Israa'iil ma waxay muran kala dhex dhigtay Turkiga iyo waddan uu saaxiib dhaw la yahay muddo dheer?

"Labo waddan, hal qaran." Tan iyo sannadihii 1990-meeyadii, halkudhiggan ayaa astaan ​​u ahaa xiriirka dhow ee ka dhexeeya Azerbaijan iyo Turkiga, dad badan oo ku sugan Baku-na waxay Turkiga u arkayeen xulafo siyaasadeed iyo mid militari. Ilham Aliyev ayaa dhowr jeer uga mahadceliyay Turkiga taageerada uu u fidiyay dagaalkii Karabakh, waxaana waddooyinka Baku laga taagay calanka Turkiga.

Balse dagaalka Israa'iil ay ka waddo Gaza ayaa muujiyay sida ay u kala duwanaan karaan danaha Baku iyo Ankara. Turkiga ayaa si cad uga soo horjeeda Israa'iil, taas oo iyaduna ah xulafo kale oo ay Azerbaijan leedahay. Hadda, Aliyev wuxuu sheegayaa inaysan jirin wax gargaar ah oo la siiyay, isla markaana Baku ay dhammaan hubkeeda ku iibsatay lacagteeda gaarka ah. Maxaa sababay arrintan?

Ilham Aliyev ayaa yiri: "Uma baahnin gargaar ama taageero cidna ka timaada. Markii aan u baahanayn gargaarka, cidna nama caawin. Markii aan lahayn hal milyan oo qaxooti ah, cidna gacan nooma soo taagin. Wax kasta oo aan helnay, lacag ayaan ku iibsanay. Sidoo kale, dhammaan hubka waxaan ku iibsanay lacag iyo qiimaha suuqa caalamiga ah, ilaa xabbaddii ugu dambaysay."

Aliyev ayaa hadalkan jeediyay 2-dii Oktoobar 2026, intii lagu guda jiray kulan uu la lahaa xubnaha xisbiga talada haya ee 'New Azerbaijan Party'. Si toos ah uma uusan xusin Turkiga markii uu ka hadlayay inaysan Azerbaijan u baahnayn gargaar ama taageero shisheeye, balse hadalladan ayaa dad badan oo ku sugan Azerbaijan iyo Turkiga ku dhaliyay su'aal ah inuu ula jeeday Turkiga.

"Runtii cidna nama caawin intii uu dagaalku socday, balse Azerbaijan iyo Turkiga waxaa ka dhexeeya xiriir is-kaashi, mana jiraan wax khilaaf ah oo u dhexeeya labada waddan," ayuu BBC-da u sheegay Rasim Musabkov, oo ah xildhibaan ka tirsan baarlamaanka Azerbaijan.

Dhanka kale, maalmihii ugu dambeeyay, warbaahinta Azerbaijan ayaa qoraysay — iyadoo aan si toos ah u tilmaamayn Turkiga — in Azerbaijan ay tahay waddan madax-bannaan oo aanay ku hoos jiri karin saameyn shisheeye. Waxay soo xigteen oo ay falanqeeyeen qaybo ka mid ah khudbaddii madaxweynaha.

"Ilham Aliyev wuxuu diiradda saaray arrinta amniga dhanka fikirka" ayuu qoray Farhad Mammadov, oo ah falanqeeye siyaasadeed oo u dhashay Jamhuuriyadda Azerbaijan. Wuxuu ku soo gabagabeeyay in "hadallada Ilham Aliyev ay u baahan yihiin falanqeyn qoto dheer, sharraxaad dheeraad ah, iyo gunaanad."

Ka dib guushii Azerbaijan ay ka gaartay dagaalkii Nagorno-Karabakh ee 2020-kii, waddooyinka magaalada Baku waxaa ka buuxsamay calanka Turkiga. Aliyev ayaa la hadlay Erdogan maalintii xigtay markii la saxiixay heshiiska xabbad-joojinta, wuxuuna uga mahadceliyay Turkiga taageeradii siyaasadeed ee uu siiyay. Arrintan ayuu marar badan ku celceliyay waqtiyadii xigay, inkastoo uusan marnaba soo hadal qaadin "taageero militari."

Dagaalkii ka dib, Aliyev iyo Erdogan waxay saxiixeen bayaan ku saabsan isbahaysiga militariga. Laakiin xitaa ka hor intaas, Azerbaijan iyo Turkiga waxay sannado badan dhoolatus milatari oo wadajir ah waxayna sii wadaan inay sidaas sameeyaan. Ciidanka Azerbaijan ayaa sidoo kale la casriyeynayaa iyadoo lagu saleynayo qaabka Turkiga.

Inta lagu jiray dagaalkii 44-ka maalmood socday, Azerbaijan waxay isticmaaleen diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Turkiga ee Bayraktar, kuwaas oo markii dambe noqday kuwo aad caan u ah oo dalka ka dhigay mid ka sarreeya Armenia. Weligeed lama sheegin in Turkigu uu siiyay diyaaradahan aan duuliyaha lahayn Azerbaijan, laakiin Aliyev hore uma uusan xoojin in la iibsaday.

Ka dib dagaalkii, hawlgal dib-u-dhis ballaaran ayaa ka bilaabmay meelaha ku soo laabtay gacanta Azerbaijan, iyadoo shirkadaha Turkiga ay sidoo kale ka qayb qaateen. Saxafiyiinta Azerbaijan waxay ogaadeen in mid ka mid ah shirkadaha uu ka tirsanaa qof qaraabo la ah Erdogan.

Azerbaijan waxay sidoo kale dagaalkaas u adeegsatay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee laga leeyahay Israa'iil ee nooca Harpoon. Ka dib heshiiskii ay Ruushku dhex-dhexaadiyeen ee Armenia lala galay 10-kii Nofembar 2020, calanka Israa'iil ayaa sidoo kale laga arkay waddooyinka magaalada Baku.

Ma Israa'iil ayaa kala qaybsanaan dhex dhigtay xulafada?

Khilaafka u dhexeeya Jamhuuriyadda Azerbaijan iyo Turkiga ayaa soo shaac-baxay ka dib markii Ra'iisul Wasaaraha Israa'iil Benjamin Netanyahu uu ka hadlay madasha Shirweynaha Guud ee Qaramada Midoobay ee dhawaan ka dhacay New York, isagoo ka hadlayay aaladaha 'pager'-ka ee qarxa ee ay Israa'iil u adeegsatay xoogagga Xisbullah ee Lubnaan.

Isla markaasna, wakiillo ka socda dalal dhowr ah ayaa hoolka ka baxay iyagoo muujinaya diidmo, waxaana sidoo kale dibadbax looga soo horjeedo joogitaanka Netanyahu uu ka socday bannaanka dhismaha Qaramada Midoobay.

Sawirrada wakiilka Azerbaijan oo ku haray kuraastii marneed ee hoolka ayaa si degdeg ah ugu faafay baraha bulshada. Arrintan ah in wakiilka Turkigu uu ka baxay hoolka halka wakiilka Azerbaijan uu halkaas ku haray ayaan si wanaagsan u qaabilin warbaahinta Turkiga; waxayna u arkeen in Baku aysan u dhaqmin sidii ay tahay saaxiibtinimada labada dal.

Jamhuuriyadda Azerbaijan waxay xiriir wanaagsan la leedahay labadaba Turkiga iyo Israa'iil. Waxay labadaas waddanba ka iibisaa saliid, waxayna labadoodaba ka iibsataa hub.

Xiriirka ka dhexeeya Azerbaijan iyo Iiraan ma ahan mid aad u wanaagsan. Saraakiisha ciidamada Iiraan ayaa ku eedeeyay Azerbaijan inay xogta sirdoonka milatariga u gudbiso Israa'iil, taas oo ah eedeyn ay Baku beenisay. Sidoo kale, bishii Maarso ee sanadkan—xilli ay Mareykanka iyo Israa'iil bilaabeen dagaal ka dhan ah Iiraan—ayaa la sheegay in Tehran ay diyaarad aan duuliye lahayn ku weerartay dhulka Azerbaijan ee Nakhchivan.

Balse dagaalka Gaza ayaa si dhab ah ugu qasbay Jamhuuriyadda Azerbaijan inay qaadato go'aan; iyadoo Turkigu uu taageerayo Falastiiniyiinta, ayay haddana Jamhuuriyadda Azerbaijan isku dayaysaa inay dhexdhexaad ahaato.

"Waxaa cad in dad badan oo ku sugan Turkiga, gaar ahaan kooxaha Islaamiyiinta ah, aysan ku qanacsanayn xiriirka dhow ee ka dhexeeya Baku iyo Israa'iil. Hase yeeshee, marka horeba, tani ma ahan arrin Ankara ay doonayso inay isku dhac dhex dhigto Jamhuuriyadda Azerbaijan," ayuu yiri Ruslan Suleimanov, oo ah khabiir ku takhasusay arrimaha Bariga kana tirsan Xarunta NEST.

"Marka labaad, Turkiga laftiisu wuxuu leeyahay mowqif laba-wajileyn ah. Iyadoo Ankara ay si adag u dhaliileyso hoggaanka Israa'iil, ayay haddana sii waddaa xiriirka dhaqaale ee kala dhexeeya waddankaas, oo ay ku jirto fududeynta gaadiidka saliidda Azerbaijan iyo Ciraaq," ayuu raaciyay.