تحریم شرکت‌های هواپیمایی ایران؛ «نمی‌دانم تا چه اندازه می‌توانیم با هر شرایطی کنار بیاییم»

از روز چهارشنبه اول مهر (۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶)، فشار بر صنعت هوانوردی ایران وارد مرحله تازه‌ای شده است. آمریکا همه شرکت‌های هواپیمایی فعال ایران را تحریم کرده و به فرودگاه‌ها و شرکت‌های خارجی هشدار داده است که ارائه سوخت، خدمات فرودگاهی یا امکان فروش بلیت به این شرکت‌ها می‌تواند دسترسی آن‌ها به نظام مالی آمریکا را به خطر بیندازد.

با این حال، در همین روز یک فروند هواپیمای ماهان‌ایر که از تهران برخاسته بود، در فرودگاه بین‌المللی بایون گوانگژو به زمین نشست. داده‌های فلایت‌رادار۲۴ این پرواز را ثبت کرده‌اند.

این پرواز یک روز پس از آن انجام شد که چین مخالفت خود را با تحریم‌های آمریکا علیه شرکت‌های هواپیمایی ایران اعلام کرد؛ تحریم‌هایی که پکن آن‌ها را «غیرقانونی» توصیف کرده است. ادامه پرواز ماهان به چین نشان می‌دهد که فشار آمریکا، دست‌کم در نخستین ساعات پس از پایان مهلت، به توقف کامل همه پروازهای خارجی شرکت‌های ایرانی منجر نشده است.

با این حال، هنوز روشن نیست که پروازهای ماهان به چین ادامه خواهند یافت یا این پرواز موردی استثنایی هم‌زمان با پایان مهلت تعیین‌شده بوده است. حتی در صورت ادامه این پروازها، مسیر چین برای بسیاری از مسافرانی که مقصدشان ترکیه، کشورهای همسایه یا کشورهای غربی است، جایگزین عملی و مناسبی محسوب نمی‌شود.

در حالی که شماری از پروازها از همین حالا متوقف شده‌اند و آینده برخی دیگر نامعلوم است، یک پرسش فوری پیش روی مسافران قرار گرفته است: حالا چگونه می‌توان از ایران خارج شد یا به ایران بازگشت؟

برای بسیاری از مسافران، یکی از گزینه‌های باقی‌مانده عبور از مرزهای زمینی است؛ گزینه‌ای که خود با چالش‌های متعددی همراه است. در این گزارش، وضعیت گذرگاه‌های زمینی ایران، مسیرهای ورود و خروج و تجربه مسافرانی بررسی می‌شود که پس از لغو یا توقف پروازها در خارج از ایران مانده‌اند و به دنبال راهی زمینی برای بازگشت هستند. وضعیت این گذرگاه‌ها نیز ممکن است با توجه به تحولات منطقه تغییر کند.

سارا (نام مستعار) همراه چهار نفر از اعضای خانواده‌اش، پس از چند بار لغو سفرشان به دلیل جنگ و نبود پرواز، برای دیدن اقوام به لندن آمدند. حالا پرواز بازگشت آن‌ها با ماهان لغو شده و نمی‌دانند چگونه در موعد مقرر به ایران برگردند. مادر هشتادساله سارا نیز همراه آن‌هاست و توانایی راه رفتن یا نشستن طولانی‌مدت را ندارد.

نخستین اقدام سارا و خانواده‌اش تماس با آژانس مسافرتی در ایران بود؛ همان آژانسی که بلیت‌هایشان را تهیه کرده بود. به گفته آن‌ها، آژانس توصیه کرده است که فعلا منتظر بمانند و خودشان بلیت‌های ماهان را لغو نکنند، زیرا با وجود توقف پروازها، این شرکت هواپیمایی هنوز بلیت‌ها را رسما لغو نکرده است. آژانس گفته اگر مسافران خودشان بلیت را لغو کنند، پول آن بازپرداخت نخواهد شد.

آژانس مسافری به آنها گفته است در صورت بازپرداخت پول بلیت‌ها، شش میلیون تومان هزینه از آن کسر می‌شود هرچند دلیل این کسری فعلا اعلام نشده است.

تا پیش از اول مهر (۲۳ سپتامبر)، یکی از گزینه‌ها پیدا کردن پرواز جایگزین از مسیر استانبول بود؛ مسیری که مسافران در آن با تاخیرها و لغوهای متعدد روبه‌رو می‌شدند. به آن‌ها توصیه می‌شد خود را برای دست‌کم یک شب توقف در فرودگاه استانبول آماده کنند. این توقف، با توجه به گرانی هتل‌های فرودگاه و لزوم پرداخت هزینه به یورو، برای مسافران پرهزینه بود.

حالا دیگر همین گزینه هم وجود ندارد و تنها راه بازگشت به ایران مرزهای زمینی هستند. مرزهایی که در دوران جنگ‌های اخیر هم جایگزین مسیرهای هوایی شده بودند.

ایران ۱۶ استان مرزی دارد. از این میان، ۹ استان آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، خراسان رضوی، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، کرمانشاه، کردستان و ایلام تنها مرز زمینی دارند. سه استان مازندران، هرمزگان و بوشهر دارای مرز دریایی‌اند و چهار استان گیلان، گلستان، سیستان‌ و بلوچستان و خوزستان نیز هم مرز زمینی و هم مرز دریایی دارند.

در روزهای اخیر و پس از توقف پروازهای خارجی ماهان، بسیاری از صفحات اینستاگرامی حوزه سفر و آژانس‌های مسافرتی، سه گذرگاه رازی، بازرگان و سرو در مرز ترکیه را از آسان‌ترین مسیرهای ورود به ایران و خروج از آن معرفی کرده‌اند.

مرزهای زمینی ترکیه

سفر زمینی از ایران به ترکیه تابع مقررات ورود این کشور است. وزارت خارجه ترکیه توصیه کرده است گذرنامه مسافران هنگام ورود دست‌کم شش ماه اعتبار داشته باشد. دارندگان گذرنامه ایرانی می‌توانند بدون دریافت ویزا، در هر دوره ۱۸۰روزه حداکثر ۹۰ روز در ترکیه اقامت کنند. پرداخت عوارض خروج از ایران نیز پیش از عبور از مرز الزامی است.

خروج از ایران با خودروی شخصی مستلزم داشتن گواهینامه بین‌المللی، کارت و سند مالکیت خودرو، مجوز خروج موقت یا کاپوتاژ، پلاک و دفترچه بین‌المللی خودرو و بیمه معتبر در ترکیه است. در موارد مشمول، مابه‌التفاوت بهای سوخت نیز باید پرداخت شود. عوارض خروج از کشور هزینه جداگانه‌ای است که مبلغ آن به تعداد دفعات خروج فرد در همان سال بستگی دارد. به گفته برخی فعالان حوزه گردشگری، پرداخت اینترنتی این عوارض پیش از رسیدن به مرز، در روزهای پرازدحام از زمان انتظار مسافران می‌کاهد.

گذرگاه مرزی بازرگان در شهرستان ماکو در استان آذربایجان غربی و در فاصله یک کیلومتری شهر بازرگان قرار دارد. این گذرگاه در سمت ترکیه «گوربولاغ» نامیده می‌شود و به‌صورت شبانه‌روزی فعالیت می‌کند. بخش عمده تردد از این مرز به ترانزیت کالا و عبور خودروهای باری اختصاص دارد.

گذرگاه مرزی رازی در بخش قطور شهرستان خوی در استان آذربایجان غربی قرار دارد و در سمت ترکیه «کاپی‌کوی» (Kapıköy) نامیده می‌شود. فاصله این گذرگاه تا شهر خوی از مسیری کوهستانی و پرپیچ‌وخم حدود ۷۰ کیلومتر و تا شهر وان ترکیه حدود ۹۰ کیلومتر است.

فرودگاه فرید ملن حدود ۱۱۰ کیلومتر با گذرگاه کاپی‌کوی فاصله دارد و پیمودن این مسیر با خودرو نزدیک به یک ساعت‌ونیم طول می‌کشد. از این فرودگاه پروازهای داخلی مستقیم به استانبول و شماری دیگر از شهرهای ترکیه انجام می‌شود و مسافران می‌توانند از آنجا سفر خود را به مقصدهای بین‌المللی ادامه دهند.

کیوان (نام مستعار) می‌گوید در جریان جنگ‌های اخیر، دو بار همراه خانواده‌اش برای ورود به ایران و خروج از آن از مرز زمینی ترکیه استفاده کرده است. او یکی از این سفرها در اسفندماه را به دلیل جاده‌های کوهستانی و کولاک شدید در سمت ایران، بسیار دشوار توصیف می‌کند: «تا به تهران برسم، مرگ را جلوی چشمانم دیدم.» به گفته او، تحمل دشواری‌های چنین سفری برای یک مسافر تنها آسان‌تر است، اما سفر با خانواده مسئولیت و نگرانی را چند برابر می‌کند.

گذرگاه مرزی سرو در شهر سرو از توابع شهرستان ارومیه در استان آذربایجان غربی قرار دارد و حدود ۵۵ کیلومتر با ارومیه فاصله دارد. مسیر میان این گذرگاه و ارومیه کوهستانی است و رانندگی در آن، به‌ویژه در فصل‌های سرد، می‌تواند دشوار باشد. پیچ‌های تند، مه‌گرفتگی و کاهش دید و همچنین احتمال ریزش سنگ از دامنه کوه از مخاطرات این جاده است.

کیوان می‌گوید در دوران جنگ پیدا کردن راننده برای این مسیر آسان نیست: «در شمال، راننده‌ای معمولی که بتوان مثل سفرهای دیگر در ترمینال پیدا کرد و با او تا مرز یا وان رفت، وجود ندارد. فقط شمار محدودی از راننده‌ها حاضرند در زمان جنگ این مسیر را طی کنند.»

او می‌گوید راننده‌ای که خانواده‌اش را تا مرز برد، با سرعت زیادی می‌راند. به گفته کیوان، سرعت بالای خودرو در جاده کوهستانی، سفر را برای او و خانواده‌اش دشوار کرد؛ تجربه‌ای که می‌گوید دیگر حاضر نیست همراه خانواده تکرار کند.

سارا (نام مستعار) پیش از سفر به لندن با راننده‌ای آشنا قرار گذاشته بود که اگر پروازها مختل شد، یک هفته زودتر به او خبر دهد تا برای بردن خانواده‌اش از تهران به مرز رازی برود. اکنون که پرواز بازگشت آن‌ها لغو شده، سارا مسیر جایگزین را بررسی کرده است: پرواز به استانبول، ادامه سفر به وان و سپس عبور زمینی از مرز ایران.

اما بخش پایانی این مسیر برای مادر سارا که توانایی راه رفتن ندارد، چالش‌برانگیز است. بر اساس اطلاعاتی که سارا دریافت کرده، خدمات ویلچر فقط در کریدور مرزی سمت ترکیه ارائه می‌شود و در سمت ایران در دسترس نیست. مسافران همچنین باید بخشی از مسیر خاکی مرز را پیاده و همراه با چمدان‌هایشان طی کنند.

با توجه به این شرایط، سارا می‌گوید عبور از مرز رازی برای او و مادرش دیگر گزینه‌ای عملی نیست.

اتوبوس‌های «وی آی پی» با ۲۵ صندلی

سارا سفر با اتوبوس‌های ۲۵ نفره «وی‌آی‌پی» را نیز بررسی کرده است. او می‌گوید آژانس‌های مسافرتی به او گفته‌اند اتوبوس‌ها ممکن است در مسیر ترکیه در چند ایست بازرسی متوقف شوند و پلیس هر بار از مسافران بخواهد همراه وسایل و چمدان‌هایشان از اتوبوس پیاده شوند تا بازرسی انجام شود. از آنجا که مادر سارا قادر به بالا و پایین رفتن از پله‌های اتوبوس نیست، این گزینه نیز برای آن‌ها عملی به نظر نمی‌رسد.

سفر با قطار تهران‌ـ‌وان گزینه دیگری است که سارا بررسی کرده است. بر اساس برنامه منتشرشده، قطارهای تهران به وان روزهای یکشنبه و چهارشنبه و قطارهای وان به تهران روزهای دوشنبه و پنجشنبه حرکت می‌کنند. با این حال، سارا می‌گوید هنگام جست‌وجو در وب‌سایت‌های فروش، تا آذرماه بلیتی برای این مسیر پیدا نکرده است.

تشریفات مرزی این سفر نیز می‌تواند برای مسافران سالمند دشوار باشد. بر اساس روایت‌های منتشرشده از مسافران، آن‌ها در ایستگاه مرزی رازی همراه چمدان‌هایشان از قطار پیاده می‌شوند و پس از انجام تشریفات خروج دوباره سوار قطار می‌شوند. این روند دقایقی بعد در ایستگاه کاپی‌کوی ترکیه برای کنترل گذرنامه و گمرک تکرار می‌شود. برخی مسافران در شبکه‌های اجتماعی مجموع زمان انتظار در دو سوی مرز را دست‌کم پنج ساعت برآورد کرده‌اند. نبود خدمات ویلچر می‌تواند این بخش از سفر را برای مادر سارا دشوار کند.

مرزهای زمینی ایران با عراق، ارمنستان و جمهوری آذربایجان نیز از دیگر مسیرهایی‌اند که برخی مسافران، با توجه به مقصد و شرایط سفرشان، از آن‌ها استفاده می‌کنند.

مرزهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان

فرماندار جلفا روز ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ گفت مرزهای ایران با جمهوری آذربایجان و ارمنستان در محدوده جلفا و نوردوز «در شرایط کاملا عادی» قرار دارند. با این حال، این اظهارات به معنای باز بودن هر دو گذرگاه برای تردد عادی مسافران نیست.

جمهوری آذربایجان مرزهای زمینی خود را از سال ۲۰۲۰ به روی ورود عادی مسافران بسته نگه داشته است. بر اساس مقررات فعلی، ورود زمینی از ایران به جمهوری آذربایجان تنها در موارد استثنایی و با مجوز ویژه امکان‌پذیر است. بنابراین، گذرگاه جلفا با جمهوری آذربایجان، حتی اگر فعالیت‌های تجاری یا اداری آن در شرایط عادی ادامه داشته باشد، مسیر عمومی ورود مسافران به این کشور محسوب نمی‌شود.

در مقابل، نوردوز تنها گذرگاه رسمی زمینی میان ایران و ارمنستان است و برای تردد مسافری باز است. این گذرگاه در دهستان نوجه‌مهر، بخش سیه‌رود شهرستان جلفا در استان آذربایجان شرقی قرار دارد و مسیر اصلی دسترسی به آن از تبریز می‌گذرد.

بر اساس توافق لغو روادید میان ایران و ارمنستان، دارندگان گذرنامه ایرانی می‌توانند بدون دریافت ویزا، در هر دوره ۱۸۰روزه حداکثر ۹۰ روز در ارمنستان اقامت کنند. پرداخت عوارض خروج از ایران نیز برای عبور از این مرز الزامی است.

در ارمنستان، مسافران می‌توانند سفر خود را از فرودگاه بین‌المللی زوارتنوتس ایروان ادامه دهند. بر اساس برنامه پروازها در زمان نگارش این گزارش، از ایروان پروازهای مستقیم به استانبول، دوبی، شارجه، ابوظبی و دوحه و همچنین شماری از شهرهای اروپایی، از جمله لندن، پاریس، فرانکفورت، بروکسل، وین، ورشو، رم و آتن انجام می‌شود. مسکو و چندین شهر دیگر روسیه نیز در شبکه پروازی این فرودگاه قرار دارند.

برخی فعالان حوزه سفر می‌گویند صف‌ها و تشریفات گمرکی در ساعت‌های ابتدایی صبح یا اواخر شب معمولاً کوتاه‌تر است.

در روزهای اختلال پروازها و همچنین در دوره جنگ، آژانس‌های مسافرتی و ارائه‌دهندگان خدمات سفر زمینی در اینستاگرام جزئیات سفر با اتوبوس از تهران به ایروان را منتشر کردند. بر اساس اطلاعات این صفحات، اتوبوس‌ها حدود ساعت هفت شب از تهران حرکت می‌کنند و ظهر روز بعد به ایروان می‌رسند. این صفحات همچنین درباره همراه داشتن اقلام ممنوع یا مشمول محدودیت‌های گمرکی هشدار داده‌اند.

مرزهای ایران با عراق

خبرگزاری مهر روز ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ گزارش داد که هر پنج گذرگاه زمینی استان آذربایجان غربی فعال‌اند: بازرگان، رازی و سرو در مرز ترکیه، تمرچین در مرز عراق و پلدشت در مرز جمهوری آذربایجان.

هفت گذرگاه اصلی زمینی میان ایران و عراق از مهم‌ترین مسیرهای تردد میان دو کشور به شمار می‌روند. فعالیت برخی از این گذرگاه‌ها در مقاطع مختلف، به دلایلی مانند درگیری‌های نظامی، تنش‌های سیاسی یا ازدحام در مناسبت‌های زیارتی، موقتا متوقف و سپس از سر گرفته شده است.

مرزهای شرقی و راه های دریایی

معاون امنیتی و انتظامی استانداری سیستان و بلوچستان در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که گذرگاه‌های میلک، میرجاوه، پیشین و ریمدان همچنان فعال‌اند و تردد مسافر و مبادلات مرزی از طریق آن‌ها ادامه دارد.

گذرگاه‌های مرزی شرق ایران با افغانستان و پاکستان بیشتر مورد استفاده ساکنان مناطق شرقی ایران و شهروندان دو کشور همسایه قرار می‌گیرند. گذرگاه دوغارون، در شهرستان تایباد استان خراسان رضوی، یکی از مرزهای زمینی ایران و افغانستان و از مسیرهای اصلی بازگشت مهاجران افغانستانی به کشورشان است.

در شمال ایران، با وجود ارتباط دریایی با دیگر کشورهای ساحلی خزر، هیچ خط منظم مسافری از بنادر ایران به جمهوری آذربایجان، روسیه، قزاقستان یا ترکمنستان فعالیت نمی‌کند.

راه‌اندازی چنین مسیرهایی سال‌هاست مطرح است. در سال ۱۳۹۶ مقام‌های بندر انزلی از مذاکره برای ایجاد خط منظم مسافری با باکو خبر دادند. در سال ۱۴۰۳ نیز اعلام شد کشتی کروزی از آستاراخان، پس از توقف در قزاقستان، ترکمنستان و باکو، به بندر انزلی خواهد آمد. با این حال، این طرح‌ها تاکنون عملی نشده‌اند و تا زمان انتشار این گزارش، مسیر دریایی خزر گزینه‌ای در دسترس برای مسافران نیست

در جنوب ایران، وب‌سایت فروش بلیت شرکت کشتیرانی والفجر، چهار مسیر دریایی بین‌المللی را در فهرست خود دارد: خرمشهر‌ـ‌کویت با یک سفر رفت و یک سفر برگشت در هفته، خرمشهر‌ـ‌بصره به‌صورت فصلی، بندرلنگه‌ـ‌دوبی با دو سفر رفت و دو سفر برگشت و بندرعباس‌ـ‌شارجه با همین تعداد سفر هفتگی. مسیر بندرعباس‌ـ‌عمان نیز در این وب‌سایت به‌عنوان «برنامه آینده» معرفی شده است.

اگرچه مسیرهای خرمشهر‌ـ‌کویت، بندرلنگه‌ـ‌دوبی و بندرعباس‌ـ‌شارجه «در حال فعالیت» معرفی شده‌اند، هنگام بررسی امکان خرید بلیت برای هیچ‌یک از مسیرها وجود نداشت و پیام «ظرفیت کلیه مسیرها تکمیل است» نمایش داده می‌شد. در وب‌سایت توضیحی داده نشده که آیا ظرفیت سفرها واقعا تکمیل شده، فروش بلیت متوقف است یا حرکت شناورها به حالت تعلیق درآمده است.

این ابهام در شرایطی ادامه دارد که تنش‌ها میان ایران و آمریکا در خلیج فارس، تردد دریایی را بسیار پرخطر کرده است و سفر دریایی عملا گزینه‌ای برای مسافران نیست.

سارا و دیگر زنان خانواده اکنون منتظرند ببینند شرایط در روزهای آینده چگونه پیش می‌رود. آیا راه تازه‌ای پیدا خواهد شد؟ آیا سارا می‌تواند همراه مادرش به ایران بازگردد و این سفر چند روز طول خواهد کشید؟

آن‌ها فعلا بلیت ایران‌ایرتور را جایگزین پرواز لغوشده ماهان کرده‌اند. تا زمان انتشار این گزارش، ماهان هنوز پول بلیت‌هایشان را پس نداده است. اکنون با پایان مهلت تعیین‌شده از سوی آمریکا در ۲۳ سپتامبر، سرنوشت پرواز جایگزین آن‌ها نیز روشن نیست.

برای رسیدن به این پرواز، آن‌ها باید یک روز زودتر به استانبول بروند و شب را در یکی از هتل‌های فرودگاه بگذرانند؛ اقامتی که به گفته سارا، حدود ۴۰۰ یورو هزینه دارد. اگر پرواز ایران‌ایرتور نیز لغو شود، آن‌ها باید هم‌زمان منتظر بازپرداخت پول بلیت‌هایشان از دو شرکت هواپیمایی ایرانی بمانند.

کیوان که در جریان جنگ‌های اخیر دو بار از مسیر زمینی وارد ایران شده و از آن خارج شده است، می‌گوید: «ما مردم، زندگی‌مان را با مدیریت بحران می‌گذرانیم. نمی‌دانم تا چه اندازه می‌توانیم با هر اتفاق و شرایط تازه‌ای کنار بیاییم و خودمان را تطبیق دهیم. فقط می‌دانم که ما زندگی نمی‌کنیم؛ فقط در تلاشیم زنده بمانیم.»