghị trường, lại phải nhìn dài hạn, phải phản biện, phải cân nhắc nhiều chiều. Chính sự "hai vai" đó giúp tôi hiểu rõ hơn khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn," ông nói.

Dù vậy, chính ông cũng thừa nhận rằng vì là đại biểu kiêm nhiệm nên không thể có đủ thời gian và hiểu biết đủ sâu để tham gia đầy đủ các vấn đề tại Quốc hội nên ông chỉ có thể tập trung vào một số lĩnh vực nhất định.

Trách nhiệm với cử tri

Các đại biểu Quốc hội được đánh giá là chưa làm tốt công tác tiếp xúc cử tri. Bằng chứng là vào tháng 4/2025, ông Mẫn thậm chí đã phải đề nghị các đại biểu Quốc hội tương tác với cử tri nhiều hơn, chứ không phải đợi tới kỳ họp mới tiếp xúc.

Khoá vừa rồi nổi bật có trường hợp là Chủ tịch nước Lương Cường – người có lần đầu tiên tiếp xúc với cử tri của mình tại TP HCM sáu tháng sau khi chuyển công tác đại biểu về đơn vị này.

Trước, trong và sau khi Việt Nam tổ chức bầu cử Quốc hội khoá 16, báo chí đã có nhiều bài viết phỏng vấn giới chuyên gia nhấn mạnh vào việc đại biểu Quốc hội phải tăng cường gắn bó, tiếp xúc với cử tri.

Ví dụ, vào đầu tháng Ba, báo Lao Động có bài viết cho biết nhiều cử tri tại tỉnh Phú Thọ mong muốn các ứng cử viên khi trúng cử đại biểu Quốc hội khoá 16 sẽ tiếp tục gần dân hơn nữa. Một trong những đại biểu trúng cử tại Phú Thọ là Uỷ viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Bùi Thị Minh Hoài.

Liệu một người kiêm nhiệm chức vụ như vậy có thể cân bằng giữa công tác chuyên môn và việc tiếp xúc cử tri hay không?

Hoặc trường hợp của ông Trần Đức Thắng – người được Bộ Chính trị điều động làm bí thư Thành uỷ Hà Nội hôm 8/4.

Liệu ông có thể sắp xếp công việc để di chuyển hơn 1.800 km từ Hà Nội vào Cần Thơ – nơi ông tranh cử và trúng cử – để lắng nghe ý kiến, mong muốn của cử tri hay không?

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc tiếp xúc cử tri còn chưa đồng đều và chưa đạt kỳ vọng, theo Tiến sĩ Nguyễn Thế Tài, Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại TP HCM.

"Nhiều địa phương, hoạt động tiếp xúc mang tính hình thức, nặng về báo cáo từ đại biểu, trong khi đối thoại và tranh luận thường bị hạn chế hoặc thiếu sự sâu sắc. Nhiều cuộc tiếp xúc diễn ra theo 'kịch bản quen thuộc', khiến cho hoạt động này trở nên nhàm chán và không hấp dẫn đối với cử tri," ông Tài nhận định trên báo VOV hôm 26/3.

Một trong những lý do dẫn tới sự kém hiệu quả này, theo ông Tài, là do mối quan hệ giữa cử tri và đại biểu là hạn chế về cơ chế phản hồi và giải trình.

"Ngoài ra, năng lực và điều kiện hoạt động của đại biểu cũng là một rào cản. Không phải tất cả đại biểu đều có đủ thời gian, nguồn lực và kỹ năng để duy trì sự gắn bó thường xuyên với cử tri, đặc biệt là với các đại biểu kiêm nhiệm," ông nói.

Bên cạnh đó, phần lớn đại biểu Quốc hội là đảng viên – Quốc hội 16 chỉ có 18 đại biểu ngoài Đảng trong tổng số 500 người, tăng bốn người so với khóa trước.

Việc này có thể tiềm tàng hai rủi ro. Một là việc Đảng có thể thuyên chuyển đại biểu Quốc hội là đảng viên tới một địa phương khác bất cứ lúc nào. Hai là việc họ buộc phải thuận theo chủ trương mà Đảng đã đề ra.

Quốc hội 16 vừa mới thành hình đã xảy ra vấn đề đầu tiên là trường hợp của ông Nghiêm Xuân Thành. Khi được bầu làm địa biểu Quốc hội đoàn Khánh Hoà, ông Thành đang là bí thư tỉnh này.

Sau khi trúng cử đại biểu không lâu, ông Thành thôi chức này và chuyển ra Hà Nội để làm uỷ viên Ủy ban Kiểm tra Trung ương.

Hiện ông Thành vẫn đang là đại biểu Quốc hội đoàn Khánh Hoà, nhưng liệu việc không còn là lãnh đạo của tỉnh, cộng với khoảng cách địa lý hơn 1.200 km có ảnh hưởng tới khả năng làm đại biểu Quốc hội của ông hay không?

Tiếp xúc trực tuyến có thể là phương pháp thay thế trong những trường hợp đại biểu ở xa đơn vị bầu cử.

Tuy nhiên, đây cũng là hình thức mà ông Tài nhận định là chưa được khai thác hiệu quả do hạn chế về kỹ năng công nghệ của một số đại biểu và thói quen tương tác của cử tri.