BBC tới Afghanistan để tìm hiểu cách Taliban kiểm soát đất nước

Thống đốc Abdullah Sarhadi đang cho một cậu bé bị gãy tay tiền chữa trị và phát tiền hỗ trợ một nhà thờ Hồi giáo địa phương. Sau đó, tại văn phòng của ông ở miền bắc Afghanistan, một cuộc trao đổi đáng kinh ngạc diễn ra.

Một phụ nữ trẻ nói với vị cựu chỉ huy Taliban tóc hoa râm rằng cô muốn ly hôn với chồng, người mà cô khẳng định đã bạo hành và đánh đập cô trong nhiều tháng.

Cô nhất quyết không chấp nhận lời từ chối.

Tại một đất nước nơi trẻ em gái bị cấm học trung học, cô gái 18 tuổi bình tĩnh và tự tin trình bày lý do, với khuôn mặt được mạng che mặt và kính râm che kín hoàn toàn.

"Nếu vẫn còn cơ hội để sống cùng nhau, tôi đã không đến đây… Tôi đã đưa ra quyết định của mình."

Sau khi cố thuyết phục cô từ bỏ ý định ly hôn, vị thống đốc sau đó nói rằng phụ nữ là những người "thiếu suy nghĩ" và "thiếu năng lực trí tuệ", khiến các quan chức nam, vệ sĩ và trưởng lão xung quanh bật cười.

Khoảnh khắc này cho một góc nhìn hiếm hoi về thực tế đời sống dưới sự cai trị của Taliban sau khi khi lực lượng này lật đổ chính quyền được Mỹ hậu thuẫn vào năm 2021.

Từ đó tới nay, phụ nữ bị loại khỏi phần lớn các công việc, bị cấm học đại học và không được phép đi lại một mình hoặc đến các công viên, trung tâm vui chơi giải trí.

Trong các cuộc tiếp xúc kéo dài hai năm, BBC đã có cơ hội hiếm hoi tiếp cận những nhân vật có ảnh hưởng trong phong trào Hồi giáo cực đoan này, dành thời gian với những người từng lên kế hoạch thực hiện các vụ đánh bom tự sát hoặc nhiều năm sống ẩn, nhưng nay đã trở thành quan chức và binh sĩ.

Taliban lên nắm quyền với tuyên bố rằng họ đã thay đổi, nhưng nhiều chính sách của lực lượng này vẫn tương đồng với cách diễn giải Sharia – luật tôn giáo Hồi giáo – cứng rắn mà họ từng áp dụng trong thập niên 1990.

Những người đàn ông mà BBC gặp dường như muốn thể hiện mình là những người hợp lý, nhưng không muốn bàn về quá khứ bạo lực. BBC cũng chứng kiến những khoảnh khắc căng thẳng giữa những người cai trị và người dân dưới quyền họ.

Thống đốc Sarhadi nói Tuba – tên giả – nên tiếp tục cuộc hôn nhân.

"Hãy tự hỏi: 'Sau khi ly hôn, ai sẽ lấy mình đây?'" Sarhadi nói. "Cô sẽ phải nhượng bộ rất nhiều, nếu không sẽ mất phẩm giá và danh dự."

"Thưa ngài thống đốc, danh dự và phẩm giá của tôi đã bị hủy hoại rồi," người phụ nữ đáp.

Chồng cô ngồi lắng nghe, chờ đến lượt mình lên tiếng.

Theo Sharia, một phụ nữ yêu cầu chồng đồng ý ly hôn có thể phải trả lại một phần hoặc toàn bộ số tiền người chồng đã trao cho cô khi hai người kết hôn.

Hai bên thường thỏa thuận về một khoản tiền dàn xếp. Tuy nhiên, người chồng trong trường hợp này yêu cầu số tiền gấp bốn lần. Gia đình cô từ chối trả.

Thống đốc nói người phụ nữ nên được bố trí một phòng riêng. Ông cũng cho biết các quan chức sẽ cảnh cáo người chồng không được đánh vợ – "nếu không anh ta sẽ bị bỏ tù".

Không hài lòng với cách giải quyết này, cha của Tuba sau đó nói với BBC rằng gia đình sẽ đưa vụ việc ra tòa để tiến hành thủ tục ly hôn, dù theo hệ thống tòa án của Taliban, phụ nữ rất khó được ly hôn nếu không có sự đồng ý của chồng.

Sarhadi từng là một chỉ huy quân sự trong giai đoạn Taliban nắm quyền lần đầu vào những năm 1990.

Ông nằm trong số hàng ngàn phiến quân đầu hàng vào cuối năm 2001, khi liên quân do Mỹ dẫn đầu lật đổ Taliban.

Ông bị giam giữ nhiều năm tại nhà tù của Mỹ ở Guantanamo Bay, nhưng cuối cùng được thả.

Khi Taliban trở lại nắm quyền, ông trở thành thống đốc đầu tiên tại tỉnh Bamiyan. Khi BBC gặp lại ông vào cuối tháng Sáu, ông là thống đốc thành phố Sheberghan thuộc tỉnh Jawzjan. Gần đây, ông được bổ nhiệm làm phó chỉ huy một quân đoàn tại tỉnh Kunduz, miền bắc Afghanistan.

Vừa gõ trên một chiếc điện thoại di động kiểu cũ với màn hình nhỏ, ông nói lệnh cấm gần đây đối với điện thoại thông minh dành cho các quan chức đã khiến công việc chậm lại.

"Trước đây, anh có thể gửi một tin nhắn nhanh… gửi tài liệu và nhận được câu trả lời ngay."

Ông nói thêm rằng nếu nói thêm về lệnh cấm thì "sẽ gây rắc rối".

Nhưng ở những khía cạnh khác, quan điểm của ông hầu như không thay đổi so với lập trường của Taliban 25 năm trước.

Khi đó, ông là một chỉ huy quân sự tại Bamiyan, nơi Taliban cho nổ tung những bức tượng Phật khổng lồ cổ đại, gây chấn động cộng đồng quốc và vấp phải sự lên án trên toàn thế giới.

Ban đầu, ông cố tránh các câu hỏi của BBC về địa điểm khảo cổ này, nhưng cuối cùng nói:

"Chính tay tôi đã phá hủy nó.

"Mọi việc chúng tôi đã làm và đang làm đều tuân theo chỉ dẫn và luật của Thượng đế… Chúng tôi đập phá các tượng thần thay vì bán chúng. Tại sao tôi phải hối hận? Đó là mong muốn của Thượng đế."

Tại thủ đô Kabul, chúng tôi gặp một nhân vật cấp cao khác của Taliban, người đã từ bỏ quá khứ bạo lực để đảm nhận một vị trí trong chính quyền hiện tại.

Habibullah Badr lái một chiếc xe bọc thép đưa chúng tôi đi qua các con phố.

Ông cho biết trước đây mình từng "phụ trách các hoạt động của những kẻ đánh bom liều chết" tại Kabul.

"Tôi biết rất rõ tất cả các con đường và tuyến phố… chúng tôi có mọi thông tin cần thiết về Kabul và các con ngõ ở đây. Có những khu vực cần rất nhiều thời gian để lên kế hoạch."

Các vụ đánh bom liều chết của Taliban đã khiến hàng ngàn người tại Afghanistan thiệt mạng, trong đó có nhiều dân thường.

Tuy nhiên, ông Badr thận trọng khi nói về quá khứ, lo ngại điều đó sẽ "khiến mọi người phẫn nộ" và có thể "khơi lại những vết thương".

Khi được hỏi về thương vong dân thường, ông nói Taliban nhắm mục tiêu vào các đoàn xe của Mỹ và dân thường được khuyến cáo tránh xa các căn cứ nước ngoài.

Mỗi khi tôi cố hỏi ông về những vụ tấn công cụ thể xảy ra tại các khu dân cư, ông đều né tránh câu hỏi.

Hiện ông tạm thời rời các vị trí chính thức để điều trị y tế. Trước đây, ông từng là phó cục trưởng phụ trách hệ thống nhà tù trên toàn Afghanistan – và đã điều hành chính nhà tù nơi ông từng bị giam khi chờ thi hành án tử hình dưới chính quyền tiền nhiệm.

Badr mời chúng tôi tham dự một buổi họp mặt bộ tộc, nơi người đứng đầu một tổ chức từ thiện dự định trao huân chương cho ông. Nhưng mọi chuyện bất ngờ diễn biến theo hướng khác.

"Ông Badr là niềm tự hào của Afghanistan và là một chiến binh vĩ đại," Quốc vương Mohammad Talaee nói.

"Nhưng tôi cũng có một điều phàn nàn. Nếu các trường học và giáo dục được mở cửa cho tất cả mọi người thì đó sẽ là một điều tuyệt vời cho Afghanistan. Tôi hy vọng điều này không khiến ông phật ý."

Một bầu không khí im lặng khó xử bao trùm, khi những người có mặt không biết nên phản ứng thế nào. Chiếc micro của Talaee nhanh chóng bị thu lại.

Sau đó, ông nói với BBC:

"Tôi đã đề nghị mở cửa trở lại các trường dành cho nữ sinh… tìm kiếm tri thức là nghĩa vụ của cả nam giới và phụ nữ trong Hồi giáo."

Ông nói thêm:

"Còn những điều khác tôi muốn nói, nhưng họ không cho tôi nói thêm."

Những người lên tiếng phản đối thường phải đối mặt với hậu quả nghiêm trọng hơn nhiều.

Những phụ nữ chúng tôi gặp kể về sự tuyệt vọng sâu sắc khi ước mơ của họ bị những hạn chế đối giáo dục cản trở, cũng như việc bạn bè họ bị bắt giam vì tham gia biểu tình.

Hầu hết các nhà báo chúng tôi trao đổi đều cho biết họ từng bị Estikhbaraat – cơ quan tình báo của Taliban – triệu tập hoặc thẩm vấn.

BBC đã nêu một số mối lo ngại này với người phát ngôn chính phủ Taliban, được biết đến với cái tên Zabihullah Mujahid.

Ông là gương mặt đại diện công chúng của chính quyền Taliban kể từ năm 2021. Ông vẫn sử dụng bí danh từng dùng trong nhiều năm hoạt động nổi dậy, nhưng cho BBC biết tên thật của mình là Tahir Shah Seddiqi – lần đầu tiên ông công khai danh tính.

Tại một trung tâm báo chí xa hoa do Mỹ tài trợ cho chính quyền tiền nhiệm, chúng tôi hỏi ông về cuộc họp báo đầu tiên ông tổ chức tại đây, hai ngày sau khi Taliban giành quyền kiểm soát đất nước.

Khi đó, ông nói với thế giới rằng chính quyền Taliban sẽ cho phép phụ nữ làm việc và học tập "trong khuôn khổ của chúng tôi" và họ sẽ "rất tích cực" tham gia xã hội. Vậy tại sao Taliban không giữ lời?

"Chúng tôi cam kết bảo vệ quyền của phụ nữ, tự do ngôn luận và những vấn đề khác trong khuôn khổ Sharia," ông trả lời. "Chúng ta phải nhìn mọi thứ qua lăng kính Sharia."

Ông nói thêm rằng việc cho phép phụ nữ làm việc tại những văn phòng như văn phòng của ông "sẽ dẫn đến những hành vi vô đạo đức" và "phẩm giá của họ sẽ bị tổn hại".

Ông cho biết vấn đề giáo dục dành cho phụ nữ "đang được thảo luận… chúng tôi cần một giải pháp dựa trên Sharia cho vấn đề này".

Khi được hỏi về việc Taliban siết chặt tự do báo chí, ông nói:

"Trong một xã hội như Afghanistan, chúng tôi có những hạn chế. Chúng tôi không thể để truyền thông muốn tuyên truyền gì thì tuyên truyền… họ không thể phát sóng những nội dung đi ngược lại luật lệ và nghi lễ Hồi giáo."

Chính quyền Taliban đặt trụ sở tại Kabul, nhưng Mujahid dành nhiều thời gian ở thành phố Kandahar ở phía nam, quê hương của Taliban và hiện được một số người coi là thủ đô trên thực tế.

Chúng tôi đề nghị được gặp thủ lĩnh tối cao của Taliban, Hibatullah Akhundzada, người đang sống tại đây. Ông hiếm khi xuất hiện trước công chúng và chưa từng trả lời phỏng vấn truyền thông. Chúng tôi được thông báo rằng hiện tại cuộc gặp không thể diễn ra.

Các hạn chế tại Kandahar đã được siết chặt kể từ lần cuối tôi đến đây cách đây hai năm. Giờ đây, đàn ông bắt buộc phải để râu. Các đài phát thanh không được phát nhạc hoặc phát giọng phụ nữ, và chúng tôi không được phép quay phim trong thành phố.

Cách đó hai giờ lái xe, qua những con đường bụi bặm, một số cựu chiến binh trung thành nhất của Taliban đã đưa BBC đến xem mạng lưới hang động bí mật mà lực lượng nổi dậy từng sử dụng.

Abid Lalai, một cựu chiến binh hiện làm nhiệm vụ tại một trạm kiểm soát thuộc lực lượng an ninh của Bộ Nội vụ, chỉ cho chúng tôi những lỗ châu mai ông từng sử dụng, cũng như những chỗ ông từng đặt kinh Quran và treo súng AK-47.

Cấp trên của ông, Abdul Samad, đưa chúng tôi đến một nghĩa trang không bia mộ và cho biết cha mình được chôn tại đây sau khi tử trận vì chiến đấu cho Taliban.

Khu vực này nằm trong số những nơi nghèo khó nhất tại một đất nước mà theo Liên Hợp Quốc, 3/4 dân số không thể đáp ứng các nhu cầu cơ bản. Samad cho biết người dân địa phương đang rất cần nước sạch, đường sá và các cơ sở y tế.

"Các quan chức của Tiểu vương quốc [Taliban] chưa quên chúng tôi," Samad nói.

Ông cho rằng các lãnh đạo có thể đang bận tâm đến những ưu tiên khác.

"Chúng tôi vẫn còn hy vọng, rằng một ngày nào đó họ sẽ quan tâm và chăm lo cho chúng tôi."

Năm năm sau khi Taliban bắt đầu giai đoạn cầm quyền thứ hai, nghèo đói, thất nghiệp và bất ổn kinh tế vẫn là những vấn đề cấp bách.

Các nhân vật Taliban mà chúng tôi gặp cho biết họ đang nỗ lực giải quyết những vấn đề này, nhưng chúng tôi cũng gặp những người cho rằng chính Taliban mới là vấn đề lớn nhất của đất nước.

"Tôi không thể hiểu nổi làm thế nào một nhóm người không hiểu gì về cuộc sống lại đột nhiên nắm quyền," Hoda – tên giả – một phụ nữ từng xuống đường biểu tình khi Taliban trở lại nắm quyền, nói.

Cô nói với BBC:

"Phụ nữ không thể chấp nhận tình trạng này. Họ có thể tiếp tục gia tăng các hạn chế, nhưng tình trạng này sẽ không kéo dài mãi mãi."

Cô nói thêm:

"Tôi nghĩ Taliban sợ những phụ nữ có học thức. Đó là lý do họ hạn chế phụ nữ. Họ muốn phụ nữ không được học hành để họ không thể nuôi dạy những người đàn ông sáng suốt. Bởi điều đó sẽ khiến Taliban lụi tàn."

Hafizullah Maroof tường thuật bổ sung