چرا رئیس سیا در سفری اعلام‌نشده راهی مسکو شد؛ هشدار به روسیه و پیامی درباره ایران؟

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفته است دیدار اعلام‌نشده میان رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) و مقام‌های دستگاه‌های اطلاعاتی روسیه ممکن است «به پیشرفتی منجر شود».

در این زمینه گمانه‌زنی‌های زیادی مطرح شده است که چرا جان رتکلیف روز سه‌شنبه به‌طور ناگهانی به مسکو رفت. او با یک هواپیمای نظامی وارد پایتخت روسیه شد و تنها چند ساعت بعد آنجا را ترک کرد.

رئیس‌جمهور آمریکا جزئیاتی درباره محتوای این گفت‌وگوها ارائه نکرد، با این حال، او گفت چنین دیدارهایی چندان غیرمعمول نیست و افزود واشنگتن «می‌خواهد شاهد پایان جنگ در اوکراین باشد.» آخرین دیدار از این نوع در ماه‌های منتهی به آغاز تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین انجام شده بود.

کرملین اعلام کرده است که جان رتکلیف با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، دیدار نکرده است. دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، به خبرنگاران گفت: «تماس‌هایی با نهادهای اطلاعاتی برقرار شده بود.»

دمیتری پسکوف این اظهارات را در نشست روزانه توجیهی برای رسانه‌ها و در پاسخ به پرسش یک خبرنگار روس مطرح کرد. این خبرنگار پرسیده بود آیا پوتین از دیدارهای رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) مطلع شده است و این دیدارها در «چه سطحی» انجام شده‌اند.

او گفت: «هنوز زود است که بگوییم این دیدار چه تاثیری بر احیای روابط دوجانبه میان آمریکا و روسیه خواهد داشت.»

«آمریکا معمولاً یک مقام ارشد را به‌طور ناگهانی به مسکو اعزام نمی‌کند»

با وجود تنش در روابط واشنگتن و مسکو بر سر جنگ روسیه در اوکراین، دو طرف ارتباطات مستقیم خود را در زمینه مسائل اطلاعاتی و امنیتی حفظ کرده‌اند.

آخرین بار که یک رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) به مسکو سفر کرد، آبان ۱۴۰۰ (نوامبر ۲۰۲۱) بود؛ زمانی که ویلیام برنز به روسیه در مورد جنگ با اوکراین هشدار داد. تنها چند هفته بعد، روسیه جنگ تمام‌عیار خود علیه اوکراین را آغاز کرد.

سفر جان رتکلیف در زمانی انجام شد که طی یک سال گذشته نشانه‌هایی از افزایش اقدامات تهاجمی روسیه علیه متحدان ناتو مشاهده شده است؛ از جمله پرواز پهپادها یا هواپیماهای نظامی بر فراز لهستان، رومانی و لتونی.

جان فورمن، که بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲ به‌عنوان وابسته نظامی بریتانیا در مسکو خدمت می‌کرد، به بی‌بی‌سی گفت: «آمریکایی‌ها معمولاً یک مقام در این سطح را با اطلاع قبلی اندک و به‌صورت اعلام‌نشده به مسکو نمی‌فرستند، مگر آنکه موضوع مهمی در میان باشد.»

روزنامه‌نگاران هم درباره اهداف این سفر گمانه‌زنی‌های مختلفی مطرح کرده‌اند، از انتقال هشدار واشنگتن به مسکو گرفته تا تلاش برای وارد کردن روسیه به مذاکرات با ایران.

«تحلیلگران: شاید موضوع آن‌قدر حساس بود که نمی‌شد درباره آن تلفنی گفت‌وگو کرد»

مفسران روسی نظریه‌های گوناگونی را درباره عواملی مطرح کردند که ممکن است موجب انجام این سفر شده باشد.

آناتولی کوزیچیف، مجری تلویزیون، و ایگور دیمیتریف، تحلیلگر سیاسی، از جمله کسانی بودند که میان این سفر و سفر ویلیام برنز، رئیس پیشین سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، به مسکو در اواخر سال ۲۰۲۱ شباهت‌هایی دیده‌اند. به گفته آن‌ها، چنین سفرهایی اغلب پیش از تحولات مهم در عرصه بین‌المللی انجام می‌شود.

کوزیچیف گفت سفر جان رتکلیف به مسکو می‌تواند نشان‌دهنده آن باشد که موضوع مورد بحث چنان حساس بوده که امکان گفت‌وگو درباره آن از طریق تلفن وجود نداشته است.

او پرسید: «چه چیزی می‌تواند علت این موضوع باشد؟» سپس احتمال‌های مختلفی را مطرح کرد؛ از تشدید تنش هسته‌ای گرفته تا تلاش‌ها برای کاهش تنش.

او در نهایت نتیجه گرفت که احتمال دارد این سفر در آینده نزدیک پیامدهای مهمی به دنبال داشته باشد.

دمیتریف هم گفت یکی از انگیزه‌های احتمالی این سفر می‌تواند موضوعی با ماهیت هسته‌ای بوده باشد، هرچند این احتمال نیز وجود دارد که مسکو در حال برنامه‌ریزی برای به چالش کشیدن مستقیم اروپا باشد.

دمیتریف معتقد است که روسیه به جای ادامه پیشروی تدریجی در جبهه اوکراین، جایی که به دست آوردن حتی بخش کوچکی از خاک با هزینه‌های سنگین جانی و مالی همراه است، ممکن است توجه خود را به اروپا معطوف کند. به گفته او، کشورهای اروپایی از اوکراین حمایت می‌کنند، اما خود برای یک جنگ بزرگ آمادگی کامل ندارند؛ چه از نظر پدافند هوایی، چه از نظر منابع نظامی و چه از نظر آمادگی ذهنی برای جنگ.

الکساندر دوگین، فیلسوف ملی‌گرای روس، هم گفت جهان «در آستانه جنگ هسته‌ای قرار دارد و در وضعیتی شکننده به سر می‌برد.» او این احتمال را مطرح کرد که آمریکا نسبت به تحولات داخلی روسیه نگران است و اینکه «اتفاقی در حال شکل گرفتن است».

یوری بارانچیک، تحلیلگر سیاسی، چند احتمال را برای این سفر مطرح کرد؛ از جمله تبادل زندانیان، گفت‌وگوها درباره ایران و مذاکرات گسترده‌تر پیرامون خطر رویارویی مستقیم میان روسیه و ناتو.

با این حال، او گفت انتخاب فردی که به این ماموریت اعزام شده، به‌خودی‌خود نکات زیادی را آشکار می‌کند.

به گفته بارانچیک، این موضوع نشان می‌دهد که گفت‌وگوها از چارچوب دیپلماسی متعارف فراتر رفته و به حوزه اطلاعاتی و اعمال فشار کشیده شده است.

یکی از سناریوهایی که او مطرح کرد این بود که رتکلیف به مسکو سفر کرد تا هشدار دهد اگر روسیه در شرایط خود برای پایان دادن به جنگ نرمش نشان ندهد، واشنگتن ممکن است حمایت خود از اوکراین، به‌ویژه در زمینه همکاری‌های اطلاعاتی، را افزایش دهد.

بارانچیک گفت: «اگر مسکو آماده ارائه برخی امتیازها باشد، محدود کردن حمایت اطلاعاتی آمریکا از اوکراین می‌تواند بخشی از توافق باشد. با این حال، واقعیت این است که مشخص نیست روسیه در موضع کنونی خود در مذاکرات تا چه حد حاضر به عقب‌نشینی باشد.»

او افزود: «احتمال دیگر این است که گفت‌وگوهای گسترده‌تری درباره خطر رویارویی مستقیم میان روسیه و ناتو در جریان بوده باشد.»

الکساندر کوتس، خبرنگار نظامی، به مجموعه‌ای از نظریه‌ها اشاره کرد که در رسانه‌های روسی و غربی مطرح شده‌اند؛ از جمله تبادل زندانیان، پیشنهادهای احتمالی درباره اوکراین و گفت‌وگوهایی مرتبط با ایران.

با این حال، کوتس گفت شاید ساده‌ترین توضیح، از همه باورپذیرتر باشد.

او گفت: «سفر رئیس سیا نه نشانه صلح است و نه نشانه جنگ. این سفر نشان می‌دهد که کانال‌های معمول دیگر کارایی ندارند و این که ناچار شده‌اند از ابزارهای دیگر استفاده کنند.»

نشانه‌ای از افزایش تنش‌ها

بر اساس گزارش بی‌بی‌سی مانیتورینگ، ایگور ستوکوز، وبلاگ‌نویس، گفت این سفر «شاید خبر خوبی نباشد» و به احتمال زیاد نشان می‌دهد که آمریکا «نشانه‌هایی نگران‌کننده» دریافت کرده است؛ نشانه‌هایی که از «افزایش تنش مرتبط با طرح‌های احتمالی بسیج نیرو در ارتباط با روسیه، ایران و چین» حکایت دارند.

رومان برکو، روزنامه‌نگار، نیز از جمله افرادی بود که مطرح کردند این سفر ممکن است به برنامه‌های احتمالی روسیه برای حمله به ناتو مربوط باشد.

یوری هونچارنکو، تحلیلگر سیاسی، این احتمال را مطرح کرد که رتکلیف شاید تلاش کرده باشد روسیه را متقاعد کند گسترش درگیری را تا پس از انتخابات آمریکا به تعویق بیندازد.

او گفت: «این تنها موضوعی است که ترامپ نگران آن است.»

زویا کانانژی، روزنامه‌نگار، با بازنشر دیدگاه هونچارِنکو گفت در ارتباط با این سفر «جای چندانی برای خوش‌بینی وجود ندارد»، چون رتکلیف نماینده منافع آمریکا است، نه منافع اوکراین.

وولودیمیر شیریدیها، از نیروهای نظامی، گفت پیام رتکلیف به پوتین این بوده است: «شما می‌توانید روس‌ها را برای جنگ در اوکراین بسیج کنید، اما برای جنگ علیه کشورهای بالتیک و لهستان نه.»

دمترو کالنچک ووونیانکو، وبلاگ‌نویس، نیز گفت این سفر نشانه دیگری از آن است که مقام‌های آمریکایی در «دنیایی خیالی» زندگی می‌کنند و باور دارند که می‌توانند با هشدار دادن درباره پیامدها، بر تصمیم‌های پوتین اثر بگذارند.

به گفته ویتالی پورتنیکوف، تحلیلگر سیاسی، فارغ از اینکه در این دیدار چه موضوعاتی مطرح شده باشد، توانایی رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) برای تاثیرگذاری بر موضع روسیه محدود است، چون به گفته او «نفوذ واقعی آمریکا در دوران ترامپ به‌شدت کاهش یافته است.»

او گفت: «آمریکایی که از مهار جنگ در خاورمیانه ناتوان مانده، به جای آنکه روسیه را مرعوب کند، این کشور را به برداشتن گام‌های جدی‌تر برای وخیم‌تر کردن اوضاع تشویق می‌کند.»

مهار تنش‌ها

شاشنک جوشی، رئیس دفتر واشنگتن هفته‌نامه اکونومیست، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی گفت مهم‌ترین فرضیه مطرح‌شده این است که واشنگتن با این سفر در پی «مهار تشدید تنش‌ها» بوده است.

او گفت: «جان رتکلیف زیاد سفر نمی‌کند. ترجیح می‌دهد نزدیک کاخ سفید بماند تا ترامپ بتواند هر زمان که خواست او را احضار کند. در واشنگتن، نزدیکی به رئیس‌جمهور مهم‌ترین معیار قدرت است. درست است که اخیرا به کوبا سفر کرد، اما در مجموع به‌ندرت جایی می‌رود. بنابراین این سفر باید اهمیت نسبتا زیادی داشته باشد.»

شاشنک جوشی افزود: «اگر بخواهم گمانه‌زنی کنم، می‌گویم احتمالا موضوع بر سر مدیریت تنش‌ها و نگرانی ناشی از اطلاعاتی بوده که درباره برخی اقدامات روسیه به دست آمده است، حتی شاید درباره نیت احتمالی این کشور در قبال ناتو بوده باشد.»

او به حوادث اخیر مربوط به پهپادهای منتسب به روسیه در نزدیکی فرودگاه لایپزیگ اشاره کرد. گفته شده بود این پهپادها حامل مواد منفجره بوده‌اند و در فاصله‌ای بسیار نزدیک از هواپیماهای اوکراینی قرار داشتند.

به اعتقاد او، ممکن است ماموریت رتکلیف این بوده باشد که یک «پیام بازدارنده» به همتایان روس خود منتقل کند.

وال‌استریت ژورنال نیز این فرضیه را مطرح کرد که رتکلیف برای رساندن «هشداری» به پوتین به مسکو رفته است. به گزارش این روزنامه، آمریکا اطلاعاتی به دست آورده بود که نشان می‌داد روسیه در مراحل اولیه آماده‌سازی برای بسیج نیرو قرار دارد و قصد دارد با انجام اقدامی تحریک‌آمیز علیه یکی از اعضای ناتو، «عزم این پیمان» را بیازماید.

این روزنامه از بث سنر، معاون پیشین مدیر اطلاعات ملی آمریکا، نقل کرد: «شاید هدف این بوده است که بگویند: «ما می‌دانیم چه نقشه‌ای دارید، بهتر است این کار را نکنید.»»

مارک اربن، تحلیلگر ساندی تایمز و خبرنگار دیپلماتیک پیشین بی‌بی‌سی، معتقد است توقف هواپیمای رتکلیف در ریگا (این هواپیما در مسیر آمریکا به مسکو از پایتخت لتونی عبور کرد) و «دیگر فعالیت‌های هواپیماهای نظامی ناتو طی هفته‌های اخیر» نشان می‌دهد انگیزه اصلی سفر ممکن است به «تهدیدهای احتمالی روسیه» علیه کشورهای حوزه بالتیک مربوط بوده باشد.

اربن در عین حال خاطرنشان کرد که رتکلیف شاید در مسکو نه با پوتین، بلکه با همتای روس خود، سرگئی ناریشکین، رئیس سرویس اطلاعات خارجی روسیه، دیدار کرده باشد.

آزادی زندانیان

فرضیه دیگر درباره سفر ناگهانی جان رتکلیف به مسکو، مذاکره برای تبادل دیگری از زندانیان میان روسیه و آمریکا بود.

کانال تلگرامی شات که به نیروهای امنیتی روسیه نزدیک دانسته می‌شود، یادآوری کرد آخرین باری که یک هواپیمای ویژه آمریکایی از پایگاه اندروز به ونوکوو پرواز کرد، روسیه مارک فوگل، شهروند آمریکایی زندانی به اتهام قاچاق مواد مخدر، را با الکساندر وینیک، شهروند روس متهم به پول‌شویی، مبادله کرد.

کسنیا سوبچاک، ناشر«آستاروژنو مدیا»، حتی نام زندانی احتمالی مورد مذاکره را مطرح کرد. به گفته او، ممکن است موضوع بر سر آزادی چارلز وین زیمرمن، شهروند آمریکایی، بوده باشد که در سال ۲۰۲۶ به اتهام نگهداری سلاح به پنج سال زندان محکوم شد.

منابع آستاروژنو مدیا می‌گویند زیمرمن در تابستان امسال در زندان درخواست عفو را امضا کرد و «این سند به مسکو فرستاده شد». به گفته کسنیا سوبچاک، در این دور از مذاکرات موضوع تبادل زندانیان سیاسی مطرح نبود.

مسکو پیش‌تر در ۱۱ اوت، رابرت گیلمن، تفنگدار پیشین دریایی آمریکا را بدون انجام مبادله و به‌عنوان «نشانه حسن نیت» آزاد کرده بود. او به‌دلیل حمله به ماموران امنیتی به ۱۰ سال زندان محکوم شده بود.

ورود روسیه به مذاکرات با ایران؟

تلاش احتمالی آمریکا برای وارد کردن روسیه به مذاکرات با ایران نیز به‌عنوان یکی از دلایل سفر اعلام‌نشده جان رتکلیف مطرح شده است.

بث سنر، معاون پیشین مدیر اطلاعات ملی آمریکا، از جمله کسانی بود که این احتمال را مطرح کرد. به باور او، شاید گفت‌وگوها به دستیابی به آتش‌بس با تهران و وارد کردن بازیگران بیشتر به این روند مربوط بوده باشد.

بث سنر معتقد است مدیر سیا احتمالا موضوع حمایت کرملین از ایران را نیز مطرح کرده است، آن هم در شرایطی که واشنگتن کشورهایی را که به تجارت با تهران ادامه می‌دهند، تحریم می‌کند.

شبکه سی‌ان‌ان نیز خاطرنشان کرد که سفر جان رتکلیف به مسکو تنها یک روز پس از آن انجام شد که اسکات بسنت، وزیر دارایی آمریکا، عملیات «انزاوی اقتصادی» را با هدف منزوی کردن اقتصاد ایران اعلام کرد.