Sababta mushaakilka shidaalka ee caalamka uu u sii jiri doono xataa haddii xal laga gaaro dagaalka Iiraan

Dhibaatada tamarta ugu weyn adduunka ayaa hadda bilaabatay, xabad joojin ku meel gaar ah iyo xitaa dhamaadka dagaalka Mareykanka iyo Israa'iil ee Iiraan midna ma ogola in dib loogu laabto xilliyadii ka horreeyey dagaalada; xilli saliid iyo gaas raqiis ah ay si aad ah u qulqulayeen, ganacsiyadu ay kobceen, dakhliga dadka, inkastoo uu yar yahay, uu kor u kacay.

Soo celinta xaaladdii dagaalka ka hor waxay noqonaysaa mid kharash badan oo waqti badan qaadanaysa sababo badan dartood. Halkan waxaan ku eegeynaa lixda sababood ee ugu waaweyn.

1. Shidaal yaraan hadda bilaabatay

Waxay qaadataa qiyaastii bil ilaa bil iyo bar in markab booyad ahi gaaro dadkii ka soo iibsanayay gacanka Beershiya. Dagaalku waxa uu bilaabmay bil iyo bar ka hor, wixii hadda ka dambeeyana dunidu waxa ay la kulmi doontaa gabaabsi dhab ah oo xagga saliidda ah, sababtoo ah marin-biyoodka Hormuz ayaa si rasmi ah loo xiray wakhtigan.

"Abriil aad ayay uga sii xumaan doontaa Maarso" ayuu yiri Fatih Birol, madaxa Hay'adda Tamarta Caalamiga ah. "Xitaa marka la eego qiyaasaha muxaafidka ah, hoos u dhacuna wuu labanlaabmi doonaa".

"Natiijo ahaan, sicir-bararka ayaa kordhi doona, kobaca dhaqaaluhuna wuu yaraan doonaa," ayuu yiri. "Waxayna noqon kartaa mid aad uga sii darran. Xaaladdaas, qaybinta tamarta ayaa dhawaan ka bilaaban doonta waddamo badan".

Qiimaha saliidda ayaa kor u kacay dagaalka dartiis, xitaa iyadoo maraakiibta shidaalka ay sii wadeen soo dejinta saliidda la dhoofiyay ka hor dagaalka. Hadda oo ay jiri doonto shidaal yar oo la heli karo, xitaa haddii Iiraan isla markiiba furto ciriiriga, qiimaha kuma soo laaban doono heerarkii dagaalka ka hor.

Marxaladda cusub ee dhibaatada shidaalka ayaa hadda billaabanaysa. Xataa haddii ay jiraan xaalado ku habboon, waxay qaadanaysaa bil kale ilaa bil iyo bar si loo soo celiyo saadka. Dhab ahaantii, yaraanta ayaa la dareemi doonaa dhowr bilood oo dheeraad ah, laga yaabo ilaa dhammaadka 2026, sida lagu sheegay warbixintii ugu dambeysay ee Maamulka Macluumaadka Tamarta ee Maraykanka oo ah waaxda tirakoobka ee wasaaradda Tamarta ee Maraykanka.

Laakiin saliiddu waa qaybta ugu fudud. Sacuudi Carabiya iyo dalalka kale ee gobolka ayaa si degdeg ah u kicin kara wax soo saarka haddii nabad waarta laga helo Bariga Dhexe. Xaaladda gaaska ayaase aad uga xun.

2- Dhibaatada gaaska ayaa ka sii daran tan saliidda

Dagaalka ka hor, dunidu waxay si degdeg ah ugu soo jeesatay gaaska dabiiciga ah (LNG) si loo yareeyo ku tiirsanaanta dhuumaha, isla aaladdii Ruushku u isticmaalay inuu ku cadaadiyo Yurub, taas oo horseeday dhibaatada tamarta adduunka ee 2022.

Gaasku waxa uu noqday mid ka jaban, kana nadiifsan dhuxusha, qaybteeda isku dhafka tamarta ayaa si joogto ah u kordheysay. Dagaalka Iiraan waxa uu muujiyay sida uu doorashadani khatar u ahaa.

Dagaalka ka hor Qatar waxay dhoofin jirtay 21% gaaska dabiiciga ee dareeraha ah ee adduunka, ama qiyaastii wadarta guud ee suuqa gaaska, heerkaasoo aan lahayn wax badiil u ah.

"Isku hallaynta ganacsiga gaaska ayaa gebi ahaanba uu dhaawac soo gaaray" ayuu yiri Fatih Birol. "Gaaska dabiiciga ah ee dareeraha ah waxaa loo soo bandhigay inuu yahay mid la isku halleyn karo, la heli karo oo la bedeli karo. Laakiin markii hore gaaska Ruushka ayaa dhibaato ku yimid 2022, iyo hadda gaaska Qatar".

Soo kabashada degdega ah ee sahayda LNG suurtagal maaha. Ma jiraan waddooyin badan oo kale oo Qatar looga dhoofiyo, iyadoo saliidda weli ilaa xad laga dhoofin karo dhuumaha dhulka ayadoo la dhinac marayo marinka Hormuz.

Intaa waxaa dheer in aan mustaqbalka la hubin, kaas oo ilaalin doona qiimaha gaaska bilo badan. Qatar ayaa dib u dhigtay bilaabista awood cusub waxayna lumisay qayb ka mid ah kaabayaasha dhaqaale ee hadda jira dagaalka awgeed. Tani waa sababta saddexaad ee dhibaatada daba dheeraatay.

3- Ma aha oo kaliya khalkhal laakiin waa burbur

In marinka Hormuz loo furo booyadaha shidaalka iyo kuwa gaaska qaada waa hal arrin; Dib u soo celinta wax soo saarka beeraha iyo warshadaha burburay muddada bil iyo bar ee duqeyntu socotayna waa mid kale.

Sida laga soo xigtay xogta Hay'adda Tamarta Caalamiga ah in ka badan 40 xarumaha saliidda iyo gaaska ee Bariga Dhexe ayaa la burburiyay intii uu socday dagaalka.

Khasaaraha ugu daran ayaa ka dhacay dhismaha gaaska Ras Laffan ee dalka Qatar. Gantaalada Iiraan ayaa dhulka dhigay 17 boqolkiiba awoodda warshadda gaaska ugu weyn ee adduunka.

Qalabka noocaan ah ayaa ah mid si gaar ah loo sameeyay, waana mid gaar ah, sidaas darteed dayactirkiisa wuxuu qaadanayaa sanado, ma ahan bilo, sida ay sheegeen saraakiisha Qatar, inta u dhaxeysa seddex ilaa shan sano.

Dhibaatooyinka la midka ah ayaa ka jira wadamada kale. Diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Iiraan ayaa bartilmaameedsaday wershadaha sifaynta, beeraha, iyo kaabayaasha kale ee tamarta ee Imaaraadka Carabta, Kuwait iyo Ciraaq. Dayactirka ayaa qaadan doona bilo waxaana ku kici doona balaayiin doolar.

Dagaalka ka hor, lacagahan waxaa loo qoondeeyay in lagu ballaariyo tamarta caalamiga ah, laakiin hadda waxaa lagu qarashgareyn doonaa dib u dhiska. Tani waa sababta afaraad ee dhibaatada sii socota.

4- Wax lacag ah oo ku lug leh ma jirto

Dagaalka ka hor, wadamada Khaliijka waxa ay qorsheeyeen in ay kordhiyaan wax soo saarkooda si ay u daboolaan baahida ka dhalatay kororka dadka iyo dhaqaalaha caalamka. Waddamada saliidda isticmaala ayaa filayey in la heli karo xaddi ku filan oo saliid ah iyo in sahayda gaaska ay kordhi karto.

Laakiin hadda Sacuudiga, Imaaraadka, Iiraan, Qatar iyo dalal kale ayaa lagu qasbi doonaa inay dhaqaalahooda ku bixiyaan ma ahan horumarinta, laakiin waxay ku qasbanaan doonaan inay soo celiyaan heerarkii hore ee wax soo saarka iyo xoojinta awoodda difaaca ee weerarrada mustaqbalka.

Macaamiishu waa inay sidoo kale ku bixiyaan lacag badan tamarta qaaliga ah iyo maalgelinta beddelka ah sida nukliyeerka, qorraxda, dabaysha, baytariyada iyo dhuxusha, iyo sidoo kale kabka dadka iyo warshadaha.

Si ka duwan labadii dhibaato ee hore ee ay keeneen Covid iyo Kremlin, markan waddamadu waxay leeyihiin awood ay wax ku amaahdaan.

Sicir bararka ayaa sarreeya, deynta dadweynaha iyo hoos u dhaca miisaaniyadda ayaa sarreysa. Dawladuhu waxay la kulmaan dhibaato laba geesood ah: kobaca dhaqaalaha oo yaraada waxay yaraynaysaa dakhliga cashuuraha waxayna xaddidaysaa suurtogalnimada taageerada, halka sicir-bararka sare uu ka hortagayo dhimista heerka dulsaarka.

Intaa waxaa dheer, kheyraadka mustaqbalka ayaa horay loo isticmaalay iyadoo la soo saarayo kaydka saliidda ee istiraatiijiga ah. Kaydadkan ayaa u baahan in la buuxiyo, tanina waa dhibka shanaad.

5. Kaydadku ma aha kuwo aan dhammaad lahayn oo waa in dib loo buuxiyaa

Si loo yareeyo shidaal yarida, wadamada reer galbeedku waxay go'aansadeen inay sii daayaan 400 milyan oo fuusto oo ku jira kaydka istiraatiijiga ah.

Marka is barbardhig la sameeyo, dunidu waxay isticmaashaa qiyaastii 105 milyan oo foosto oo saliid ah maalintii. Dagaalku waxa uu suuqa ka saaray 10 ilaa 12 milyan oo fuusto maalintiiba saliida bariga dhexe. Kaydadka istiraatijiyadeed waxay magdhabaan qiyaastii 3 ilaa 4 milyan oo fuusto maalintii.

Tallaabooyinkani waxay ku filan yihiin 4-5 bilood. Taas ka dib, kaydadka waa in la buuxiyaa.

Donald Trump ayaa ku eedeeyay Joe Biden inuu iibiyay qaar ka mid ah kaydka Mareykanka kadib dagaalkii Ruushka. Waxa uu u ballan qaaday in uu iyaga ka soo kabsan doono, balse ma uu yeelin.

Kaydka ayaa hadda hoos u dhici doona ilaa heerar khatar ah, taasoo ku qasbi doonta waddammada inay si tartiib tartiib ah u buuxiyaan, iyadoon loo eegin qiimaha, sababo sharci iyo ammaan dartood.

Dib-u-dhiska kaydka istaraatiijiyadeed waxay kor u qaadi doontaa qiimaha saliidda waxayna sii dheeraynaysaa dhibaatada, taasina maaha natiijada kaliya ee mustaqbalka fog ee xaaladdan.

6- Khatarta dagaal ee dib u bilaabmi karta

Sawirka Bariga Dhexe oo ah isha tamarta la isku halayn karo ayaa la wiiqay sanado badan. Dagaalku ma dhamaan, waxaana weli taagan xiisadda.

Isku dhacani waxa uu kordhiyey khataraha, waxa uu kor u qaaday caymiska iyo kharashka gaadiidka, kharashyadani waxa ay ka muuqan doonaan qiimaha tamarta muddo dheer, laga yaabee si joogto ah.

Waaxda Tamarta ee Maraykanka ayaa ku dhawaaqday in qiimaha saliidda ay ku jiri doonto qaddar khatar ah oo joogto ah.

Dhibaatadu kuma koobna marin biyoodka Hormuz. Badda Cas ayaa weli halis ku jirta. Markan arrimuhu way ka sii dari karaan.

"Ilaa iyo hadda, Aasiya ayaa ah halka ay dhibaatada ugu daran haysato, laakiin dhibaatadu waxay gaari doontaa Yurub iyo gobollada kale" ayuu yiri Fatih Birol.

"Waxaan galeynaa qalalaasaha tamarta ee ugu weyn taariikhda" ayuu ka digay.