ਕੀ ਭਾਰਤ ਨੇ 12 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, RAVEENDRAN/AFP via Getty Images
- ਲੇਖਕ, ਸ਼ਿਵਾਂਗੀ ਜਾਇਸਵਾਲ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
- ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ: 8 ਮਿੰਟ
ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਤੰਤਰ ਥਿੰਕਟੈਂਕ 'ਸਿਪਰੀ' ਭਾਵ ਸਟਾਕਹੋਮ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ 12 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ 'ਤੇ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, 12 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੈ।
8 ਜੂਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿਪਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 178 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ, 12 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਕੁੱਲ 190 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 180 ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ।
ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਸ ਤੈਨਾਤੀ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ, "ਇਹ ਐਟਮੀ ਹਥਿਆਰ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਗਸ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।"
ਬੀਤੇ ਸਾਲ ਮਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 2025 ਅਤੇ 2026 ਦੋਵਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਤੈਨਾਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਆਪਣੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਇਸ ਵੇਲੇ 170 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।
ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਬਰ ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਵ, ਸ਼ਾਂਤੀਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਵਿੱਖੀ ਟਕਰਾਅ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, John Keeble/Getty Images)
ਵਾਰਹੈੱਡ ਤੈਨਾਤ ਕਰਕੇ ਕੀ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਦਲ ਲਈ ਹੈ?
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
ਉਹ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਹੈੱਡ (ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ) ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ (ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ) ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
"ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਥਿਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲਾ ਹੈ।"
ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਬੇਦੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਬਮਰੀਨਾਂ (ਪਰਮਾਣੂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਇਹ 12 ਵਾਰਹੈੱਡ (ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ) ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਗਸ਼ਤ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।"
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਬੀਬੀਸੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਬਮਰੀਨ (ਪਰਮਾਣੂ ਪਣਡੁੱਬੀ) ਇੱਕ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪਰਮਾਣੂ ਰਿਐਕਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਈਂਧਨ ਭਰਨ ਜਾਂ ਆਕਸੀਜਨ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਡਿਟਰੈਂਸ (ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਸਮਰੱਥਾ) ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
"ਪਹਿਲਾ- ਏਅਰ ਡਿਲਿਵਰੀ, ਦੂਜਾ- ਲੈਂਡ ਬੇਸਡ ਅਤੇ ਤੀਜਾ- ਸਬਮਰੀਨ ਬੇਸਡ।"
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤੀਜਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਡਿਟਰੈਂਸ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਅਮਰੀਕਾ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰਹੈੱਡ (ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ) ਤੈਨਾਤ ਰੱਖ ਕੇ ਗਸ਼ਤ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਹੈ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀ-5 ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਗਸ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਗਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵੀ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਸ਼ਤ ਦੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਪ੍ਰੋਸੀਜਰ (ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਹੈ।
"ਇਹ ਸਬਮਰੀਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਡਡ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਜੋ 12 ਵਾਰਹੈੱਡ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਡਡ ਹੋਣਗੇ।"
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਹ ਤੈਨਾਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ "ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ" ਜਾਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਇਸ 'ਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ 2.0 ਦਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰਮਾਣੂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰੀ ਗਸ਼ਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।"
ਵਿਸਫੋਟਕ ਈਂਧਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਇੱਕੋ ਰਾਹ 'ਤੇ
ਸਿਪਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਾਈ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਲਈ ਫਿਸਾਇਲ ਮਟੀਰੀਅਲ (ਵਿਸਫੋਟਕ ਈਂਧਨ) ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਐਨਰਿਚਮੈਂਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ ਦਾ ਵੱਧ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਰੂਸ, ਚੀਨ, ਫਰਾਂਸ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਈਂਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ ਤੋਂ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਲਈ ਈਂਧਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਆਦਿ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਐਨਰਿਚਮੈਂਟ ਅਤੇ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ ਦੋਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਈਂਧਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।
ਉਹ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵੀ ਇੱਕ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।"
ਚੀਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ, ਰੱਖਿਆ ਖਰੀਦ ਵਧੀ
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੁਣ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਹਥਿਆਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਚੀਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ।
ਮਾਹਰ ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਝੜਪਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਸਿਪਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਡਿਲੀਵਰੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਰਮਾਣੂ ਹੋੜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਉੱਥੇ ਹੀ, ਚੀਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਨੇ ਫੌਜ 'ਤੇ 92.1 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਖਰਚ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੱਖਿਆ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ 2024 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 8.9 ਫੀਸਦੀ ਵੱਧ ਸੀ।
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਖਰੀਦੇ ਹਨ। 2021 ਤੋਂ 2025 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 8.2 ਫੀਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਖਿਆ ਇੰਪੋਰਟਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਧਾਈ ਹੈ।
ਯੂਕਰੇਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਅਤੇ ਕਤਰ ਨੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ 35 ਫੀਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖਰੀਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਰਾਮਦਗੀ ਬਾਰੇ ਰਾਹੁਲ ਬੇਦੀ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੀ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਵੀ ਹਨ।
ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 4 ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰਹੈੱਡ ਤੈਨਾਤ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Prakash Singh/Bloomberg via Getty Images
ਰਿਪੋਰਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।
2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਨੌਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਕੋਲ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਭਗ 12,187 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ, ਰੂਸ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਫਰਾਂਸ, ਚੀਨ, ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ 12 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 4,012 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਤੈਨਾਤ ਵਾਰਹੈੱਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਭਾਵ ਲਗਭਗ 2,100 ਤੋਂ 2,200 ਵਾਰਹੈੱਡ, ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ 'ਤੇ ਹਾਈ ਅਲਰਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਜਦਕਿ 9,745 ਹਥਿਆਰ ਸੈਨਿਕ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਘਟੇ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Debarchan Chatterjee/NurPhoto via Getty Images)
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਘਟਦੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਿਪਰੀ ਨੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਤਾਈ ਹੈ ਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇਗੀ।
ਸਿਪਰੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗੋਪਨੀਅਤਾ ਵਰਤਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹਥਿਆਰ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਸਮਝੌਤਾ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਰਣਨੀਤਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰਮਾਣੂ ਤਾਕਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ
- ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਕੋਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 86 ਫੀਸਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।
- ਚੀਨ ਕੋਲ 600 ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਸਨ, ਜੋ ਵੱਧ ਕੇ 620 ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
- ਭਾਰਤ ਰੱਖਿਆ ਖਰੀਦ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ।
ਸਰੋਤ: ਸਿਪਰੀ, ਈਅਰਬੁੱਕ 2026।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
