«مثل یک فیلم ترسناک»؛ آمیبی که به مغز حمله می‌کند و شاید در سراسر جهان گسترش یابد

استیو اسملسکی تنها چند روز پس از آنچه قرار بود سفری خانوادگی و شادی‌بخش به کاستاریکا باشد، خود را کنار تخت پسرش در بخش مراقبت‌های ویژه یافت؛ در حالی که برای مرگ تنها فرزندش سوگواری می‌کرد.

جردن، که در آن زمان ۱۱ سال داشت، بر اثر عفونت مغزی ناشی از نگلیریا فاولری، که بیشتر با نام «آمیب مغز خوار» شناخته می‌شود، جان باخت.

این آمیب که معمولا در دریاچه‌های گرم، چشمه‌های آب گرم و استخرهای متروکه یافت می‌شود، هنگام پریدن افراد به داخل آب از راه سوراخ‌های بینی وارد بدن می‌شود و به‌سرعت حمله به بافت مغز را آغاز می‌کند.

استیو، ۶۷ ساله، به بی‌بی‌سی می‌گوید: «جردن فقط یک روز، فقط یک بار شنا کرد و [حالا] دیگر زنده نیست.»

‌پارسال بیش از ۲۰۰ مورد ابتلا به نگلیریا فاولری در هند شناسایی شد؛ بزرگ‌ترین شیوعی که در جهان ثبت شده است. در ماه‌های اخیر هم مواردی تازه‌ باز هم در این کشور گزارش شده است. پیش از آن، در سراسر جهان کمتر از ۵۰۰ مورد شناسایی شده بود.

این شیوع نگرانی پژوهشگران را بار دیگر افزایش داده است. آن‌ها می‌گویند این انگل حالا در مکان‌هایی شناسایی می‌شود که پیش‌تر به‌ندرت در آن‌ها دیده می‌شد؛ از جمله بخش‌هایی از اروپا و شرق آسیا.

دکتر آناستاسیوس تسائوسیس، انگل‌شناس مولکولی در دانشگاه کنت بریتانیا، می‌گوید: «فکر می‌کنم در آینده موارد بیشتری خواهیم دید. این انگل را در همه جای جهان مشاهده خواهیم کرد.»

«ذهن را از کار می‌اندازد»

استیو، که اهل ایالت فلوریدا در آمریکاست، ساعت‌ها همراه پسرش در سرسره‌های آبی یک چشمه آب گرم طبیعی نزدیک هتل محل اقامتشان در کاستاریکا سرگرم بود که جردن دچار سردرد شد.

پس از بازگشت به خانه با هواپیما، درد او شدیدتر شد و جردن شروع به استفراغ کرد. والدینش تصمیم گرفتند او را به بیمارستانی محلی ببرند. در آنجا او دچار توهم شد و به آن‌ها گفت که می‌تواند حشره‌هایی را در حال حرکت روی سقف ببیند.

استیو به یاد می‌آورد و می‌گوید: «به ما نگاه می‌کرد؛ اما نمی‌دانست ما چه کسانی هستیم. فکر نمی‌کنم حتی می‌دانست خودش چه کسی است.»

در حالی که پزشکان با عجله تلاش می‌کردند علت بیماری جردن را پیدا کنند، او دچار تشنج شد و به بخش مراقبت‌های ویژه منتقل شد. جایی که بعدا جان باخت.

استیو اسملسکی می‌گوید: «هفت روز و نیم پس از شنا کردن، از دستمان رفت. پیش از این مطلقا هیچ مشکلی نداشت. سالمِ سالم بود.»

جردن بر اثر مننگوانسفالیت آمیبی اولیه، عفونت مغزی ناشی از نگلیریا فاولری، جان باخت.

مانند بسیاری از مبتلایان به مننگوانسفالیت آمیبی اولیه، در ابتدا تصور می‌شد جردن به مننژیت مبتلا شده است، چون علائم اولیه این دو بیماری ممکن است بسیار شبیه یکدیگر باشد.

تا زمانی که پزشکان ارتباط میان علائم را تشخیص دادند، دیگر خیلی دیر شده بود. عفونت باعث تورم شدید مغز او شده بود و آسیب‌های برگشت ناپذیری ایجاد کرده بود.

استیو می‌گوید: «هوش و حواس آدم را از کار می‌اندازد؛ افکارش را می‌‌دزد و او را از درون تهی می‌کند.»

چرا این آمیب در مناطق جدید دیده می‌شود؟

اسلواکی در سال ۲۰۲۵ اولین مورد تائید‌شده ابتلا به نگلیریا فاولری را ثبت کرد. موارد جدیدی هم در ایالت‌های شمالی و خنک‌تر آمریکا، مثل مینه‌سوتا، یعنی فراتر از محدوده سنتی انتشار این آمیب، گزارش شده است.

موارد ابتلا همچنین با محیط‌هایی فراتر از دریاچه‌ها و رودخانه‌هایی که به طور سنتی با این آمیب مرتبط بودند، ارتباط داشته است.

در تایوان، مردی در سال ۲۰۲۳ پس از قرار گرفتن در معرض نگلیریا فاولری در یک مجموعه سرپوشیده موج‌سواری جان باخت. همان سال در آمریکا هم یک خردسال پس از قرار گرفتن در معرض آب آلوده یک محوطه بازی آبی، به آن مبتلا شد و جان داد.

با گرم‌تر شدن آب دریاچه‌ها و برکه‌ها در نتیجه تغییرات اقلیمی، این آمیب در حال گسترش به مناطقی است که پیش از این برای رشد و تکثیر آن بیش از حد سرد بودند.

دکتر آناستاسیوس تسائوسیس می‌گوید: «هرچه آب گرم‌تر شود، [این آمیب] فعال‌تر خواهد شد. در نتیجه احتمال ابتلای افرادی که فعالیت‌های تفریحی در آب انجام می‌دهند هم بیشتر می‌شود.»

او می‌گوید دلیلی برای وحشت وجود ندارد، اما مردم باید در مورد افزایش خطر «هوشیار» باشند.

او همچنین معتقد است دانشمندان در شناسایی این آمیب توانمندتر شده‌اند و همین موضوع ممکن است به ثبت موارد بیشتر کمک کرده باشد.

دکتر آناستاسیوس تسائوسیس می‌گوید: «فرضیه من این است که شاید تعداد موارد همیشه بالا بوده است. فقط این روزها بیشتر از قبل متوجه‌اش می‌شویم، زیرا حالا می‌دانیم چگونه با آزمایش آن را تشخیص بدهیم.»

چرا کودکان بیشتر در معرض خطر هستند؟

به گفته کارشناسان، احتمال ابتلای کودکان به نگلیریا فاولری بیشتر از بزرگسالان است.

ایان رایت، استاد علوم آب در دانشگاه سیدنی غربی، می‌گوید: «سن رایج افرادی که در صورت ابتلا به این بیماری گرفتار آن می‌شوند، ۱۲ سال است، چون کودکان عاشق آب بازی و پریدن و پاشیدن آب در آب گرم هستند. این واقعا بی‌رحمانه است.»

بعضی دانشمندان همچنین معتقدند آمیب در افراد کم‌سن‌وسال‌تر احتمالا راحت‌تر از سد میان بینی و مغز عبور می‌کند.

ایان رایت می‌گوید: «این شبیه کابوس، فیلمی ترسناک یا یکی از رمان‌های استیون کینگ است. احتمال ابتلا بسیار کم است، اما اگر کسی مبتلا شود، احتمالا جانش را از دست خواهد داد.»

بر اساس یک مرور پژوهشی در سال ۲۰۲۵ که در مجله عفونت و سلامت عمومی منتشر شده است، بین سال‌های ۱۹۶۲ تا ۲۰۲۳ تنها ۴۸۸ مورد ابتلا در سراسر جهان گزارش شد که بیشتر آن‌ها در آمریکا، پاکستان و استرالیا بود. حدود ۹۷ درصد از این افراد جان باختند.

اگر بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود، پزشکان تلاش می‌کنند بیماران را با ترکیبی از داروها و همچنین اقداماتی برای کاهش تورم مغز درمان کنند. با این حال، زنده ماندن همچنان بسیار نادر است.

اما آخرین شیوع این بیماری در ایالت کرالا در جنوب هند، که از مقاصد محبوب گردشگری است، برداشت‌های پیشین درباره میزان مرگبار بودن این بیماری را به چالش کشیده است.

بر اساس پژوهشی تازه‌ که در نشریه کامیونیکیشن مدیسین منتشر شده است، بیش از نیمی از ۲۰۰ بیماری که سرنوشت آن‌ها مشخص بود، زنده ماندند. رقمی که بسیار بالاتر از نرخ تاریخی بقا، یعنی حدود ۳ درصد، است.

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد عفونت‌های ناشی از آمیب مغز خوار ممکن است به اندازه‌ای که پیش‌تر تصور می‌شد درمان‌ناپذیر نباشند.

به گفته پژوهشگران این مطالعه ، تشخیص زودهنگام‌، آگاهی بیشتر پزشکان و اجرای منسجم‌تر دستورالعمل‌های درمانی، همگی احتمالا در بهبود نتایج نقش داشته‌اند.

چگونه از خود محافظت کنیم؟

نگلیریا فاولری علاوه بر هنگام آب بازی، شاید زمانی هم وارد بدن شود که فرد از دستگاه شست‌و‌شوی بینی استفاده کند؛ بطری‌های لوله بلند که معمولا برای کاهش علائم سرماخوردگی، عفونت‌های سینوسی یا آلرژی به کار می‌روند.

پارسال زنی ۷۱ ساله که پیش از آن سالم بود، در ایالت تگزاس آمریکا، ظرف دو هفته پس از استفاده از چنین وسیله‌ای جان باخت. او این دستگاه را با آب لوله‌کشی موجود در کمپر ون پر کرده بود.

مراسم شست‌و‌شوی بینی در بعضی مناسک دینی، از جمله در اسلام، و نیز بخشی از روش‌های دیگری مانند ایورودا، نظام طب سنتی هند، وجود دارد.

با این حال، راه‌های ساده‌ برای کاهش همین خطر بسیار کم وجود دارد.

در آمریکا مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها توصیه می‌کند برای شست‌و‌شوی بینی از آب استریل، آب مقطر یا آبی که پیش‌تر جوشانده و سپس سرد شده است استفاده شود، چون آب لوله‌کشی آلوده با موارد نادر ابتلا به این عفونت ارتباط داشته است.

این نهاد توصیه می‌کند افراد هنگام شنا در آب‌های گرم شیرین، خطر ورود آب به داخل بینی را تا حد امکان کاهش دهند. برای این کار می‌توان هنگام شیرجه زدن یا پریدن به داخل آب، بینی را گرفت یا از گیره بینی استفاده کرد.

ایان رایت می‌گوید: «اگر شک دارید، اصلا سرتان را زیر آب نبرید.»