Bốn kịch bản sắp tới cho xung đột Mỹ-Iran

Mỹ được cho là đang thảo luận về vòng đàm phán ngừng bắn thứ hai với Iran, trong bối cảnh một phái đoàn từ Pakistan đã tới thủ đô Tehran của Iran.

Một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần vẫn đang được duy trì sau hơn 20 giờ đàm phán Mỹ - Iran do Pakistan làm trung gian, kết thúc hôm 12/4 không đạt được đột phá.

Chỉ một ngày sau các cuộc thảo luận không kết quả, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã công bố điều ông gọi là chiến lược mới đối với Iran, đề xuất phong tỏa Eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược có vai trò then chốt đối với thương mại dầu mỏ toàn cầu.

Cần nhìn nhận như thế nào về thất bại ban đầu này trong việc đạt được thỏa thuận, cũng như triển vọng của các cuộc đàm phán tiếp theo? Liệu Iran và Mỹ đang tiến tới một dạng leo thang có kiểm soát hay viễn cảnh của một cuộc chiến rộng hơn là không thể tránh khỏi?

Dưới đây là bốn kịch bản có thể xảy ra tiếp theo.

1. Lệnh ngừng bắn mong manh là 'khoảng dừng chiến thuật'

Sau nhiều tuần giao tranh, lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran dường như cho thấy thiện chí kiềm chế khủng hoảng. Tuy nhiên, ngay từ đầu, thỏa thuận này đã đi kèm nhiều điểm mơ hồ.

Sự khác biệt trong cách diễn giải các điều khoản – bao gồm phạm vi địa lý, loại mục tiêu bị cấm tấn công, và thậm chí cả định nghĩa thế nào là "vi phạm ngừng bắn" – khiến một số nhà quan sát cho rằng đây giống một khoảng dừng chiến thuật hơn là một khuôn khổ bền vững.

Ông Behnam Ben Taleblu, chuyên gia cấp cao tại một tổ chức nghiên cứu về quốc phòng và dân chủ có trụ sở tại Washington, nhận định:

"Khả năng đạt được thỏa thuận gần như bằng không ngay từ khi xung đột nổ ra."

"Đây là tập hợp các nguyên tắc, lập trường và chính sách mà Mỹ và Cộng hòa Hồi giáo Iran bất đồng trong nhiều năm qua. Trong ngắn hạn, chiến tranh không những không làm giảm mà còn khiến các khác biệt này trở nên sâu sắc hơn," ông nói với BBC News Tiếng Ba Tư.

Cùng lúc, những tuyên bố trái ngược từ quan chức hai bên càng làm cho tình hình thêm mong manh.

Trong khi phía Iran nhiều lần đưa ra các cáo buộc vi phạm ngừng bắn, Mỹ và Israel lại có cách diễn giải hạn chế hơn về cam kết của mình.

Sự khác biệt trong diễn ngôn càng khiến lòng tin giữa hai bên lung lay và đặt nghi vấn về sự bền vững của lệnh ngừng bắn.

Nếu các nỗ lực quay lại bàn đàm phán không mang lại kết quả, lệnh ngừng bắn có thể chỉ là chiến thuật "câu giờ" – giúp các bên tạm dừng, phục hồi lực lượng, đánh giá lại chiến lược và chuẩn bị cho giai đoạn tiếp theo.

Kịch bản này càng có khả năng xảy ra nếu một bên cho rằng mình không thu được lợi ích đáng kể từ tình hình hiện tại và cần gia tăng áp lực.

Chẳng hạn, Mỹ có thể cân nhắc tấn công vào cơ sở hạ tầng quan trọng như nhà máy điện, các cây cầu hoặc cơ sở năng lượng.

Tuy nhiên, các cuộc tấn công như vậy sẽ gây hậu quả nhân đạo và kinh tế nghiêm trọng, đồng thời có thể khiến Iran phản ứng mạnh hơn.

Cùng lúc đó, Israel – một bên tỏ ra không mấy tin tưởng đối với đàm phán – có thể trở thành nhân tố ảnh hưởng đáng kể.

Nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế Hamidreza Azizi nhận định:

"Israel có thể tiến hành các hành động như ám sát các quan chức Iran, kể cả những người tham gia đàm phán."

"Chính sách phong toả Eo biển Hormuz của ông Donald Trump làm gia tăng nguy cơ đối đầu, ngay cả khi đó không phải chủ ý cửa các bên," ông nói thêm.

Dù nguy cơ leo thang là có thật, chi phí quá lớn – như nguy cơ chiến tranh khu vực và áp lực kinh tế toàn cầu – có thể khiến kịch bản này ít xảy ra trong ngắn hạn.

2. 'Chiến tranh trong bóng tối'

Một kịch bản khác – và có thể khả dĩ nhất – là quay trở lại trạng thái đối đầu được gọi là "leo thang có kiểm soát".

Điều này có nghĩa là xung đột không leo thang thành chiến tranh toàn diện, nhưng các bên cũng không hoàn toàn kiềm chế hành động quân sự.

Các cuộc tấn công hạn chế nhằm vào cơ sở hạ tầng, mục tiêu quân sự hoặc tuyến tiếp vận có thể lại xuất hiện.

Vai trò của các lực lượng ủy nhiệm sẽ trở nên nổi bật hơn. Hoạt động gia tăng của các nhóm thân Iran tại Iraq hoặc Biển Đỏ, cùng với áp lực gia tăng từ Mỹ, có thể mở rộng phạm vi địa lý của xung đột mà không làm tăng mạnh cường độ.

Một số nhà phân tích gọi đây là "chiến tranh trong bóng tối".

"Cả hai bên đều muốn sử dụng các công cụ gây áp lực để tác động lẫn nhau mà không tiến tới chiến tranh toàn diện," ông Azizi nói.

"Nếu lệnh ngừng bắn bị phá vỡ, khả năng Iran hành động thông qua các lực lượng đồng minh – đặc biệt tại Yemen – là rất cao."

Tuy nhiên, kịch bản này tiềm ẩn rủi ro lớn: khi căng thẳng gia tăng, nguy cơ tính toán sai cũng tăng theo, và chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát.

3. Ngoại giao âm thầm tiếp diễn

Dù các cuộc đàm phán tại Pakistan thất bại, vẫn chưa thể kết luận rằng con đường ngoại giao đã khép lại.

Pakistan nhiều khả năng sẽ tiếp tục đóng vai trò trung gian, chuyển tải thông điệp giữa Tehran và Washington nhằm thúc đẩy đạt thỏa thuận.

Bên cạnh đó, các bên trung gian truyền thống như Qatar, Oman, thậm chí cả Ả Rập Xê Út và Ai Cập có thể phản ứng trước những lo ngại về việc xung đột leo thang và tham gia tích cực với tư cách kênh liên lạc nhằm ngăn chặn điều đó xảy ra.

Tuy nhiên, điều quan trọng là tiến triển chỉ có thể đạt được nếu hai bên thu hẹp được các khác biệt căn bản.

Đề xuất 15 điểm của Mỹ và đề xuất 10 điểm của Iran cho thấy cả hai bên vẫn ưu tiên áp đặt khuôn khổ của mình hơn là tìm kiếm điểm chung.

Do đó, dù có thể có thêm các vòng đàm phán, kỳ vọng đạt được một thỏa thuận nhanh chóng và toàn diện trong ngắn hạn là không thực tế.

4. Phong tỏa kéo dài

Tổng thống Mỹ đã tuyên bố hải quân nước này sẽ phong tỏa tuyến hàng hải đối với Iran, ngăn tàu thuyền và tàu chở dầu đi qua Eo biển Hormuz.

Ông cũng đe dọa sẽ chặn các tàu trên vùng biển quốc tế nếu họ trả phí quá cảnh cho Iran – một chiến lược nhằm cắt nguồn thu dầu mỏ của Tehran, làm suy yếu nền kinh tế nước này, đồng thời gây sức ép lên Trung Quốc, khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran.

"Một đợt phong tỏa đường hàng hải đối với các cảng của Cộng hòa Hồi giáo có thể đạt hiệu quả rất cao nếu các nguồn lực tình báo, giám sát và trinh sát (ISR) được phân bổ đầy đủ," ông Behnam Ben Taleblu nói, đồng thời lưu ý về đường bờ biển dài của Iran.

"Kết quả thực tế của một biện pháp như vậy sẽ là tước đi khả năng xuất khẩu mặt hàng chủ lực của chính phủ."

Tuy nhiên, các nhà phân tích khác chỉ ra những chi phí đáng kể mà một chính sách như vậy có thể gây ra cho Mỹ, khi đưa lực lượng quân sự của nước này tiến gần hơn tới Iran và khiến họ dễ bị tấn công hơn.

Hơn nữa, để kế hoạch phát huy hiệu quả, lực lượng hải quân sẽ cần duy trì hiện diện gần biên giới Iran trong một thời gian kéo dài với chi phí lớn.

Bất ổn mang tính cấu trúc – trật tự mới của khu vực?

Xét cho cùng, điều rút ra từ các kịch bản này là khu vực đã bước vào một giai đoạn mà ranh giới giữa chiến tranh và hòa bình trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết.

Thất bại của các cuộc đàm phán tại Pakistan không đồng nghĩa với việc ngoại giao đã chấm dứt, cũng không đánh dấu sự khởi đầu dứt khoát của một cuộc chiến rộng lớn hơn. Thay vào đó, điều đó cho thấy sự tiếp diễn của một trạng thái "vùng xám".

"Mặc dù cả hai bên đều muốn cuộc xung đột này kết thúc, điều đó dường như không có khả năng xảy ra trong ngắn hạn," ông Hamidreza Azizi nói.

Trong môi trường hiện tại, các quyết định mang tính chiến thuật, các vấn đề an ninh, và thậm chí cả những diễn biến nhỏ trên thực địa cũng có thể tạo ra tác động vượt xa quy mô đối với toàn bộ diễn biến của cuộc khủng hoảng.

Điều này khiến nhiều nhà phân tích nói tới "bất ổn mang tính cấu trúc" trong khu vực – một trạng thái mà luật chơi chưa được xác định đầy đủ và kết cục vẫn khó lường.

Trong hoàn cảnh như vậy, có lẽ mô tả chính xác nhất là Iran và Mỹ đã bước vào một giai đoạn mà chiến tranh và đàm phán diễn ra song song. Cả hai bên tiếp tục dựa vào các công cụ quân sự, đồng thời vẫn duy trì các kênh ngoại giao ở mức độ nhất định.