اجاره‌نشین‌ها؛ یک اثر ماندگار از داریوش مهرجویی

توضیح ویدئو، مستاجرهای پردردسر؛«اجاره‌نشین‌ها»

منتشر شده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵ - ۱۱ اوت ۲۰۲۶

زمان مطالعه: ۵ دقیقه

نمایش فیلم اجاره نشین‌ها در برنامه آپارات بی‌بی‌سی و صحبت‌های داریوش مهرجویی درباره این فیلم بار دیگر ارزش‌های این فیلم مهم را به یاد آورد.

اجاره‌نشین‌های داریوش مهرجویی تنها یک کمدی محبوب نیست، بلکه برای بسیاری از منتقدان یکی از شاهکارهای سینمای ایران به شمار می‌آید؛ فیلمی که با طنزی گزنده، تصویری از جامعه‌ای آشفته و گرفتار اختلاف منافع را به نمایش می‌گذارد.

فیلم اجاره‌نشین‌ها ساخته داریوش مهرجویی که در سال ۱۳۶۵ اکران شد، یکی از مهم‌ترین و ماندگارترین کمدی‌های تاریخ سینمای ایران به شمار می‌رود. داستان فیلم درباره ساکنان یک ساختمان فرسوده است که بر سر مالکیت، تعمیر بنا و منافع شخصی با یکدیگر درگیر می‌شوند؛ اختلاف‌هایی که به تدریج شدت می‌گیرد و ساختمان را تا مرز فروپاشی پیش می‌برد.

در ظاهر، اجاره‌نشین‌ها یک کمدی شلوغ و سرگرم‌کننده است؛ پر از شخصیت‌های به‌یادماندنی، موقعیت‌های طنز و دیالوگ‌هایی که هنوز پس از چند دهه در حافظه مخاطبان باقی مانده‌اند. اما اهمیت فیلم فراتر از موفقیت تجاری یا جذابیت‌های کمدی آن است.

آقای مهرجویی خود در آخرین گفت‌و‌گوی خود در زمان حیات به بی‌بی‌سی می‌گوید که از استعاری و سمبل‌سازی در این فیلم دوری کرده و اصولا علاقه‌ای به سمبل سازی ندارد. اما دربین علاقه‌مندان فیلم وصاحبنظران این برداشت در آن زمان (و هنوز هم) وجود دارد که در این فیلم از یک ساختمان در حال تخریب به عنوان استعاره‌ای از جامعه استفاده می‌کند؛ جامعه‌ای که افراد آن بیش از آنکه به سرنوشت مشترک خود بیندیشند، درگیر منافع کوتاه‌مدت و رقابت‌های فردی هستند.

فیلم در میانه دهه شصت و در سال‌های پس از انقلاب و همزمان با جنگ ایران و عراق ساخته شد؛ دورانی که سینمای ایران هنوز در حال بازتعریف خود بود. در چنین فضایی، اجاره‌نشین‌ها نشان داد که سینمای ایران می‌تواند هم مخاطب عام را جذب کند و هم نقد اجتماعی ارائه دهد. این ترکیب موفق از سرگرمی و نگاه انتقادی، راه را برای بسیاری از کمدی‌های اجتماعی بعدی باز کرد.

یکی از ویژگی‌های مهم فیلم، حضور گروهی از بازیگران برجسته ایران در این فیلم است. اما قدرت اصلی اثر در شخصیت‌پردازی جمعی آن نهفته است. در اجاره‌نشین‌ها قهرمان واحدی وجود ندارد؛ ساختمان و ساکنانش خود به شخصیت اصلی فیلم تبدیل می‌شوند. هر یک نماینده بخشی از جامعه‌اند و رفتار آنها تصویری از تنش‌ها، سوءتفاهم‌ها و ناتوانی در رسیدن به توافق جمعی را به نمایش می‌گذارد.

از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید

خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

بسیاری از منتقدان اجاره‌نشین‌ها را یکی از کامل‌ترین نمونه‌های کمدی اجتماعی در سینمای ایران می‌دانند. فیلم نه تنها در زمان اکران با استقبال گسترده روبه‌رو شد، بلکه در گذر زمان نیز جایگاه خود را حفظ کرد.

امروز تماشای فیلم حس دیگری دارد، زیرا بسیاری از عوامل اصلی آن، از جمله داریوش مهرجویی، نویسنده و کارگردان اثر و تعدادی از بازیگران برجسته‌اش، از جمله اکبر عبدی، عزت الله انتظامی، حسین سرشار، نادره، رضا رویگری، فریماه فرجامی، فردوس کاویانی و … دیگر در میان ما نیستند. با این حال، «اجاره‌نشین‌ها» همچنان زنده و تازه به نظر می‌رسد.

اجاره‌نشین‌ها را می‌توان یکی از نقاط عطف سینمای پس از انقلاب دانست؛ فیلمی که نشان داد طنز می‌تواند ابزاری قدرتمند برای نقد اجتماعی باشد و در عین حال مخاطبان گسترده‌ای را نیز با خود همراه کند. بیش از چهار دهه پس از ساخت آن، هنوز از این فیلم به عنوان یکی از تأثیرگذارترین و محبوب‌ترین آثار تاریخ سینمای ایران یاد می‌شود.

آخرین گفت و گوی داریوش مهرجویی، کارگردان فیلم در بخش «تحلیل آپارات»، درباره فیلم و چگونگی ساخت آن هم دیدنی و شنیدنی است.

توضیح تصویر، نمایی از فیلم «اجاره‌نشین‌ها»

پیشینه فیلم «اجاره‌نشین‌ها»

داریوش مهرجویی پس از توقیف فیلم «حیاط پشتی مدرسه آفاق» در سال‌های پس از انقلاب، مدتی به فرانسه رفت. او پس از بازگشت به ایران، در سال ۱۳۶۵ و در شرایطی که جامعه با مشکلات ناشی از جنگ و بیکاری روبه‌رو بود و سینمای ایران نیز عمدتاً تحت تأثیر فضای جنگ قرار داشت، فیلم «اجاره‌نشین‌ها» را ساخت.

ویژگی فیلم «اجاره‌نشین‌ها»

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «اجاره‌نشین‌ها» ساختار گروهی آن است. فیلم به یک شخصیت اصلی متکی نیست و هر یک از ساکنان ساختمان سهمی برابر در شکل‌گیری روایت دارند. با این حال، خود ساختمان به تدریج به مهم‌ترین عنصر داستان تبدیل می‌شود؛ فضایی که همه شخصیت‌ها را به هم پیوند می‌دهد و گویی به یک کاراکتر مستقل در فیلم بدل می‌شود. در این میان، خانه یا ساختمانی که داستان در آن جریان دارد، نقشی محوری پیدا می‌کند و به تدریج به مهم‌ترین عنصر روایت تبدیل می‌شود.

فیلم همچنین ظرفیت برداشت‌ها و تفسیرهای گوناگونی را فراهم کرده است. در کنار وجه کمدی ابزورد، برخی خوانش‌ها به جنبه‌های نمادین آن توجه کرده‌اند؛ از جمله نقش مادر خانواده که می‌تواند نمادی از خانه، میهن یا وطنی باشد که آرزو دارد فرزندانش در کنار یکدیگر با صلح و آرامش زندگی کنند.

از سوی دیگر، حضور شخصیت‌های بیکار در داستان، از مهندس و وکیل گرفته تا دیگر ساکنان ساختمان، بازتابی از مسئله بیکاری در آن سال‌هاست؛ موضوعی که در بخش‌های مختلف فیلم حضوری پررنگ دارد و همچنان در جامعه وجود دارد و حتی پررنگ‌تر از گذشته شده است.

دقت در جزئیات فیلمنامه، طراحی دقیق موقعیت‌های کمیک، بازی‌های هماهنگ بازیگران و استفاده خلاقانه از فضا، از دیگر عواملی است که به ماندگاری فیلم کمک کرده است.

داریوش مهرجویی، فیلمساز - پوستر فیلم «اجاره‌نشین‌ها» — توضیح تصویر، داریوش مهرجویی.، فیلمساز - پوستر فیلم «اجاره‌نشین‌ها»

درباره کارگردان

داریوش مهرجویی (۱۷ آذر ۱۳۱۸ – ۲۲ مهر ۱۴۰۲) یکی از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین کارگردانان سینمای ایران بود. او به‌عنوان یکی از پیشگامان موج نوی سینمای ایران شناخته می‌شود و آثارش ترکیبی از ادبیات، فلسفه و زندگی اجتماعی ایرانی را به تصویر می‌کشند.

مهرجویی در تهران متولد شد و در رشته فلسفه در دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس تحصیل کرد. در دوران تحصیلش با سینما و فلسفه غرب آشنا شد که تأثیر عمیقی بر کارهایش گذاشت. دومین فیلم او، "گاو" (۱۳۴۸)، او را به عنوان یکی از مهم‌ترین فیلم‌سازان ایران به جهان معرفی کرد. فیلم گاو که بر اساس داستانی از غلامحسین ساعدی ساخته شده بود، به نمادی از جریان موج نوی سینمای ایران تبدیل شد و جوایز بسیاری از جشنواره‌های بین‌المللی دریافت کرد.

از دیگر آثار داریوش مهرجویی می‌توان به فیلم‌های هامون، لیلا، پری، درخت گلابی، سنتوری و لامینور اشاره کرد. فیلم‌های او معمولاً به موضوعات فلسفی، روان‌شناختی و روابط انسانی می‌پردازند و از جنبه‌های متفاوت فرهنگی و اجتماعی جامعه ایران الهام می‌گیرند.

داریوش مهرجویی همچنین به عنوان نویسنده و مترجم فعالیت داشت و آثاری از فلسفه و ادبیات غربی را به فارسی ترجمه کرد.

او در ۲۲ مهر ۱۴۰۲ در خانه اش به اتفاق همسرش به قتل رسید. این اتفاق ناگوار موجی از واکنش‌های گسترده در جامعه فرهنگی و هنری ایران را تا به امروز به همراه داشته است. مهرجویی در طول زندگی‌اش با آثارش تأثیر عمیقی بر سینمای ایران و جامعه هنری آن گذاشت.