ایران؛ وقتی همه مسیرها بسته

توضیح ویدئو، فیلم «بندربند» این هفته در آپارات

منتشر شده در ۳ مهر ۱۴۰۵ - ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶

زمان مطالعه: ۴ دقیقه

استعاره و تمثیل از ابزارهای مهم سینمای ایران برای حرف زدن درباره مسائل اجتماعی و سیاسی بوده‌اند. سانسور و محدودیت در بیان مستقیم بسیاری از موضوعات، فیلمسازان ایرانی را به زبانی غیرمستقیم‌تر سوق داده؛ زبانی که در آن یک جاده، یک خانه، یک سفر یا حتی یک حادثه طبیعی می‌تواند معنایی فراتر از آنچه روی پرده می‌بینیم پیدا کند.

اما چگونه جاری شدن سیل می‌تواند تبدیل بشود به استعاره‌ای از وضعیت یک شهر، یک استان و یا یک کشور. وقتی همه جا را آب گرفته باشد، وقتی همه مسیرها مسدود باشد، آیا می‌شود به رسیدن فکر کرد؟ این استعاره‌ای است که در فیلم سینمایی بندر بند محصول سال ۱۳۹۸ و ساخته منیژه حکمت به کار گرفته شده.

سیل، فقط خانه و جاده را ویران نمی‌کند. گاهی می‌تواند تصویری از وضعیت یک جامعه باشد؛ جایی که راه‌ها یکی پس از دیگری بسته می‌شوند، پل‌ها فرو می‌ریزند و رسیدن به مقصد، هر لحظه دورتر و دشوارتر به نظر می‌رسد.

«بندربند» چنین نگاهی به ایران و نسل جوان آن دارد؛ نسلی که رؤیای رفتن، تغییر کردن و رسیدن به آینده‌ای بهتر را در سر دارد، اما هر بار در برابر مانعی تازه قرار می‌گیرد. خانم حکمت هم در توضیح نگاهش به فیلم از نسلی گفته که آرزوها و رویاهایش بارها با «راه‌های بسته و پل‌های شکسته» روبه‌رو شده است.

قصه ساده است. چند جوان عضو یک گروه موسیقی از جنوب ایران راهی تهران‌اند تا در یک رقابت غیررسمی موسیقی شرکت کنند. مهلا، یکی از اعضای گروه، باردار است. آنها در حالی سفرشان را آغاز می‌کنند که سیل دارایی‌هایشان را از بین برده و مسیرهای ارتباطی را مختل کرده است. هر راهی که انتخاب می‌کنند سرانجام به آب، جاده‌ای بسته یا بن‌بستی تازه می‌رسد.

اما در «بندربند»، این سفر خیلی زود معنایی فراتر از رسیدن از جنوب به تهران پیدا می‌کند. سیل واقعی است و ویرانی‌ها واقعی به نظر می‌رسند، اما در دل این واقعیت، فیلم تصویری استعاری از ایران می‌سازد: سرزمینی که جوان‌هایش می‌خواهند پیش بروند، اما راه مدام پیش پایشان بسته می‌شود. در معرفی رسمی فیلم نیز از نسلی سخن گفته شده که امیدها و رویاهایش با راه‌های بسته و پل‌های شکسته مواجه می‌شود. در یادداشت دیگری از کارگردان، برخورد رویاهای جوانان با بحران‌های اجتماعی به برخورد با یک «دیوار سیمانی» تشبیه شده است.

همین‌جاست که عناصر به ظاهر ساده فیلم هم معنای دیگری پیدا می‌کنند. سفر، فقط جابه‌جایی نیست؛ تلاش برای پیش رفتن است. جاده، فقط مسیر نیست؛ امکان رسیدن به آینده است و بن‌بست‌هایی که یکی بعد از دیگری ظاهر می‌شوند، می‌توانند بازتابی از تجربه نسلی باشند که با وجود همه محدودیت‌ها هنوز به دنبال راه دیگری می‌گردد.

در این میان موسیقی نقش مهمی دارد. اعضای بند در دل سفری که هر لحظه دشوارتر می‌شود همچنان می‌خوانند و می‌نوازند. به این ترتیب، موسیقی در برابر منظره ویرانی قرار می‌گیرد: در یک سو سیل، جاده‌های بسته و خانه‌های از دست رفته، و در سوی دیگر جوان‌هایی که هنوز شور زندگی و میل به رسیدن را از دست نداده‌اند.

آنچه به «بندربند» اهمیت می‌دهد، بیش از پیچیدگی داستانی، برخورد داستان با واقعیت جاری در برابر دوربین است. فیلم هرجا اجازه می‌دهد جاده‌های زیر آب، پل‌های آسیب‌دیده و چشم‌انداز سیل‌زده وارد روایت شوند، به کیفیت میان داستان و مستند نزدیک می‌شود. همین فضای مستند میزان باورپذیری قصه را بیشتر کرده است.

مقصد ظاهری مسافران «بندربند»، تهران است، اما مسئله اصلی فیلم شاید اصلاً رسیدن به تهران نباشد. مسئله، ادامه دادن در سرزمینی است که راه‌هایش مدام بسته می‌شود. جوان‌های فیلم هر بار برمی‌گردند، مسیر دیگری را امتحان می‌کنند، می‌خوانند و دوباره راه می‌افتند. از این منظر، سیل در «بندربند» فقط یک فاجعه طبیعی نیست؛ تصویری است از برخورد رویای یک نسل با واقعیت ایران، و از سماجت همان نسل برای پیدا کردن راهی در میان بن‌بست‌ها. بندربند را می‌توانیم درامی جاده‌ای و موزیکال بدانیم. جایی که قصه در سفری برای رسیدن شکل می گیرد. سفری نمایشی شده در بستر یک رویداد واقعی. یعنی وقوع سیل در سرزمینی که همه‌جاش را آب گرفته و راه‌هاش بسته است. انگار همه چیز در بند است.

توضیح تصویر، منیژه حکمت؛ فیلمساز- پوستر فیلم بندربند

درباره کارگردان

منیژه حکمت متولد سال ۱۳۴۱ در تهران است. او از دهه ۶۰ وارد عرصه سینما شد و به عنوان منشی صحنه کارش را شروع کرد. مدتی در مقام دستیار کارگردان فعال بوده و بعد هم تهیه کنندگی و کارگردانی را تجربه کرد. او در سال ۱۳۷۹ با فیلم زندان زنان خودش را به عنوان یک فیلمساز زن معرفی کرد. از آن زمان تاکنون پنج فیلم سینمایی ساخته و در فیلم های متعددی هم به عنوان تهیه کنندگی فعالیت کرده است. خانم حکمت با فیلم‌هاش حضور موفقی هم در جشنواره‌های فیلم داخلی و بین المللی داشته و به عنوان یکی از فیلمسازان موفق زن در ایران شناخته می‌شود.