Je, Marekani na Iran zinakaribia kuweka amani au kurudi kwenye vita?

Hatua ya kusitisha mapigano ''ipo hatarini'' . Mchakato wa kidiplomasia "unakaribia kufaulu ". Rais "hajaridhika". Huku milipuko ikisikika karibu na Ghuba.

Nini cha kufanya kuhusu hali ya sasa, ya kutatanisha ya mahusiano kati ya Marekani na Iran - je, tuko karibu na amani au kurudi kwenye vita?

Neno la hivi punde kutoka Ikulu ya White House ni kwamba wapatanishi kutoka pande zote mbili wamekubaliana mfumo wa kuongezwa kwa siku 60 kwa usitishaji vita, ili kutoa nafasi kwa mazungumzo zaidi - lakini hilo bado linahitaji idhini ya Rais wa Marekani Donald Trump. Hili halijathibitishwa na Iran.

Hatua hiyo iliojiri mwishoni mwa wiki imejaribu usitishaji wa mapigano, ambao ulianza kutekelezwa tarehe 8 Aprili na sasa umedumu kwa muda mrefu zaidi kuliko hatua ya mapigano iliyotangulia.

Iran ilijibu mashambulio ya hivi punde zaidi ya Marekani - ambayo yalijumuisha kile Kamandi Kuu ya Marekani (Centcom) ilichokitaja kama "eneo la kudhibiti ardhi" katika mji wa bandari wa Bandar Abbas, kusini mwa Irani- kwa onyo kwamba "uchokozi hautapita bila jibu".

Jeshi lake la Walinzi wa Mapinduzi ya Kiislamu (IRGC) kisha likasema kuwa limeshambulia kambi ya anga ya Marekani. Haikusema ni lipi, lakini Centcom baadaye ilisema kuwa kombora la balestiki lilinaswa juu ya Kuwait, ambako Marekani ina vituo kadhaa.

Ikirejelea lugha ya Tehran, Centcom imeliita shambulizi hilo "ukiukaji mkubwa wa usitishaji mapigano".

Yote yanaonekana kuwa ya kuogofya, lakini hii bado ni tofauti na majibizano ya hasira ambayo yalidhihirisha wiki tano na nusu za kwanza za mzozo huu.

Wakati huo, Marekani na Israel zilizindua maelfu ya mashambulizi dhidi ya shabaha kote Iran, na Tehran ilijibu kwa milio ya ndege zisizo na rubani na makombora ya balistiki dhidi ya vituo vya Marekani, nchi za Ghuba na Israel.

Marekani ilisema siku ya Alhamisi ilizitungua ndege tano zisizo na rubani za Iran ambazo "zilitoa tishio karibu na Mlango-Bahari wa Hormuz", ikipendekeza meli - za kibiashara au za kijeshi - kwa mara nyingine tena ndio lengo la wasiwasi.

Lakini hakuna upande unaoonekana kuzingatia aina ya mabadilishano ambayo tumeona wiki hii kama kuashiria kurudi kwa vita vya pande zote.

Wakati wote, mchakato wa kidiplomasia unaohusisha watendaji wengi, unaendelea upande wa nyuma.

Tunapata muhtasari wa mchakato huo mara kwa mara, lakini ni wa sehemu na wa muda mfupi.

Siku ya Jumatano, vyombo vya habari vya serikali ya Iran viliripoti vipengele vya kile walichokieleza kuwa rasimu isiyo rasmi ya mkataba wa maelewano wenye pointi 14.

Ripoti hiyo ilijumuisha kila kitu ambacho Tehran ingependa kuona: kuondolewa kwa mzingiro wa majini wa Washington kwenye bandari za Iran, uondoaji wa vikosi vya Marekani kutoka "karibu na Iran", na kurejeshwa kwa trafiki zisizo za kijeshi kupitia Mlango-Bahari wa Hormuz huku Iran na Oman zikiwa na udhibiti wa usimamizi na upitishaji wa meli.

Kinachokosekana katika ripoti hiyo kulikuwa na mazungumzo yoyote ya makubaliano ya Iran, haswa juu ya suala muhimu zaidi la nyuklia.

Ikulu ya White House ilitoa taarifa fupi, ikiita rasimu inayodaiwa kuwa "uzushi kamili". Baadaye, wakati wa mkutano wa hivi punde wa baraza la mawaziri katika Ikulu ya White House, Trump alisema bado hajaridhika na mapendekezo ya makubaliano hayo.

Trump alisema Iran "inaanza kutupa vitu ambavyo wanapaswa kutupa". Hakufafanua na akarudia onyo lake kwamba kushindwa kwa Tehran kutii kungezua kurejea vitani.

"Ikiwa hawatafanya hivyo, mtu aliye upande wangu wa kushoto atawamaliza," alisema, akimgeukia Waziri wa Ulinzi wa Marekani, Pete Hegseth.

Kulikuwa na dalili za tabia za kutokuwa na subira pia. Alipoulizwa kuhusu ripoti kwamba Iran na Oman huenda zikataka kudhibiti usafiri wa meli kupitia mlango huo wa bahari, Trump alitoa onyo kali kwa mshirika wa jadi wa Marekani.

"Oman itatenda kama kila mtu mwingine, au itabidi tuwalipue," alisema.

Wakati huo huo, Hazina ya Marekani siku ya Jumatano iliidhinisha Iran mpya "Mamlaka ya Mlango wa Bahari ya Ghuba ya Uajemi", iliyoundwa na Tehran kusimamia trafiki kupitia Mlango-Bahari wa Hormuz.

Ofisi ya Hazina ya Udhibiti wa Mali za Kigeni (OFAC) iliutaja mpango huo "jaribio jipya la Jeshi la Walinzi wa Mapinduzi ya Kiislamu la Iran kufadhili kampeni yake ya ugaidi unaofadhiliwa na serikali".

Kama kawaida, Trump alikuwa akifanya kila awezalo kusikika kana kwamba vita vitapanga, akipuuzilia mbali pendekezo lolote kwamba alihitaji kufanya makubaliano haraka ili kuepusha ongezeko zaidi katika soko la mafuta - au kurejea nyuma kwa kisiasa katika uchaguzi wa katikati ya muhula wa Novemba.

Lakini hakuna ubishi kwamba yuko katika kifungo.

Makubaliano ya kuridhisha bado hayafikiwi, na kuna baadhi ya chama chake - bila kusema lolote kuhusu Waziri Mkuu wa Israel Benjamin Netanyahu - ambao wangependa arudi vitani kumaliza kazi.

Mashinikizo kama hayo yanashuhudiwa pia mjini Tehran, ambapo baadhi ya watu wenye misimamo mikali zaidi nchini humo wanasisitiza juu ya malengo ya upeo wa juu, wakisema kwamba Iran imeonyesha kuwa haiwezi kutawaliwa.

Juhudi za kidiplomasia, zinazoongozwa na Pakistan, ni ngumu sana.

Masuala ambayo yanagawanya pande hizo mbili ni makubwa: Mpango wa nyuklia wa Iran, usimamizi wa baadaye wa Mlango wa Bahari wa Hormuz, kuondolewa kwa vikwazo na kusimamisha mali.

Lengo la haraka - mkataba ambao ungemaliza vita na kuweka ramani ya mazungumzo ya kidiplomasia ambayo yangefuata - imeonekana kuwa ngumu.

Siku ya Jumatano, Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani Marco Rubio alisema saa au siku zijazo zitaonyesha kama maendeleo yanawezekana.