Dalalka Carabta ee xiriirka leh Israa'iil iyo kuwa aan la lahayn

Wakiillada Israa'iil iyo Lubnaan ayaa la filayaa inay ku kulmaan maalinta Khamiista magaalada Washington, halkaas oo ay ku yeelan doonaan wadahadallo, kadibna ay sii wadi doonaan wadahadal kale Jimcaha, iyada oo uu hoggaaminayo Maraykanku.

Arrintan ayaa imanaysa kadib kulan la qabtay 23-kii Abriil, kaas oo uu hoggaaminayay madaxweynihii Maraykanka Donald Trump.

Si kastaba ha ahaatee, inkasta oo heshiis xabbad joojin ah oo Maraykanku hoggaaminayay la gaaray 16-kii Abriil, haddana Israa'iil iyo Xisbullaah waxay sii wadeen dagaalka, gaar ahaan koonfurta Lubnaan. Sidoo kale Israa'iil waxay dishay taliye ka tirsan Xisbullaah 6-dii May magaalada Bayruut.

Markii hore xabbad joojinta waxaa loo qorsheeyay inay socoto 10 maalmood, balse waxaa lagu kordhiyay saddex toddobaad, si ay u dhammaato 17-ka May.

Sidee ayaan halkan kusoo gaarnay?

Wajiga saddexaad ee wadahadallada ayaa la qorsheeyay in uu bilaabmo Khamiista, waxaana hoggaaminaya Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Maraykanka magaalada Washington. Kadib wadahadallada, wakiilladu waxay la kulmi doonaan madaxda dalalkooda ka hor inta aysan mar kale isugu soo laaban wadahadal kale oo Jimcaha ah.

Taariikhdu markii ay ahayd 23-kii bisha, labada dhinac ayaa kulankoodii ugu dambeeyay ku yeeshay Aqalka Cad, halkaas oo kadib kulanka, Madaxweynaha Maraykanka Donald Trump uu ku dhawaaqay xabbad joojin soconaysa saddex toddobaad.

Wuxuu sidoo kale sheegay inuu la kulmi doono Ra'iisul Wasaaraha Israa'iil Benjamin Netanyahu iyo Madaxweynaha Lubnaan Joseph Aoun magaalada Washington.

Si kastaba ha ahaatee, wadahadalkaas weli ma uusan dhicin. Madaxweyne Aoun ayaa sheegay in marka hore la xaqiijiyo hannaan amni oo gaar ah, isla markaana ay tahay in Israa'iil joojiso weerarrada ka hor kulanka.

Taariikhdu markii ay ahayd 14-kii Abriil, wakiillo ka socday Lubnaan iyo Israa'iil ayaa yeeshay kulankoodii ugu horreeyay muddo 30 sano ah, si ay xal ugu helaan dagaalka u dhexeeya Israa'iil iyo Xisbullaah oo taageero ka helaya Iran, halkaas oo lagu heshiiyay xabbad joojin laba sano ah.

Safiirka Israa'iil ee Maraykanka, Yechiel Leiter, iyo dhiggiisa Lubnaan, Nada Hamadeh Moawad, ayaa ku kulmay Washington iyada oo uu hoggaaminayo Xoghayaha Arrimaha Dibadda ee Maraykanka Marco Rubio, taas oo noqotay kulankii ugu horreeyay tan iyo 1993.

Ka warran Xisbullah?

Ururka Hezbollah waxaa la aasaasay sanadkii 1982, waana urur aad u awood badan, gaar ahaan koonfurta Beirut halkaas oo ay ku badan yihiin dadka Shiicada ah.

Waxaa jira xubno ku xiran ururka oo ka qeyb qaata siyaasadda dowladda, xitaa dowladda hadda jirta waxaa ku jira laba wasiir oo ka tirsan.

Xiriirka u dhexeeya Hezbollah iyo dowladda Lubnaan ayaa sii xumaaday tan iyo markii uu dagaal ka qarxay Israa'iil iyo Iiraan.

Mas'uuliyiinta Israa'iil waxay sheegeen in dagaalka Gaza uu si weyn u daciifiyay Hezbollah, balse warbixinno sirdoon oo ay daaha ka rogtay wargeyska Israa'iil ee Haaretz ayaa muujinaya in ururku weli awood leeyahay isla markaana uu sii wadi karo dagaalka, gaar ahaan koonfurta Lubnaan.

Toddobaadkii hore ayay Israa'iil sheegtay inay dishay Axmed Cali Balout, oo ahaa taliyaha cutub militari oo ka tirsan Hezbollah oo la yiraahdo Radwan, weerar ka dhacay koonfurta Beirut.

Sarkaal ka tirsan Hezbollah ayaa xaqiijiyay dhimashadiisa, weerarkaasna wuxuu ahaa kii ugu horreeyay ee Israa'iil qaaday tan iyo heshiiskii xabbad joojinta ee galay 16-kii Abriil.

Sidoo kale ciidanka Israa'iil ayaa sii waday burburinta tuulooyinka ku yaalla koonfurta Lubnaan, iyadoo Israa'iil ay sheegtay in ujeeddadeedu tahay inay ka ilaaliso waqooyiga Israa'iil weerarro uga iman kara dagaalyahannada Hezbollah.

Hezbollah waxay billowday inay gantaallo iyo diyaarado aan duuliye lahayn ku weerarto Israa'iil kadib markii dagaalku qarxay 2-dii Maarso.

Markii la shaaciyay xabbad joojin 16-kii Abriil, Ra'iisul Wasaaraha Israa'iil Benjamin Netanyahu ayaa sheegay in ka qaadista hubka Hezbollah ay tahay arrin muhiim ah oo ku saabsan heshiiska.

Hezbollah ayaa diiday dalabkaas, iyadoo ku adkaysatay in arrinta hubkeeda lagu xalliyo wadahadal ka dambeeya dagaalka.

Dhanka kale, Iiraan ayaa dalbatay in la sameeyo hannaan lagu xaqiijinayo nabad waarta ka hor inta aan xabbad joojin laga hadlin, iyadoo diiday qorshaha uu soo jeediyay Donald Trump.

Ugu yaraan 2,896 qof ayaa ku dhintay dagaalka tan iyo markii uu billowday, sida ay sheegtay Wasaaradda Caafimaadka Lubnaan, iyadoo ku dhawaad 1.2 milyan oo qof ay ka barakaceen guryahooda, inkastoo tirakoobyadu aysan kala soocin askarta iyo rayidka.

Dhankeeda, Israa'iil waxay sheegtay inay ka dhinteen 18 askari iyo 4 qof oo rayid ah muddadaas.

Maxay Israa'iil iyo Lubnaan u yeelan waayeen xiriir diblomaasiyadeed?

Israa'iil iyo Lubnaan ayaa dagaal ku dhex maray tan iyo sannadkii 1948-kii, markaasoo Lubnaan ay ku biirtay ururka Jaamacadda Carabta oo ka soo horjeeda abuurista dawladda Israa'iil.

Sababaha waxaa ka mid ah:

Heshiis nabadeed ma jiro: Si ka duwan Masar iyo Urdun, Lubnaan heshiis nabadeed lama saxeexin Israa'iil.

Dagaalka iyo taageerada: Dagaalkii Sokeeye ee Lubnaan, oo ay Israa'iil ku lug lahayd, ayaa sii xumaatay xiriirka. Israa'iil waxay qabsatay koonfurta Lubnaan 1982 ilaa 2000.

Doorka Xisbullah: Ilaa bartamihii 1980-meeyadii, Xisbullah waxa ay ahayd cudud awood leh oo awood u leh in ay Israa'iil ka hortimaado Lubnaan. Israa'iil ayaa kooxdan u aragta cadawgeeda ugu weyn, waxayna kooxdu beenisay joogitaanka Israa'iil.

Sharci: Lubnaan waxay si rasmi ah ugu dhawaaqday Israa'iil inay u tahay cadow, sidoo kale Israa'iil waxay ku cadaadisaa muwaadiniinta Lubnaan inay u soo haajiraan dhulkeeda.

Waa kuwee dalalka Carbeed ee taageera Israa'iil iyo kuwa aan taageerin?

Ilaa bisha May 2026, lix dal oo Carbeed ayaa leh xiriir diblomaasiyadeed oo ay la leeyihiin Israa'iil:

Masar (1979)

Urdun (1994)

Imaaraadka Carabta (2020)

Baxreyn (2020)

Morooko (2020)

Suudaan (2020)

Ma jiro dal ka mid ah heshiiska Abraham—oo ay ku jiraan Imaaraadka, Baxreyn, Morooko iyo Suudaan—oo ka baxay heshiiskaas tan iyo markii uu qarxay dagaalka Gaza bishii Oktoobar 2023, inkastoo qaar ka mid ah ay muujiyeen taageero ay u hayaan Falastiiniyiinta.

Waa kuwee dalalka Carbeed ee aan xiriir la lahayn Israa'iil?

Inta badan dalalka Carbeed weli ma laha xiriir wanaagsan oo ay la leeyihiin Israa'iil. Kuwaas waxaa ka mid ah:

Lubnaan

Suuriya

Sacuudiga

Kuwayt

Ciraaq

Qadar

Aljeeriya

Liibiya

Yemen

Cumaan (wadahadallo ayaa jira, balse xiriir rasmi ah ma jiro)

Dalal badan oo Carbeed ayaa muujinaya taageeradooda Falastiin, waxaana ay u arkaan duullaanka Israa'iil ee Gaza inuu yahay sababta ay uga gaabsanayaan inay xiriir diblomaasiyadeed la yeeshaan Israa'iil.

Sacuudi Carabiya ayaa billowday dadaallo ay ku doonayso inay xiriir ula sameyso Israa'iil, balse dagaalka Gaza ayaa hakiyay arrintaas, iyadoo Sacuudigu uu sheegay inuu sii wadi doono dadaalladaas oo keliya marka la gaaro heshiis ku saabsan aqoonsiga dowlad Falastiini ah.