Ra'iisul wasaarihii ugu horreeyey Marooko ee dumar ah oo dhexda u gashay boqorka, culumada diinta iyo dadka arrimaha dumarka u ololeeya

Tan iyo markii Boqor Maxamed VI u magacaabay Fatima Zahra El Mansouri inay noqoto gabadhii ugu horreysay ee Ra'iisul Wasaare ka noqota Marooko, waxaa dalkaas dib uga soo cusboonaaday maahmaahda Islaamka ah ee oraneysa "qowmkii arrintooda u dhiiba dumar marnaba ma liibaanaan".

Horraantii bishan, Mustafa Ramid oo horey u soo noqday Wasiirka Cadaaladda ee xukuumad ay hoggaaminayeen Islaamiyiinta, ayaa maahmaahdaas ku soo xigtay qoraal dheer oo Facebook ah, isagoo ka doodaya in ay sharci ahaan bannaan tahay in haweeney ay qabato xilka siyaasadeed ee ugu sarreeya dalka.

Wuxuu ku dooday in Marooko oo ah dal ay Muslimiintu u badan yihiin uu helay isku dheelitirnaan u dhexeeya mabda'a sinnaanta iyo qaybsiga mas'uuliyadaha awoodda dowladda, maadaama xilka ugu sarreeya dalka oo ah Boqornimada loo xiray ragga oo keliya.

Marooko nidaamkeedu waa boqortooyo dastuuri ah, balse awoodda fulinta ee dhabta ah waxaa gacanta ku haya Boqorka 63-jirka ah ee Maxamed VI.

Xisbiga Asala iyo Casriyeynta (PAM) oo ay El Mansouri ka tirsan tahay ayaa ku guuleystay kuraastii ugu badnayd doorashadii baarlamaanka ee dhacday bishii Siteembar, waxaana tan iyo xilligaas uu ku dhawaaqay isbaheysi uu la galay saddex xisbi oo kale. Wadajir ahaan, waxay haystaan 207 kursi oo ka mid ah 395-ka kursi ee Baarlamaanka.

In boqortooyadu magacawdo El Mansouri waa arrin taariikhi ah, balse waxay haddana dib u soo ifbixisay doodaha weli taagan ee ku saabsan haweenka qabta xilal awood leh.

Maalintii ka dambeysay magacaabisteeda, telefishinka maxalliga ah ee Chouf TV wuxuu u baxay waddooyinka si uu ragga Marooko uga weydiiyo "waxa ay ka qabaan" in haweeney ay hoggaamiso xukuumadda.

Rag dhowr ah, intooda badanna ahaa da' dhexaad ama ka weyn, ayaa waxoogaa ka labalabeeyay inta aysan ka jawaabin. Qaar ayaa sheegay inay aqbaleen go'aanka, maadaama uu ahaa doorashadii Boqorka.

Nin timo cirro ah leh oo aan magaciisa iyo da'diisa sheegin ayaa yiri: "Waa wax la yaab leh in haweeney ay madax ka noqoto xukuumadda. Ma hubo inaan arrintaas ku qanacsanahay".

Gudaha Marooko, dhaleeceyn kasta oo loo jeediyo boqortooyada waxay leedahay khatar sharci. Xeerka ciqaabta wuxuu dembi ka dhigayaa noocyo ka mid ah aflagaadada ama cayda loo geysto Boqorka, qoyska boqortooyada iyo hay'adda boqortooyada.

Baraha internetka, magacaabistan waxay dhalisay kaftan siyaasadeed.

Muuqaal muujinaya laba haween ah oo timaha iska jiidaya ayaa si weyn loo wadaagay, iyadoo qoraalladii la socday ay tilmaamayeen in sidaas ay u ekaan karaan khilaafyada baarlamaanka ee dhexmari kara El Mansouri iyo xubnaha kale.

Si kastaba ha ahaatee, dhalinyaro badan oo reer Marooko ah, gaar ahaan haweenka, ayaa soo dhaweeyay magacaabisteeda.

Inkasta oo maskaxdii dadku ay isbeddeshay Marooko, aragtiyaha muxaafidka ah iyo kuwa diiniga ah ayaa weli miisaan weyn ku leh bulshada.

Qaar ka mid ah doodaha ugu muranka badan dalka ee ku saabsan sinnaanta jinsiga waxay la xiriiraan sharciga qoyska, gaar ahaan arrimaha dhaxalka, guurka iyo furriinka.

Sida uu dhigayo sharciga dhaxalka ee hadda jira, gabadhu waxay xaalad isku mid ah ku heshaa kala bar saamiga uu helo wiilka.

Golaha Sare ee Culimada oo ah hay'adda ugu sarreysa culimada diinta ee dalka, ayaa ka soo horjeestay baaqyadii loo jeedinayay in dhaxalka loo simo, iyagoo u cuskaday fiqiga Islaamka.

Waxay sidoo kale diideen soo-jeedimihii lagu doonayay in meesha laga saaro taasibka, oo ah xeer ku qasbi kara gabdhaha agoomaha ah ee aan lahayn walaalo rag ah inay dhaxalkooda la qeybsadaan qaraabada ragga ah, xitaa haddii ay yihiin qaraabo fog.

Warbixin la soo saaray 2022-kii, ayaa Golaha Qaranka ee Xuquuqda Aadanaha ee Marooko wuxuu sheegay in xeerarka dhaxalka ee aan caddaaladda ahayn ay door ka qaateen faqriga haweenka.

Guurka badan sidoo kale waa sharci xaalado gaar ah. Wax ka beddelka la soo jeediyay ee xeerka qoyska waxaa ka mid ah in haweenku ay awood u yeeshaan inay ku qoraan heshiiskooda guurka in ninkoodu uusan guursan karin xaas kale.

Si kastaba ha ahaatee, waxaa weli jira ka-reebitaan, oo ay ku jiraan qodobo la xiriira dhalmo la'aanta ama xanuunka xaaska koowaad, kuwaas oo ay kooxaha u dooda xuquuqda haweenku dhaleeceeyeen, iyagoo ku sheegay in ay yihiin wax faragelin ku ah nolosha gaarka ah iyo sirta caafimaadka.

Arrimahan ayaa ah xuddunta soo jeedimaha dib-u-habaynta Moudawana, oo ah xeerka qoyska Marooko kaas oo nidaamiya guurka, furriinka iyo haynta carruurta.

Sanadkii 2024-kii ayaa lagu dhawaaqay isbeddello dhowr ah, balse dib-u-habaynta weli lama meelmarin.

Marka laga soo tago sharciga qoyska, gabdho da'yar qaarkood waxay rajeynayaan in Ra'iisul Wasaaraha cusub uu dadaal dheeri ah ku bixin doono hagaajinta waxbarashada gabdhaha.

Hay'adda Sare ee Qorsheynta ee Marooko oo ah hay'adda rasmiga ah ee tirakoobka dalka, ayaa sanadkii 2025 ogaatay in kaliya 55% gabdhaha da'doodu u dhaxayso 15 ilaa 17 sano ay iskuul ku qornaayeen dhulka miyiga, halkaas oo faqriga, guurka da'da yar iyo ka tagista iskuulka ay weli yihiin caqabado waaweyn. Magaalooyinka heerku wuxuu gaaray 100%.

"Gabdho badan oo ku nool miyiga Marooko ayaa si degdeg ah u joojiya waxbarashada, sababtoo ah iskuulladu way fog yihiin, gaadiidku waa halis ama gabi ahaanba ma jiro, qoysaska dakhligoodu hooseeyo-na waxay inta badan gabdhahooda ku hayaan guriga," ayay BBC u sheegtay Chifae Laazouzi oo ah gabar da'yar oo reer Marooko ah.

Waxay sharraxaysaa in mid ka mid ah sababaha ay tahay in gabdho badan oo ku nool deegaannada faqiirka ah iyo miyiga aysan awoodin inay helaan agabka nadaafadda caadada.

"Caafimaadka caadada weli waa mawduuc laga xishoodo... Waxaan jeclaan lahaa in agabka caadada bilaash loogu bixiyo iskuullada," ayay tiri Laazouzi.

El Mansouri siyaasadda kuma cusba. Iyadoo leh in ka badan labaatan sano oo waayo-aragnimo ah oo nolosha dadweynaha ah, waxay ahayd duqa magaalada Marrakech, waxay soo qabatay xilal dowladeed, waxayna ka tirsanayd Baarlamaanka.

Shantii sano ee ugu dambeysay, waxay soo qabatay xilka Wasiirka Dhul Qorsheynta Qaranka, Qorsheynta Magaalooyinka, Guriyeynta iyo Siyaasadda Magaalooyinka, iyadoo uu hoos joogay Ra'iisul Wasaarihii hore Aziz Akhannouch.

Magacaabisteeda ka dib, El Mansouri waxay daqiiqaddan ku tilmaantay tallaabo muhiim ah oo u ah haweenka Marooko.

"Inaad noqoto haweeneydii ugu horreysay ee madax ka ah xukuumadda ma aha oo keliya sharaf ii ah aniga, balse waa sharaf u soo hoyatay dhammaan haweenka boqortooyada," ayay tiri.

Tan iyo markii la magacaabay, ma aysan sheegin inay isku dayi doonto inay ansixiso dib-u-habaynta xeerka qoyska.

Ilaa hadda intii ay ku jirtay xirfadeeda siyaasadeed, ma aysan jeedin hadal dadweyne oo muhiim ah oo ku saabsan xuquuqda haweenka, xitaa iyadoo wax ka beddelka xeerarka dhaxalka, guurka badan iyo xeerka qoyska ay ahaayeen mowduucyo dood kulul ka taagneyd.

Irene Fernandez-Molina oo ku takhasustay dalalka Koonfurta kana dhigta Jaamacadda Exeter ee dalka UK, waxay magacaabistan u aragtaa mid ku jirta macnaha guud ee danaha siyaasadeed ee ballaaran ee boqortooyada.

Waxay BBC-da u sheegtay: "Laba qodob ayaa si weyn uga muuqday wararka laga qoray doorashooyinka baarlamaanka Marooko, kuwaas oo ah heerkii ugu hooseeyay ee ka-qaybgalka muddo labaatan sano ah, iyo magacaabista uu Boqor Maxamed VI markii ugu horreysay taariikhda dalka u magacaabay haweeney xilka Ra'iisul Wasaaraha."

"Midda dambe lama fahmi karo midda hore la'aanteed."

Tirooyinka rasmiga ah waxay muujinayaan heerka ka-qaybgalka oo ah kaliya 38% codbixiyayaasha diiwaangashan, halka saamiga dhammaan codbixiyayaasha xaqa u leh ee codeeyay uu xitaa ka hooseeyay.

Fernandez-Molina waxay magacaabistan ku sifeeysay inay tahay muuqaal ka tarjumaya "feminism ay dowlad kaligii-talis ahi wado, kaas oo ah in halganka xuquuqda haweenka si xul ah oo xagga sare ka yimid loogu adeegsado dano lagu xoojinayo sharcinimada nidaamka."

Waxay ku doodaysaa in haweeney loo magacaabo xilka ugu sarreeya dowladda ay noqon karto xeelad lagu muujinayo muuqaal ah in dalka uu yahay mid casri ah oo horumar sameynaya, xitaa haddii nidaamka siyaasadeed iyo xawaaraha dib-u-habaynta bulshada ay guud ahaan is beddelin.

Yasmina Benslimane oo ah u dhaqdhaqaaqe reer Marooko ah oo u dooda xuquuqda haweenka, waxay qabtaa in magacaabistan ay jebisay caado soo jireen ah, balse waxay carrabka ku adkaynaysaa in wadada ay El Mansouri ku timid xilka ay sidoo kale muhiim tahay.

"Waxay wax ka beddeshaa fikradaha qaldan, maxaa yeelay ugu dambeyn waxay jebisay saqaf muraayad ah oo aan weligeed la jebin," ayay tiri. "Laakiin sida ay halkaas ku gaartay ayaa muhiim ah."

Aabihii El Mansouri oo hadda dhintay wuxuu ahaa baasha, sarkaal sare oo deegaan ah iyo diblomaasi. Benslimane waxay ku doodaysaa in asalkeeda mudnaanta leh iyo helitaankeeda shabakadaha siyaasadeed ay ka soocaan haween badan oo reer Marooko ah oo fursado yar u leh inay galaan nolosha dadweynaha.

Benslimane, sida kooxo badan oo u dooda xuquuqda haweenka ee dalka, waxay aaminsan tahay in dib-u-habaynta Moudawana ay weli tahay imtixaan muhiim ah oo lagu qiimeynayo xukuumadda cusub.

Si kastaba ha ahaatee, baaxadda waxqabadka El Mansouri waxaa go'aamiya nidaamka siyaasadeed ee dalka.

Boqorku wuxuu leeyahay awoodo ballaaran oo ku saabsan dhinacyada muhiimka ah, oo ay ku jiraan difaaca iyo arrimaha dibadda, halka madaxa xukuumaddu uu ka shaqeeyo nidaam ay awooddu ku wadaaggan tahay.

Marka la eego dib-u-habaynta Moudawana, waxaa la filayaa inay la kulanto culimada diinta ee dalka oo u badan rag.

Haddii dumarka qaar ee reer Marooko ay soo dhaweeyeen magacaabisteeda, waxay sheegayaan in waxa ay ku qaban doonto iyadoo ah Ra'iisul Wasaare ay tahay waxa dhab ahaantii muhiimka ah.

"Uma malaynayo in El Mansouri lagu qiimeeyo kaliya inay tahay haweeney. Inaad tahay haweeney awood leh si toos ah qofna ugama dhigayso u doode xuquuqda haweenka," ayay Sara Zouiten oo ah gabar da'yar oo reer Marooko ah u sheegtay BBC.

"Xisbigiisu wuxuu isu soo bandhigayaa sidii xoog siyaasadeed oo casriyaynaya, sidaas darteed waxaan rabaa inaan arko haddii taasi ay u tarjumi doonto isbeddel dhab ah".