محاصره دریایی چیست و چگونه در تنگه هرمز عمل خواهد کرد؟

ارتش ایالات متحده آمریکا اعلام کرد که از روز دوشنبه اجرای محاصره تمامی ترددهای دریایی به مقصد و مبدا بنادر ایران را آغاز خواهد کرد.

این نهاد افزود که کشتی‌هایی که از مبدا یا به مقصد دیگری می‌روند، اجازه خواهند داشت از این آبراه حیاتی که ایران در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل عملا آن را مسدود کرده، عبور کنند.

این در حالی است که مذاکره‌کنندگان دو طرف نتوانستند به توافقی برای پایان دادن به جنگی که از ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) آغاز شده بود، دست یابند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، گفت که مذاکرات مستقیم با ایران در پاکستان به شکست انجامید، زیرا ایران «تمایلی به کنار گذاشتن جاه‌طلبی‌های هسته‌ای خود نداشت».

سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، «خواسته‌های بیش از حد و درخواست‌های غیرقانونی» آمریکا را مقصر دانست.

دونالد ترامپ درباره این محاصره چه گفته است؟

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز یکشنبه در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت که ایالات متحده قصد دارد «جلوی هر کشتی‌ای را که تلاش کند وارد یا خارج از تنگه هرمز شود، بگیرد.»

او گفت: «همچنین به نیروی دریایی خود دستور داده‌ام که هر کشتی‌ای را در آب‌های بین‌المللی که به ایران عوارض پرداخت کرده است، شناسایی و متوقف کند. هر کشوری که عوارض غیرقانونی پرداخت کند، در دریاهای آزاد عبور امن نخواهد داشت.»

آقای ترامپ افزود که آمریکا همچنین مین‌هایی را که به گفته او ایران در این تنگه کار گذاشته، از بین خواهد برد.

او ادامه داد: «هر ایرانی که به ما یا به کشتی‌های غیرنظامی شلیک کند، به جهنم فرستاده خواهد شد.»

دونالد ترامپ گفت که «در مقطعی» توافقی برای عبور آزاد حاصل خواهد شد، اما «ایران اجازه نداده این اتفاق بیفتد، صرفا با این ادعا که می‌گوید ممکن است جایی یک مین وجود داشته باشد که هیچ‌کس جز خودشان از آن خبر ندارد».

او در پستی دیگر افزود: «ایران وعده داده بود تنگه هرمز را باز کند، اما عمدا به آن عمل نکرده است.»

او گفت: «طبق وعده‌ای که داده‌اند، باید فورا روند بازگشایی این آبراه بین‌المللی را آغاز کنند.»

محاصره در عمل چگونه اجرا می‌شود؟

کتابچه قوانین عملیات دریایی فرماندهی نیروی دریایی آمریکا در سال ۲۰۲۲، محاصره را یک «عملیات جنگی برای جلوگیری از ورود یا خروج شناورها و یا هواگردهای همه کشورها، چه دشمن و چه بی‌طرف، از بنادر، پایگاه‌های هوایی یا مناطق ساحلی مشخصی که متعلق به کشور دشمن، تحت اشغال آن یا تحت کنترل آن است» تعریف می‌کند.

دونالد ترامپ در ابتدا گفته بود که نیروی دریایی آمریکا «بلافاصله» روند آغاز محاصره تنگه هرمز را شروع خواهد کرد.

او بعدا روز یکشنبه به شبکه فاکس نیوز گفت این محاصره «کمی زمان خواهد برد، اما به‌زودی اجرایی خواهد شد» و آن را یک سیاست «همه یا هیچ» توصیف کرد.

در پستی در شبکه ایکس، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرد که نیروهایش از ساعت ۱۰ صبح به وقت شرق آمریکا (۱۷:۳۰ به وقت ایران و ۱۵:۰۰ به وقت بریتانیا) در روز دوشنبه اجرای این محاصره را آغاز خواهند کرد.

سنتکام گفت: «این محاصره به‌صورت یکسان در مورد شناورهای همه کشورها که وارد بنادر و مناطق ساحلی ایران می‌شوند یا از آن خارج می‌شوند، خواهد شد.» در این بیانیه همچنین تاکید شده که این محاصره شامل تمامی بنادر ایران در خلیج فارس و دریای عمان می‌شود. سنتکام در پست خود به جای خلیج فارس از عنوان «خلیج عربی» استفاده کرده است.

سنتکام افزود که نیروهای آمریکایی مانع عبور کشتی‌هایی که به بنادر غیرایرانی رفت‌وآمد می‌کنند نخواهند شد و پیش از آغاز محاصره، اطلاعات تکمیلی از طریق یک اطلاعیه رسمی در اختیار دریانوردان تجاری قرار خواهد گرفت.

دونالد ترامپ گفت کشورهای دیگری نیز در اجرای محاصره تنگه هرمز مشارکت خواهند داشت، اما مشخص نکرد کدام کشورها. بی‌بی‌سی گزارش داده است که بریتانیا در این عملیات مشارکت نخواهد داشت.

آقای ترامپ همچنین به فاکس نیوز گفت ناتو پیشنهاد داده است که برای «پاک‌سازی» تنگه کمک کند و افزود که این آبراه «در مدت نه‌چندان طولانی دوباره قابل استفاده خواهد بود».

او گفت آمریکا کشتی‌های مین‌روب را به منطقه اعزام خواهد کرد و بریتانیا - که عضو ناتو است - نیز چنین خواهد کرد.

او گفت: «تا جایی که من می‌دانم، بریتانیا و چند کشور دیگر در حال اعزام مین‌روب هستند.»

دفتر کی‌یر استارمر، نخست‌وزیر بریتانیا پیش‌تر گفته بود که تجهیزات مین‌زدایی نظامی بریتانیا هم‌اکنون در منطقه مستقر هستند.

سخنگوی دولت بریتانیا گفت: «ما همچنان از آزادی کشتیرانی و بازگشایی تنگه هرمز حمایت می‌کنیم؛ امری که برای حمایت از اقتصاد جهانی و هزینه‌های زندگی در داخل کشور به‌شدت ضروری است.»

این سخنگو افزود: «تنگه هرمز نباید مشمول دریافت عوارض یا حق عبور شود.»

او ادامه داد: «ما به‌طور فوری با فرانسه و دیگر شرکا در حال تلاش هستیم تا ائتلافی گسترده برای حفاظت از آزادی کشتیرانی تشکیل دهیم.»

سه کارشناس حقوقی در آمریکا به بی‌بی‌سی گفته‌اند که محاصره‌ دریایی می‌تواند ناقض قوانین دریایی باشد. یکی از آن‌ها همچنین این پرسش را مطرح کرده که آیا یک محاصره نظامی ممکن است توافق آتش‌بس فعلی را نقض کند یا نه.

چرا ایالات متحده تنگه هرمز را محاصره می‌کند؟

جغرافیای تنگه هرمز باعث شده است که ایران در طول این جنگ از آن به‌عنوان اهرم فشار استفاده کند و به‌صورت گزینشی مانع عبور کشتی‌ها از این آبراه باریک شود؛ اقدامی که هم‌زمان موجب جهش قیمت نفت شده است.

تهران برای عبور برخی کشتی‌ها مبالغ هنگفتی دریافت کرده است.

با بستن تنگه هرمز، دونالد ترامپ می‌تواند یکی از منابع مهم درآمدی دولت ایران را قطع کند، هرچند این اقدام ممکن است خطر افزایش بیشتر قیمت نفت و گاز را به همراه داشته باشد.

او به فاکس نیوز گفت: «ما اجازه نخواهیم داد ایران از فروش نفت به کسانی که دوست دارد، پول دربیاورد و به کسانی که دوست ندارد نفت نفروشد»، و افزود که در عوض، هدف، این است که «همه یا هیچ» کشتی‌ از آن عبور نکنند.

تحلیلگران گفته‌اند که این اظهارات رئیس‌جمهور آمریکا با هدف افزایش فشار بر ایران برای دستیابی به توافقی مطابق شروط آمریکا مطرح شده است.

در برنامه تلویزیونی «در برابر ملت» (فیس د نیشن) شبکه سی‌بی‌اس، مایک ترنر، نماینده جمهوری‌خواه کنگره از اوهایو، گفت که این محاصره، ابزاری برای وادار کردن طرف‌ها به حل‌وفصل وضعیت در تنگه هرمز است.

او گفت: «رئیس‌جمهور، با گفتن اینکه ما قرار نیست فقط اجازه بدهیم آن‌ها تعیین کنند چه کسی از این مسیر عبور کند، در واقع از همه متحدان ما و همه طرف‌ها دعوت می‌کند که پای میز مذاکره بیایند. این موضوع باید مورد رسیدگی قرار گیرد.»

اما سناتور مارک وارنر از ویرجینیا، عضو ارشد دموکرات در کمیته اطلاعات سنا، روز یکشنبه به سی‌ان‌ان گفت: «من نمی‌فهمم چگونه محاصره تنگه هرمز قرار است ایرانی‌ها را به باز کردن آن وادار کند.»

پیامدهای آن چه خواهد بود؟

لارس جنسن، کارشناس کشتیرانی به بی‌بی‌سی گفت که در کوتاه‌مدت، تهدید دونالد ترامپ برای محاصره تنگه هرمز فقط بر تعداد اندکی از کشتی‌هایی که هنوز در حال عبور از این آبراه هستند، اثر خواهد گذاشت.

او می‌گوید: «اگر این اقدام واقعا توسط آمریکایی‌ها انجام شود، تنها جریان بسیار اندکی از کشتی‌ها را متوقف خواهد کرد و در مقیاس کلی، تغییر چندانی ایجاد نمی‌کند.»

لارس جنسن، مدیرعامل شرکت «وسپوچی مریتایم»، می‌گوید تهدید ترامپ مبنی بر جلوگیری از عبور امن کشتی‌هایی که به ایران عوارض پرداخت می‌کنند نیز تاثیر چندانی نخواهد داشت، زیرا هر شرکتی که چنین کاری انجام دهد، از پیش به دلیل پرداخت به این حکومت تحت تحریم آمریکا قرار می‌گیرد.

او می‌گوید: «در وهله اول، تعداد کشتی‌هایی که از این مسیر عبور می‌کنند بسیار کم است. از میان آن‌ها، حتی تعداد کمتری عوارض پرداخت می‌کنند، و آن‌هایی هم که پرداخت می‌کنند، از قبل تحت تحریم‌های آمریکا هستند.»

لارس جنسن می‌گوید بیشتر شرکت‌های کشتیرانی همچنان منتظر خواهند ماند تا ببینند آیا یک توافق صلح موقت شکل می‌گیرد و آیا پایدار می‌ماند یا نه؛ و در صورت تحقق آن، احتمالا از سرگیری تدریجی حمل‌ونقل دریایی آغاز خواهد شد.

وضعیت فعلی تنگه هرمز چگونه است؟

آتش‌بس دو هفته‌ای در جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران که در ۷ آوریل ۲۰۲۶ (۱۸ فروردین ۱۴۰۵) اعلام شد، شامل بندی بود که بر اساس آن «عبور امن» از این آبراه باریک تضمین می‌شد.

با این حال، به کشتی‌های حاضر در منطقه پیام‌هایی ارسال شد مبنی بر اینکه اگر بدون مجوز تلاش کنند از تنگه هرمز عبور کنند، «هدف قرار گرفته و نابود خواهند شد»؛ و در نتیجه، تنها چند کشتی در سه روز نخست پس از اعلام آتش‌بس موفق به عبور شدند.

بر اساس تحلیل بی‌بی‌سی وریفای از داده‌های رهگیری کشتی‌ها در مارین‌ترافیک، تا ساعت ۱۷:۰۰ به وقت بریتانیا (۱۹:۰۰ به وقت ایران) در ۱۰ آوریل ۲۰۲۶ (۲۱ فروردین ۱۴۰۵)، از زمان آتش‌بس تنها ۱۹ کشتی در حال عبور از تنگه هرمز ردیابی شده‌اند.

از این تعداد، چهار کشتی نفتکش بوده‌اند که نفت، گاز یا مواد شیمیایی حمل می‌کردند. سایر موارد به‌عنوان کشتی‌های فله‌بر یا کانتینری با عناوین مختلف ثبت شده‌اند.

برخی کشتی‌های دیگر نیز بدون اعلام موقعیت خود این مسیر را طی کرده‌اند.

این در حالی است که پیش از آغاز درگیری در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)، به‌طور متوسط روزانه ۱۳۸ کشتی از این تنگه عبور می‌کردند.

گزارش تکمیلی از سارین هبشیان