چرا توافق جدید مرزی پاکستان و چین هند را خشمگین کرده است؟

دهه‌هاست که هند از به رسمیت شناختن مرز میان پاکستان و چین در بخشی مورد مناقشه از رشته‌کوه هیمالیا که دهلی آن را متعلق به خود می‌داند، خودداری کرده است.

اما هفته گذشته، پاکستان و چین خط مرزی میان خود را در بخشی دورافتاده از این منطقه کوهستانی رسمیت بخشیدند؛ اقدامی که با واکنش تند دهلی نو روبه‌رو شد.

دو کشور توافق‌نامه تشکیل «کمیسیون مشترک مرزی پاکستان و چین» را امضا کردند؛ توافقی که پاکستان آن را «نقطه‌عطفی مهم» توصیف کرد و گفت به تعمیق همکاری میان دو رقیب منطقه‌ای هند در زمینه مدیریت مرزها، تجارت و ارتباطات کمک خواهد کرد.

دهلی این اقدام را فاقد هرگونه مبنای قانونی دانست و اعلام کرد هیچ مرز پاکستان و چین را که در سرزمینی قرار داشته باشد که هند آن را بخشی از خاک خود می‌داند، به رسمیت نمی‌شناسد.

این خبر در مقطعی بسیار حساس منتشر شده است.

هند و چین پس از سال‌ها تنش نظامی در امتداد «خط کنترل واقعی»، که خط مورد مناقشه جداکننده نیروهای دو کشور در بخش بزرگی از مرز هیمالیایی آنهاست، در تلاش‌اند روابط خود را تثبیت کنند. هم‌زمان، پکن و اسلام‌آباد همکاری‌های خود را در بخش دیگری از این مرز که هند نیز بر آن ادعای مالکیت دارد، گسترش می‌دهند.

راندیر جایسوال، سخنگوی وزارت خارجه هند، گفت: «هیچ مرزی میان پاکستان و چین وجود ندارد. ما این به‌اصطلاح کمیسیون مشترک را که هیچ مبنای قانونی ندارد، رد می‌کنیم.»

این توافق به مرز پاکستان و چین، از جمله دره شکسگام، مربوط می‌شود؛ منطقه‌ای به وسعت حدود ۵۱۸۰ کیلومتر مربع که پاکستان در سال ۱۹۶۳ آن را به چین واگذار کرد، اما هند آن را بخشی از قلمرو خود در لاداخ می‌داند.

هند می‌گوید این منطقه بخشی از حکومت محلی سابق جامو و کشمیر بوده و پیش از واگذاری به چین، به‌طور غیرقانونی در تصرف پاکستان قرار داشته است. دولت هند هرگز این توافق را به رسمیت نشناخته و آن را غیرقانونی و فاقد اعتبار می‌داند.

همین سابقه تاریخی، حساسیت ویژه بیانیه هند را توضیح می‌دهد.

وزارت خارجه هند اعلام کرد: «پاکستان هیچ جایگاه حقوقی برای ورود به توافق‌هایی درباره سرزمین‌های هند که به‌طور غیرقانونی و با زور در اشغال آن قرار دارند، ندارد.»

پاکستان می‌گوید جامو و کشمیر همچنان منطقه‌ای مورد مناقشه است و استدلال می‌کند که بنابراین هند حقی برای اعتراض به توافق مرزی سال ۱۹۶۳ میان پاکستان و چین ندارد. اسلام‌آباد این توافق را معتبر می‌داند.

جابین تی. جیکوب، استاد دپارتمان روابط بین‌الملل و مطالعات حکمرانی در دانشگاه شیو نادار دهلی، گفت که این تحول جدید در واقع احیای یک سازوکار قدیمی است، نه ایجاد ترتیبی کاملا تازه.

او به بی‌بی‌سی گفت: «در توافق چین و پاکستان در سال ۱۹۶۳ تشکیل یک کمیسیون مشترک مرزی پیش‌بینی شده بود و تنها مسئله مورد بحث، زمان اجرایی شدن آن است.»

او گفت برای زمان‌بندی این اقدام می‌توان دلایل مختلفی مطرح کرد؛ از جمله تلاش گسترده‌تر چین برای تعیین و تثبیت مرزهای خود و نیز تمایل به نهادینه کردن رفت‌وآمدها و تبادلات در امتداد مرزی که در شرایطی قرار دارد که دیگر مرزهای پاکستان با درگیری و بی‌ثباتی روبه‌رو بوده‌اند.

جیکوب گفت هند باید از این تحول «نگران» باشد. او افزود که مهم‌تر از آن، این اقدام به نظر می‌رسد یکی از مفاد خودِ توافق‌نامه سال ۱۹۶۳ را نادیده گرفته باشد.

جیکوب گفت ماده ۶ این توافق‌نامه پیش‌بینی کرده بود که پس از حل‌وفصل مناقشه کشمیر با کشوری که در نهایت کنترل این منطقه را در اختیار خواهد داشت، درباره آن دوباره مذاکره شود.

او گفت از دیدگاه هند، مشکل تنها به این موضوع محدود نمی‌شود، بلکه با فضای اطلاعاتی بین‌المللی نیز پیچیده‌تر شده است.

او افزود: «برتری نسبی چین در رسانه‌های بین‌المللی و فضای اطلاع‌رسانی جهانی، از جمله از طریق شبکه‌هایی مانند سی‌جی‌تی‌ان، رادیو بین‌المللی چین و حضور گسترده در شبکه‌های اجتماعی، در مقایسه با هند این امکان را به پکن می‌دهد که روایت خود و نقشه‌های مورد نظرش را در سطح جهانی مطرح کند؛ در حالی که واکنش‌های تند هند احتمالا در دیگر پایتخت‌های جهان چندان مورد توجه قرار نخواهد گرفت.»

اما این نگرانی با مسئله مدیریت عملی مرز تفاوت دارد. پاکستان و چین از پیش نیز زیرساخت‌ها و شبکه‌های ارتباطی گسترده‌ای در این منطقه ایجاد کرده‌اند؛ از جمله «کریدور اقتصادی چین و پاکستان» و بزرگراه قره‌قروم.

حسین حقانی، سفیر پیشین پاکستان در آمریکا و پژوهشگر ارشد کنونی در آکادمی دیپلماتیک انور قرقاش و موسسه هادسون، به بی‌بی‌سی گفت این کمیسیون جدید هم جنبه عملی دارد و هم جنبه سیاسی.

او گفت: «ترکیبی از هر دو است. این سازوکاری برای تقویت همکاری در زمینه مرزها، جلوگیری از عبور و مرور غیرقانونی و حفاظت از زیرساخت‌های راهبردی مرتبط با کریدور اقتصادی چین و پاکستان است.»

او افزود که این اقدام همچنین پیامی برای هند دارد مبنی بر اینکه پکن همچنان مسئله کشمیر را از دریچه نگاه پاکستان می‌بیند.

حسین حقانی گفت: «چین هرگز موضع هند درباره کشمیر را نپذیرفته است و به گلگت بلتستان از منظر پاکستان نگاه می‌کند، نه از منظر هند.» او به منطقه‌ای در کشمیر تحت کنترل پاکستان اشاره داشت که با چین مرز مشترک دارد و هند آن را بخشی از قلمرو خود می‌داند.

حقانی گفت موضع اسلام‌آباد در واکنش به تحولاتی که در کشمیر تحت کنترل هند رخ داده، تغییر کرده است.

او افزود: «پاکستان همچنان بر این باور است که وضعیت نهایی جامو و کشمیر هنوز تعیین نشده است. اما از آنجا که هند در بخش تحت کنترل خود در کشمیر تغییراتی داخلی ایجاد کرده است، از جمله لغو ماده ۳۷۰ قانون اساسی، پاکستان مشکلی نمی‌بیند که آنچه از سال ۱۹۶۳ عملا میان آن و چین وجود داشته را به شکلی نهادینه کند.»

برای پکن، این توافق در چارچوب الگوی گسترده‌تری نیز قرار می‌گیرد که بر اساس آن، چین از روابط خود با کشورهای همسایه برای مدیریت و ارسال پیام به هند استفاده می‌کند.

حسین حقانی گفت اطمینان‌بخشی به پاکستان در موضوع کشمیر، هم از نظر راهبردی و هم از نظر ژئوپلیتیکی برای پکن ارزشمند است.

او گفت: «از منظر راهبردی، این اقدام روابط چین و پاکستان را بیش از پیش عمیق‌تر می‌کند و از منظر ژئوپلیتیکی، این نگرانی هند را تقویت می‌کند که با تهدیدی دو‌جانبه از سوی چین و پاکستان روبه‌رو است؛ موضوعی که پاکستان را خشنود می‌کند و به سود چین است.»

کارشناسان می‌گویند زمان انتشار این بیانیه نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.

آقای حقانی می‌گوید: «چین همواره تصمیم‌های خود را ماه‌ها و حتی سال‌ها پیش برنامه‌ریزی می‌کند، بنابراین تصمیم برای عملیاتی کردن کمیسیون مشترک مرزی نیز باید مدتی پیش اتخاذ شده باشد.»

او افزود: «انتشار این خبر پس از سفر اخیر شی جین‌پینگ به نشست بریکس زمان‌بندی شده بود تا به پاکستان درباره استحکام شراکت راهبردی دو کشور اطمینان دهد و در عین حال به هند یادآوری کند که مشارکت در چارچوب‌های چندجانبه به معنای تغییر نگاه چین به جنوب آسیا نیست.»

اما جیکوب هشدار داد که نباید همه ابعاد این تحول را به‌عنوان اقدامی نظامی و مستقیم علیه هند تفسیر کرد.

او گفت: «در حال حاضر، هیچ پیامد فوری یا آشکاری برای خط کنترل واقعی مشاهده نمی‌شود.»

این موضوع نشان می‌دهد اهمیت توافق اخیر شاید کمتر در تغییر فوری وضعیت مرز مورد مناقشه هیمالیا باشد و بیشتر به نهادینه شدن تدریجی ترتیباتی مربوط شود که هند همواره آنها را رد کرده است.

به گفته جایسوال، موضع هند همچنان «روشن و ثابت» است: هرگونه تلاش برای مشروعیت بخشیدن به آنچه دهلی آن را اشغال غیرقانونی سرزمین‌های هند توسط پاکستان می‌داند، غیرقابل قبول است و هیچ تاثیری بر حاکمیت هند ندارد.

اما حقانی معتقد است اختلاف میان هند و چین فراتر از مسائل حقوقی مربوط به مرزهاست.

او گفت: «اختلاف اصلی میان هند و چین بر سر مرزها و حدود مرزی، اختلافی ژئوپلیتیکی و راهبردی است، نه صرفا اختلافی بر سر نقشه‌ها.»

او افزود: «بنابراین، مذاکرات مرزی و سازوکارهای مدیریت مرزها در دستیابی به راه‌حل با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند.»

حقانی افزود: «پاکستان همچنان یکی از اهرم‌های بازدارنده چین در برابر هند به شمار می‌رود» و تعامل پکن با اسلام‌آباد نیز همچنان این پیام را به دهلی منتقل خواهد کرد.