Wadudu ambao ni tunu ya maarifa iliyofichwa katika ulimwengu wa asili

Sisi wanadamu hupenda kujiona tuko sawa kabisa katika mageuzi kutokana na uwezo wetu mkubwa wa kufikiri kwa kina. Hata hivyo, wakati mwingine tafakari hizo zote hazitufikishi mbali sana. Sisi si wakamilifu na mara nyingi hufanya maamuzi yasiyo sahihi.

Kwa upande mwingine, wadudu, licha ya kuwa na ubongo mdogo sana, wenye ukubwa wa mbegu ya mpopi au uajekundu, wana hekima ya kushangaza wanapofanya maamuzi. Kwa hakika, ujuzi mwingi wa wadudu katika kutatua changamoto umetoa msukumo wa kuundwa kwa mifumo inayosaidia katika kufanya maamuzi bora na madhubuti katika nyanja mbalimbali za shughuli za kibinadamu.

Haya hapa ni mambo matano tunayoweza kujifunza kutoka kwa wadudu kuhusu kufanya maamuzi ya busara.

Siafu

Kuamua njia bora ya kufanya jambo si kazi rahisi hasa katika ulimwengu uliojaa vichocheo vingi. Hali hii huitwa "mzigo wa kuchagua kutoka kwa vitu vingi".

Siafu pia hukabiliwa na changamoto kama hiyo wanapofanya uamuzi wa pamoja kuhusu mahali pa kwenda kutafuta chakula. Hata hivyo, wamebuni mbinu nzuri ambayo hutumiwa na aina mbalimbali za mchwa.

Mwanzo, siafu kadhaa huondoka kwenye makazi yao salama ili kutafuta mahali pa karibu na pazuri zaidi pa kupata chakula cha kutosha.

Siafu hao wenye moyo wa ujasiri hutoka nje na kuzunguka ovyo, huku wakichunguza njia mbalimbali na kuwa na machaguo kadhaa. Wanapokwenda na kurudi, huacha alama hafifu ya kemikali inayoitwa pheromone ardhini ili siafu wengine waweze kuifuata baadaye.

Kemikali hizo hupotea hewani kadiri muda unavyopita, na siafu huwa na uwezekano mkubwa wa kufuata njia yenye alama hiyo yenye nguvu zaidi.

Siafu wanaopata eneo lenye tija zaidi la kutafuta chakula hurejea haraka wakiwa na chakula, na hupita tena kwenye njia yao ya feromoni kabla haijatoweka kabisa.

Pia, huwasilisha taarifa hiyo haraka kwa siafu wengine wanaofuata ili kwenda kutafuta chakula. Hii ina maana kwamba kadiri muda unavyopita, siafu wengi zaidi hupita huko na kurudi, na kuacha kiasi kikubwa zaidi cha feromoni, jambo linalofanya harufu ya njia hiyo kuwa kali zaidi.

Hivyo, njia ambazo ni fupi zaidi huimarika kadiri muda unavyopita, huku nyingine zikitoweka. Hatimaye, koloni zima hupata njia fupi na yenye tija zaidi bila siafu yeyote binafsi kujua kuwa njia hiyo ilikuwa yake.

"Somo kuu... ni kwamba maamuzi ya pamoja yenye tija yanaweza kufikiwa bila kuwepo kwa mfumo mkuu wa udhibiti," anasema Marco Dorigo, mkurugenzi wa maabara ya akili mnemba katika Chuo Kikuu cha Université Libre de Bruxelles nchini Ubelgiji. "

Siafu ni viumbe rahisi wenye uwezo mdogo na taarifa za eneo walilopo tu, lakini wana uwezo wa kutatua kwa pamoja changamoto ngumu za uratibu."

Mfumo huu,unaojulikana kama mbinu ya uboreshaji wa koloni la siafu,kwa kweli umegeuzwa kuwa algoriti inayotumika kuboresha upangaji wa ratiba, mawasiliano ya simu, usafirishaji, na usimamizi wa usambazaji wa bidhaa duniani kote.

Kwa mfano, wataalamu wametumia algoriti za uboreshaji wa siafu katika kupanga njia za reli, na Dorigo alitengeneza AntNET, mfumo wa kusafirisha taarifa kwa ufanisi ndani ya mitandao ya mawasiliano.

Nyuki

Nyuki hutumia mbinu inayofanana sana na utafutaji bora wa chakula wa sisimizi linapokuja suala la kupata mahali pao papya pa kuweka viota.

Nyuki kadhaa wa skauti huruka nje na kutafuta chaguzi bila mpangilio, kama vile sisimizi. Lakini badala ya kuacha njia za pheromoni, hurudi kwenye kiota na kuwasiliana moja kwa moja na mapendeleo yao. Hucheza densi ya kuchezea wenzao wa kiota, wakitingisha miili yao kwa mdundo ili kuonyesha kama wanafikiri eneo jipya lina nini, jinsi lilivyo salama, jinsi lilivyo karibu, jinsi lilivyo kubwa, jinsi lilivyowekwa vizuri. Kadiri kiota kilivyo bora, ndivyo densi inavyocheza kwa muda mrefu na kwa nguvu zaidi.

Densi ya kuchezea pia inaelezea eneo halisi,umbali wa kwenda na ni upande gani viota vyao wanahitaji kuruka,na duru nyingine ya nyuki kisha hutumwa kuthibitisha matokeo haya. Wanaporudi, hutoa uamuzi wao katika densi, ama kuwaunga mkono watangulizi wao au kutoa chaguzi mpya.

Baada ya muda, eneo linalopendelewa hujitokeza kiasili, nyuki kadhaa hurejea kutoka kwenye safari yao wakiwa na densi chanya kwa ajili ya sehemu moja. Wanafikia akidi, na huhama ipasavyo kutoka hapo, kama ilivyo katika demokrasia ya kibinadamu.

Nzige

Ni vigumu kuwafanya watu kubadili mawazo yao, hasa wakati kundi limegawanyika kati ya chaguo mbili. Mjadala unaweza kugeuka haraka na kuwa wa upande huu au ule tu, huku kila mtu akizidi kushikilia msimamo wake.

Kwa bahati nzuri, utafiti wa hivi karibuni kuhusu nzige unaonyesha njia ya kutatua hali hii ya kawaida ya kukwama.

Nzige wanaotembea kwa makundi ni wale ambao bado ni wachanga kiasi cha kutoweza kuruka, hivyo hulazimika kutembea ardhini. Katika jaribio lake, Christian (Kit) Yates, profesa wa biolojia ya hisabati katika Chuo Kikuu cha Bath nchini Uingereza, aliweka makundi ya nzige hao katika eneo la duara ili kuchunguza jinsi wanavyoamua kwa pamoja mwelekeo wa kwenda. Aligundua kuwa mara kwa mara hubadili mwelekeo baada ya kusita kwa muda mfupi.

Inabainika kuwa muda huu mfupi wa kusita—wakati nzige wengi zaidi wanapoacha kutembea na kuwa na msimamo wa kutopendelea upande wowote—ndio unaosaidia kundi hilo kuachana na uamuzi mmoja na kugeukia mwingine.

Katika jaribio hilo, Yates aliwashirikisha pia binadamu 19 katika kazi kama hiyo: aliendesha mchezo ambapo washiriki wangeweza kuchagua kati ya X na Y, au kutochagua upande wowote. Kama ilivyo kwa nzige, waligundua kuwa watu walipokuwa na chaguo la kutochagua upande, ilisaidia kundi kufikia makubaliano—iwe ni X pekee au Y pekee—kwa njia ya "haraka na iliyo wazi zaidi" kuliko wakati hawakuwa na chaguo hilo, anasema Yates.

Hii ni kwa sababu, Yates anaeleza, katika kundi kubwa na lenye ushiriki mkubwa, ushawishi mwingi mdogo na wa kujitegemea hufuatana au kusawazishana, hivyo ni vigumu kubadili mwelekeo mkuu wa kundi. Lakini watu wengi wanapochukua msimamo wa kutopendelea upande wowote, hata kwa muda mfupi tu, idadi ya watu wanaofanya maamuzi hupungua.

"Kukiwa na kura chache zinazofanya kazi, msukumo mdogo tu,kama vile kundi dogo la watu kubadili mwelekeo, taarifa yenye kelele au utata, au watu wachache kubadili msimamo,huleta athari kubwa zaidi kwa mwelekeo wa kundi zima," anasema Yates.

Hatimaye, nzige hutufundisha kuwa msimamo wa kutopendelea upande wowote unaweza kuleta muda muafaka wa kusita unaohitajika ili kila mtu atathmini upya na kufikia makubaliano, anasema Yates. Somo kuu hapa ni lipi? Ikiwa unataka kubadili hali iliyopo, usijali kuhusu watu wasio na uamuzi,badala yake, wahimize watu wengi zaidi kuwa katika hali hiyo.

Mende wenye haiba

Ni vigumu hasa kufikia maamuzi ya pamoja wakati kuna watu wenye misimamo mikali na yenye nguvu katika mjadala. Watu wengi wenye tabia ya kutaka kuwa kitovu cha mazungumzo wanaweza kuuelekeza mjadala upande wanaoutaka wao, na hivyo kuzidi nguvu ya maamuzi ya pamoja.

Hata hivyo, utafiti uliofanywa kwa kutumia mende unaonyesha kuwa uwepo wa watu wenye usemi mkubwa ndani ya kundi wanaweza kuharakisha mchakato wa kufanya maamuzi.

Mende wengine huwa na tabia ya ujasiri, huku wengine wakiwa na aibu au tahadhari. Hivyo, Isaac Planas-Sitjà, profesa msaidizi katika Chuo Kikuu cha Tokyo Metropolitan nchini Japan, aliendesha majaribio ya kompyuta kuiga jinsi mende wanavyokusanyika pamoja, kwa mfano, jinsi wanavyojificha kwenye kona fulani yenye giza nyuma ya jokofu.

Alirekebisha mfumo huo ili kujumuisha hali ambapo hakuna tofauti za tabia, hali yenye tofauti chache za tabia, na hatimaye, hali yenye tofauti nyingi za tabia.

Ilibainika kuwa mifano ambayo kila mende alitenda kwa namna ileile haikuweza hata kukaribia uhalisia wa jinsi mende wanavyofanya maamuzi katika mazingira halisi. Kwa upande mwingine, makundi yenye tofauti nyingi za tabia yalifanya maamuzi ya pamoja kwa haraka zaidi, kwa sababu yalikuwa na mwingiliano mkubwa wa kijamii.

"Nilishangaa sana. Nilitarajia kuona mwelekeo fulani, lakini sio muundo ulio wazi na unaoweza kujirudia kama huo," anasema Planas-Sitjà.

Anasema hii inamaanisha kuwa makundi ya mende yanayoundwa na wadudu wenye ujasiri au tabia ya kuchunguza mazingira yatapata ugumu zaidi kukusanyika na kuchagua makazi yanayofaa kwa sababu husogea sogea sana. Na ingawa makundi yenye mende wengi wenye tabia ya aibu au tahadhari yanaweza kutulia haraka, yanakuwa katika hatari ya kuchagua makazi duni.

"Uwiano sahihi kati ya kiwango cha ushirikiano na utofauti wa tabia ndio unaochochea akili ya pamoja hatimaye," anasema Planas-Sitjà. "Ikiwa tabia ina umuhimu kwa wadudu hawa wadogo, tunaweza kufikiria athari inayoweza kuwa nayo kwa wanyama wanaoishi katika jamii zenye viwango vya juu zaidi vya utata wa kijamii."

Viwavi bandia

Wakati mwingine tunapuuza hisia zetu za ndani ili kufanya maamuzi tunayoona kuwa ya kimantiki, hata kama ndani kabisa tunahisi hayafai. Nyakati nyingine, tunafuata imani zetu thabiti kuhusu jambo fulani bila kujifunza kutokana na makosa yetu.

Kumbe, nzi wa matunda wanaweza kutufundisha mengi kuhusu kuwa na uelewa zaidi wa nafsi zetu tunapofanya maamuzi.

Utafiti unaonyesha viwavi wa matunda wana uwezo mkubwa wa kutambua na kuunganisha taarifa za nje na za ndani ili kuongoza kila hatua yao.

Kwa mfano, wanapochagua kati ya harufu mbili, kadiri harufu hizo zinavyofanana, ndivyo nzi hao wanavyochukua muda mrefu kusita, kana kwamba wanapima faida na hasara.

Wanapokabiliwa na chaguo kati ya zawadi yenye ladha nzuri lakini isiyo na virutubisho, na dutu ya sukari yenye ladha chungu lakini yenye virutubisho, nzi wanaweza kupima thamani halisi ya chaguo hilo na kuvumilia kula chakula hicho kisicho na ladha nzuri ili kupata virutubisho.

Pia wana uwezekano mkubwa wa kuchagua zawadi ndogo iliyo salama badala ya zawadi kubwa inayoambatana na hatari—isipokuwa tu kama wana njaa kali au wako katika hali ya msongo wa mawazo. Wanapofunzwa kuhusisha harufu fulani na zawadi nzuri au mbaya, nzi wenye afya njema mara nyingi huwa tayari kufuata harufu isiyoeleweka ili kuona matokeo yake, huku nzi wenye msongo wa mawazo wakiepuka kuchukua hatari hiyo.

Kama ilivyo kwa nzi, wakati mwingine hali zetu za ndani huficha uwezo wetu wa kufanya maamuzi sahihi. Hata hivyo, hali hizi pia hutukumbusha kuwa hisia za ndani na uzoefu tuliopata,ambavyo vinatokana na mchanganyiko wa mitazamo midogo mingi tunayokuwa nayo kila mara kuhusu sisi wenyewe na wengine,vinaweza wakati mwingine kutusaidia kufanya maamuzi mazuri.