35 năm độc lập, Ukraine vẫn chiến đấu: Vì sao 'một thỏa thuận' với Nga không đơn giản?

Đúng 35 năm trước, vào ngày 24/8/1991, Ukraine tuyên bố độc lập giữa lúc Liên Xô đang dần tan rã.

Ngày nay, Ukraine vẫn phải bảo vệ nền độc lập đó trên chiến trường, khi cuộc chiến chống Nga đã kéo dài hơn bốn năm kể từ khi Moscow phát động cuộc tấn công toàn diện vào tháng 2/2022.

Trao đổi với BBC News Tiếng Việt, ông Yevhen Zhupieiev, Đại biện lâm thời Đại sứ quán Ukraine tại Việt Nam,nói rằng đối với người dân Ukraine, đây không chỉ là một ngày kỷ niệm mang tính nghi lễ.

"Đó là lời cam kết quốc gia được tái khẳng định trong năm thứ năm kể từ khi Nga tiến hành cuộc xâm lược toàn diện: Ukraine sẽ tiếp tục là một quốc gia có chủ quyền, dân chủ và tự do, và không một đế chế nào có quyền quyết định bản sắc, biên giới hay tương lai của chúng tôi," ông Zhupieiev cho biết.

Nhân dịp này, vị đại biện lâm thời cũng chia sẻ về mối quan hệ lâu dài giữa Ukraine và Việt Nam, trong đó ông cho rằng có những chương lịch sử thường bị che khuất phía sau một khái niệm duy nhất: "Liên Xô".

Trong email gửi cho BBC từ Hà Nội, ông Zhupieiev nhấn mạnh người Việt Nam hơn ai hết hiểu rất rõ giá trị của nền độc lập dân tộc, qua những cuộc chiến trong lịch sử hiện đại.

Theo ông, hai dân tộc Việt Nam và Ukraine có chung một niềm tin căn bản: "Chủ quyền không phải là món quà do một quốc gia mạnh hơn ban tặng. Chủ quyền thuộc về dân tộc và phải được bảo vệ bằng lòng can đảm, pháp luật và sự đoàn kết của những quốc gia khác."

Nhìn lại ký ức về Liên Xô

Kể từ khi Tổng thống Nga Vladimir Putin phát động cuộc tấn công toàn diện Ukraine, dư luận Việt Nam đã có sự phân hóa về cuộc chiến.

Những người ủng hộ Tổng thống Putin và nước Nga lập luận rằng, "Việt Nam luôn biết ơn Liên Xô và nước Nga đã giúp đỡ Việt Nam chống quân xâm lược và bành trướng", nhưng cũng không ít ý kiến lên án Putin và nói rằng, "kẻ xâm lược phải bị xa lánh và trừng phạt".

"Putin được coi là người đã đưa quan hệ Việt – Nga trở lại đúng hướng sau khi Mikhail Gorbachev [lãnh đạo cuối cùng của Liên Xô] bỏ rơi Hà Nội. Hình ảnh 'người đàn ông mạnh mẽ' của Putin cũng được người Việt Nam yêu thích, đặc biệt là đối với nam giới trẻ tuổi," Tiến sĩ Ian Storey, học giả của Viện ISEAS (Singapore), nói với BBC News Tiếng Việt trước chuyến thăm Việt Nam của ông Putin vào tháng 6/2024.

Mối quan hệ giữa Hà Nội và Moscow bền chặt trong nhiều thập kỷ. Sự hỗ trợ của Moscow trong Chiến tranh Việt Nam rất quan trọng đối với chiến thắng của Hà Nội.

Sau khi Liên Xô tan rã, Nga tiếp tục là nhà cung cấp vũ khí hàng đầu cho Việt Nam và các công ty Nga khai thác dầu khí tại các mỏ của Việt Nam ở Biển Đông, nơi Trung Quốc đưa ra các yêu sách chủ quyền và không ngừng gây sức ép. Hàng chục ngàn cán bộ Việt Nam đã đi học ở Liên Xô cũ trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, trong đó có các lãnh đạo cấp cao.

Dù thực thể Liên Xô từng hỗ trợ Việt Nam đã tan rã hơn ba thập niên, và thực thể ấy từng bao gồm cả Ukraine và Nga, thì ngày nay, nhiều người Việt Nam luyến ái Liên Xô vẫn chỉ coi Nga là sự kế thừa chính thống.

Đại biện lâm thời Zhupieiev nói với BBC rằng "ký ức Xô Viết thuộc về tất cả những người đã tạo ra nó".

Ông cho biết Ukraine "tôn trọng ký ức mà nhiều người Việt Nam dành cho Liên Xô", song nhấn mạnh "ký ức phải đầy đủ mới trung thực" và "lòng biết ơn lịch sử không nên bị xóa bỏ hay bị lợi dụng".

"Chúng ta phải nhớ Liên Xô thực sự là gì: một liên minh gồm mười lăm nước cộng hòa và nhiều dân tộc, chứ không phải là một tên gọi khác của nước Nga hiện đại. Liên bang Nga đã tiếp nhận những yếu tố quan trọng trong sự kế thừa pháp lý của Liên Xô, tuy nhiên, điều này không có nghĩa là họ được quyền sở hữu công lao, sự hy sinh và ký ức của mỗi nước cộng hòa thuộc Liên Xô," ông Zhupieiev nói thêm.

Ông cho biết trong thời kỳ Việt Nam chiến tranh và tái thiết, nhiều nông dân, công nhân, kỹ sư, nhà khoa học, giáo viên, bác sĩ và quân nhân Ukraine đã đóng góp vào nguồn lực chung để hỗ trợ Việt Nam. Các chuyên gia từ Kyiv, Kharkiv, Odessa, Dnipro, Zaporizhzhia và nhiều nơi khác được cử tới Việt Nam dưới danh nghĩa Liên Xô.

Theo ông Zhupieiev, các kỹ sư và nhà sản xuất Ukraine đã tham gia xây dựng một số nhà máy thủy điện như Thác Mơ, Yaly, Cần Đơn và Srok Phu Miêng, hiện đại hóa Nhà máy thủy điện Thác Bà và cung cấp linh kiện cho đường dây truyền tải điện Bắc-Nam 500kV.

Ông cũng cho biết cầu Thăng Long ở Hà Nội được xây dựng với sự hỗ trợ của Viện Hàn điện Paton của Ukraine. Một số tài liệu cũng cho thấy đá granite dùng cho Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh được vận chuyển từ lãnh thổ Ukraine thời Liên Xô.

Bên cạnh đó, hàng ngàn người Việt Nam từng theo học tại các trường đại học và cao đẳng ở Ukraine, sau này làm việc trong nhiều lĩnh vực như nhà nước, ngoại giao, kỹ thuật, nghiên cứu, quân đội và kinh doanh.

Quan hệ giữa hai nước cũng được duy trì qua các hoạt động văn hóa và cộng đồng. Năm 2012, Ngày Văn hóa Ukraine đã được tổ chức tại Hà Nội, Hải Phòng và TP HCM. Các tác phẩm văn chương Ukraine cũng được dịch và xuất bản bằng tiếng Việt.

Trong nhiều thập niên, cộng đồng người Việt tại Ukraine và người Ukraine tại Việt Nam góp phần đưa mối quan hệ giữa hai nước trở thành những kết nối mang tính cá nhân và cộng đồng.

"Đây không phải là nỗ lực nhằm hạ thấp đóng góp của Nga hay bất kỳ dân tộc nào khác. Đây là lời kêu gọi không xóa bỏ người Ukraine khỏi lịch sử chung. Một quốc gia không thể độc chiếm mọi thành tựu tích cực của Liên Xô trong khi gán những tội ác và thất bại của Liên Xô cho một quá khứ trừu tượng," ông Zhupieiev nói.

Quan hệ Việt Nam - Ukraine

Kể từ khi cuộc chiến tại Ukraine nổ ra, Hà Nội luôn giữ lập trường trung lập và thường nêu quan ngại sâu sắc về xung đột vũ trang, nhưng tránh chỉ trích trực tiếp Nga.

Việt Nam cũng nhiều lần bỏ phiếu trắng hoặc phiếu chống đối với các nghị quyết của Liên Hiệp Quốc lên án Nga về những vấn đề liên quan đến cuộc chiến tranh mà Moscow phát động tại Ukraine.

Báo chí Việt Nam khi đưa tin về cuộc chiến bắt buộc phải sử dụng cụm từ "chiến dịch quân sự đặc biệt", đúng với diễn ngôn của phía Nga, thay vì dùng từ "chiến tranh", "xâm lược".

Khi đưa tin về cuộc chiến, truyền thông Việt Nam thường sử dụng cách diễn đạt thận trọng, nhấn mạnh "quan hệ hữu nghị truyền thống" giữa Việt Nam và Nga, thay vì phân tích tiêu cực về chính quyền Nga.

Trong khi đó, các bình luận chỉ trích Ukraine gay gắt, như các bình luận của Thiếu tướng Lê Văn Cương, xuất hiện trên báo chí, truyền hình mà không gặp trở ngại nào.

"Với tư cách là người đứng đầu phái đoàn ngoại giao của Ukraine tại Việt Nam, tôi biết rằng các cuộc thảo luận của người Việt về cuộc chiến có nhiều ý kiến trái chiều, và nhiều người đã bày tỏ sự cảm thông với Ukraine," ông Zhupieiev nói với BBC.

Theo ông, việc gọi cuộc chiến là cuộc xung đột [bên cạnh "chiến dịch quân sự đặc biệt"] có thể làm mờ đi một thực tế pháp lý cốt lõi: một quốc gia đã vượt qua biên giới được quốc tế công nhận của một quốc gia khác, chiếm đóng lãnh thổ của nước đó và tìm cách sáp nhập lãnh thổ này.

"Ukraine không kêu gọi độc giả Việt Nam đứng về lập trường của bất kỳ khối địa chính trị nào hay bảo vệ thành tích của bất kỳ chính phủ phương Tây nào. Chúng tôi chỉ mong sự phân biệt được nêu rõ trong Hiến chương Liên Hợp Quốc giữa hành động dùng vũ lực và quyền tự vệ của một quốc gia được nhìn nhận một cách nhất quán.

"Gọi một cuộc chiến tranh xâm lược bằng một thuật ngữ mơ hồ như 'xung đột' có thể biến bên xâm lược và nạn nhân thành những bên có trách nhiệm đạo đức tương đương, như thể đây chỉ là một sự bất đồng giữa hai bên. Cách dùng từ này có thể khiến cách diễn đạt về mặt chính trị trở nên dễ chấp nhận hơn, nhưng lại khiến việc mô tả thực tế trở nên thiếu chính xác," ông lý giải.

Vào tháng 6/2024, Việt Nam từng chào đón Tổng thống Putin đến thăm Hà Nội, và các lãnh đạo Việt Nam cũng đã nhiều lần đến thăm Nga trong khoảng thời gian sau khi Nga phát động cuộc chiến tranh toàn diện.

Tháng 5/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đã có chuyến thăm Nga và dự Lễ kỷ niệm ''80 năm Ngày Chiến thắng trong Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại'', đánh dấu chiến thắng của Hồng quân Liên Xô trước Phát xít Đức.

Trước đó, vào tháng 9/2024, ông Tô Lâm, khi đó là tổng bí thư kiêm chủ tịch nước, đã có cuộc gặp với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tại thành phố New York, Mỹ, bên lề kỳ họp Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc.

Thông tin từ Bộ Ngoại giao Việt Nam cho hay trong cuộc gặp, ông Tô Lâm khẳng định Việt Nam luôn coi trọng quan hệ hữu nghị truyền thống và khuôn khổ quan hệ Đối tác toàn diện với Ukraine.

Ông Tô Lâm lúc đó khẳng định Việt Nam luôn ghi nhớ sự ủng hộ và giúp đỡ chí tình mà nhân dân Liên Xô, trong đó có Ukraine, đã dành cho Việt Nam trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước trước đây cũng như trong phát triển đất nước ngày nay.

Thông tin từ Đại sứ quán Ukraine cho biết kim ngạch thương mại song phương giữa Hà Nội và Kyiv đã đạt mức kỷ lục 1,161 tỷ USD vào năm 2025, cao hơn 31% so với năm 2024.

Trong khi Ukraine cung cấp lúa mì và các sản phẩm nông nghiệp khác cho Việt Nam, Hà Nội cung cấp cho Kyiv những mặt hàng điện tử, pin, máy móc, giày dép, dệt may và các hàng hóa khác cần thiết cho hộ gia đình và doanh nghiệp.

"Những số liệu đó cho thấy một điều quan trọng: mối quan hệ đối tác của Việt Nam và Ukraine không phải là sự tưởng nhớ quá khứ. Nó đã và đang hoạt động hiệu quả trong hiện tại," ông Zhupieiev đánh giá.

'Chúng tôi là một quốc gia châu Âu tự do'

Cuộc chiến giữa Nga và Ukraine đã kéo dài theo hướng chiến tranh tiêu hao và cả hai bên đều chịu tổn thất nặng nề.

Hôm 21/8, một cuộc tập kích kép bằng drone của Nga nhằm vào một trung tâm thương mại ở miền trung Ukraine đã khiến ít nhất 16 người thiệt mạng và hơn 130 người bị thương.

Hôm 22/8, các quan chức Nga nói rằng các cuộc tấn công bằng drone của Ukraine nhằm vào nhiều mục tiêu trên khắp lãnh thổ Nga và các khu vực do Nga kiểm soát ở Ukraine đã làm ít nhất 10 người thiệt mạng.

Cả Moscow và Kyiv đều đang đẩy mạnh các chiến dịch tấn công bằng drone nhằm phá hủy hạ tầng kinh tế của đối phương.

Đại biện lâm thời Zhupieiev cho biết người Ukraine khao khát hòa bình hơn bất kỳ ai, khi "luôn phải sống trong tiếng còi báo động không kích, đám tang, sự chia ly và bất ổn".

Theo ông, một lệnh ngừng bắn có thể là bước đi đầu tiên cần thiết, nhưng ngừng bắn không đồng nghĩa với hòa bình.

"Nếu lệnh ngừng bắn chỉ đơn thuần đóng băng tình trạng chiếm đóng, trao phần thưởng cho việc dùng vũ lực để chiếm lãnh thổ và tạo thời gian để bên xâm lược củng cố lực lượng, thì đó có thể chỉ là khoảng lặng trước một cuộc xâm lược tiếp theo," ông lý giải.

Nhà ngoại giao này cho rằng một giải pháp công bằng và lâu dài phải giải quyết nguyên nhân của cuộc chiến, mà theo lời ông là việc Nga vi phạm chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine. Giải pháp đó phải bao gồm những cam kết an ninh đáng tin cậy và bác bỏ nguyên tắc cho rằng biên giới có thể bị thay đổi bằng vũ lực.

"Sau 35 năm độc lập, Ukraine mong muốn được nhìn nhận không phải là một phần còn sót lại của một đế chế đã biến mất, cũng không phải là một 'người em' phải phục tùng – và cũng không chỉ là một quốc gia đang có chiến tranh.

"Chúng tôi là một quốc gia châu Âu tự do, có truyền thống xây dựng nhà nước trong hơn một thiên niên kỷ, có nền văn hóa và bản sắc chính trị riêng, cùng một lựa chọn dân chủ được người dân khẳng định vào năm 1991.

"Lịch sử của chính Việt Nam cho thấy độc lập không chỉ là một lá cờ hay một vị trí tại Liên Hợp Quốc. Đó là quyền của một dân tộc được nói bằng tiếng nói của mình, gìn giữ bản sắc và tự quyết định tương lai mà không chịu sự chỉ đạo từ bên ngoài.

"Đây cũng chính là quyền mà người Ukraine đang bảo vệ ngày nay – không phải quyền thống trị bất kỳ ai, mà là quyền bình đẳng được là chính mình," ông chia sẻ.