Shekaru uku bayan harin 7 ga watan Oktoba; ta yaya Iran ta sake nazarin manufarta ta kariya?

A watannin da suka biyo bayan harin da Hamas ta kai wa Isra'ila a ranar 7 ga Oktoba, tsohon Jagoran addinin Iran, Ali Khamenei, ya yi magana kan sauyin lissafin siyasar yanki, yana hangen makomar da maƙiyan Jamhuriyar Musulunci za su kasance tilas su amince da sabon yanayin da ake kira "tutar gwagwarmaya".

A mahangar shugaban Iran, harin da Hamas ta sanyawa suna "Aikin Ambaliyar Al-Aqsa", wata gabatarwa ce ta sauya daidaiton ƙarfi a yankin, hasashen da daga baya ya fuskanci manyan ƙalubale.

Domin tafiya daidai da waɗannan sauye-sauye, Iran ta faɗaɗa amfani da ƙarfinta na soja tare da yin amfani da matsayinta na yanki; makamai masu linzami, jirage marasa matuƙa, da ikon kawo cikas ga hanyoyin kasuwanci na yanki sun ƙara taka muhimmiyar rawa a ƙoƙarin Tehran na ɗora tsadar farashi kan abokan hamayyarta.

Ko da yake ƙungiyoyin kawance har yanzu suna cikin waɗannan lissafe-lissafe, akwai ƙarin rashin tabbas game da rawar da za su iya takawa, da kuma irin farashin da za su biya saboda hakan.

To ta yaya wannan sauyi a fifikon Iran da kayan tasirinta ya faru?

Kuma ta yaya amincewa da manufar "zurfin dabarun tsaro" ta ragu, tana bai wa ƙoƙarin dawo da ƙarfin hana kai hari daga cikin gida fifiko a yayin wannan yaƙi da ake ci gaba da yi?

Lokacin da yaƙi ya shiga cikin kan iyakoki

A shekarun da suka gabaci ranar 7 ga Oktoba, alaƙar soja ta Iran da ƙungiyoyi masu ɗauke da makamai na yanki ta kasance wani ɓangare na tsare-tsaren da jami'an Jamhuriyar Musulunci suka bayyana a matsayin hanyar kare ƙasa.

Kasancewar Hezbollah a kan iyakar Isra'ila, tare da ƙungiyoyin kawance a Iraki da sauran abokan hulɗa na yanki, na nufin cewa duk wani rikici da Iran zai iya rikidewa zuwa yaƙi a fagage da dama ga abokin gaba.

Siriya, a matsayinta na muhimmin cibiyar yanki, ta taka muhimmiyar rawa wajen haɗa waɗannan ƙungiyoyi.

An aiwatar da wannan dabarar ne da nufin sanya ƙarfin ƙungiyoyin da ke da kawance da Tehran ya zama wata kafa da za ta hana duk wani maƙiyi tunanin kai hari kan ƙasar Iran.

A lokaci guda kuma, Jamhuriyar Musulunci ta shirya fuskantar abokan gaba masu rinjayen ƙarfi a sararin samaniya da makaman gargajiya ta hanyar haɓaka makamai masu linzami, jirage marasa matuƙa, da sauran kayan yaƙin da ba na al'ada ba.

Canja wasu daga cikin waɗannan kayan zuwa hannun abokan hulɗa ya haifar da alaƙa tsakanin ƙarfin sojan Iran da kasancewarta a yankin.

Da yake magana da BBC Persian, Hamid Reza Azizi, masani kan Iran a ƙungiyar International Crisis Group, ya ce:

"A mahangar masu yanke shawara na soja da dabarun tsaro na Jamhuriyar Musulunci, ƙungiyoyin da suka zama abin da ake kira 'tutar gwagwarmaya' sun samar wa Iran zurfin dabarun tsaro, suna bai wa Tehran damar ayyana fagen rikicin soja mai nisa daga iyakokinta. A lokaci guda, manufar wanzuwar waɗannan ƙungiyoyi da ƙarfin sojinsu ita ce hana maƙiyi samun damar isa Iran kai tsaye."

Amfani da ƙungiyoyin da ke da alaƙa da Tehran bai samar da zurfin yanki kaɗai ba, har ma ya ba ta damar tafiyar da wani ɓangare na rikicinta da maƙiyanta a abin da ake kira "yankin launin toka", wanda ya ba ta damar ci gaba da ruɗani kan irin rawar da take takawa a wasu hare-hare; wannan ruɗani yana samar da ƙarin damar sarrafa matakin mayar da martani ko kauce wa faɗaɗa rikici.

Sauyin bai fara a ranar 7 ga Oktoba ba

Yayin da yaƙin Gaza ya ci gaba kuma hare-haren Isra'ila suka faɗaɗa, tushen waɗannan tsare-tsare ya fara lalacewa sannu a hankali, kuma sabbin yanayi suka mamaye yankin.

Raunin Hamas da Hezbollah ya rage ƙarfin manyan abokan hulɗar Iran guda biyu, yayin da faɗuwar gwamnatin Assad ta kawar da wata muhimmiyar kafa ta Tehran a ƙasar da ta taimaka wajen haɗa tasirin Iran a Iraki da Lebanon.

A takaice, rasa Siriya ya zama babbar illa ga haɗin gwiwar yankin da ake kira "tutar gwagwarmaya".

A wannan mahallin, Azizi ya ce:

"Rashin abokan hulɗa da rasa ikon kaiwa yanki biyu ne da suka haɗu suka haifar da rushewar zurfin dabarun tsaron Iran."

Da yake magana kan lokacin da Tehran ta canza halayenta, Michael Young, editan dandalin Diwan kuma babban edita a Carnegie Middle East Center, ya jaddada muhimmancin tafiyar hare-haren Isra'ila kai tsaye.

Ya shaida wa BBC Persian cewa:

"A ra'ayina, sauyin ya fara ne a lokacin da Isra'ila fara kai wa Iran hari kai tsaye, ba daga abubuwan da suka faru a ranar 7 ga Oktoba kansu ba. Yayin da dabarun Isra'ila suka koma ga fito-na-fito kai tsaye, Iranawa sun fi jingina da ƙarfin hana a kai masu hari, wanda muka fara gani ta hanyar amfani da makamai masu linzami a kan Isra'ila."

Bisa wannan fahimta, halayen ɗaya ɓangaren sun taka muhimmiyar rawa wajen sauya lissafin Tehran, domin harin kan ginin ofishin jakadancin Iran a Damascus a watan Afrilun 2024 da musayar hare-haren kai tsaye da ta biyo baya duk sun kasance cikin wannan tsari guda.

Yaƙin kwanaki goma sha biyu a watan Yunin 2025 da rikicin da ya biyo baya a shekara mai zuwa sun fito da gazawar dabarar da aka tsara domin takaita haɗarin yaƙi da nisantar da shi daga ƙasar Iran.

Duk da haka, yana da wahala a ware tasirin raunana abokan hulɗar Iran daga matsayai na siyasa da soja da Isra'ila da Amurka suka ɗauka, ko danganta barkewar yaƙi da wani dalili guda.

Sai dai abu ɗaya ya bayyana zuwa ƙarshen wannan lokaci: dogaron Iran kan ƙarfin ƙungiyoyin yanki ya gaza cimma manufar da aka tsara masa, wato "nisantar da gobarar yaƙi daga ƙasar Iran".

Ƙarin dogaro da makamai masu linzami da matsayi a yanki

Tare da ƙaruwa a fito-na-fito kai tsaye, Tehran ta fi kowane lokaci dogaro da kayan aikin da ke ƙarƙashin ikon rundunonin ta na kai tsaye domin yin tasiri kan lissafin abokan hamayyarta.

Hare-haren makamai masu linzami da jirage marasa matuƙa, a kan Isra'ila da sansanonin Amurka, tare da barazanar kasuwancin ruwa, sun faɗaɗa tasirim yaƙi.

Ga ƙasar da ba za ta iya gogayya da Amurka ta fuskar ƙarfin soja, wannan dabara tana samar da hanyar dagula ci gaban rikicin.

Wannan dabarar ta haɗa da kawo cikas ga fitar da makamashi ko kuma barazanar hanyoyin sufuri na ruwa, wanda ke matsa lamba ba kawai ga ɓangarorin da ke yaƙi kai tsaye ba, har ma da gwamnatoci da kamfanonin da ba su taka rawa ba a matakin farko na kai hari kan Iran.

Da alama Tehran na fatan waɗannan matsalolin za su yi tasiri kan yanke shawara a Washington, ko da yake mayar da asarar tattalin arziƙi zuwa sassaucin siyasa ba abu ne tabbatacce ba.

Azizi ya bayyana canjin da ake samu a rawar cibiyar abokan hulɗar Jamhuriyar Musulunci:

"Tutar gwagwarmaya yanzu ta zama wani abin ƙarin ƙarfi ga dabarar Iran ta 'hanawa ta hanyar azabtarwa'."

Ina Iran za ta dosa bayan rushewar "tutar gwagwarmaya"?

Wannan dabara ta ginu ne kan ƙarfin makaman linzamin Iran da kuma matsayinta na yanki, musamman mashigin Hormuz.

Ƙungiyoyin kawance yanzu za su iya, idan ya zama dole kuma tare da goyon bayan Iran ko amincewarta a fakaice, ƙara tasirin Jamhuriyar Musulunci kan abokan hamayyarta da kuma a fagen fama.

Saboda haka, duk da abin da ya yi kama da canji a nauyin sassan dabarun Iran, wannan ba yana nufin watsi da alaƙarta da ƙungiyoyin kawance a faɗin Gabas ta Tsakiya ba.

A lokaci guda kuma, mashigin Hormuz ya bayyana a matsayin muhimmin al'amari da Iran ta yi amfani da shi fiye da kowane lokaci wajen yin tasiri ga yanayin yaƙi.

Bayan barkewar rikici a 2026 da kashe shugaban Jamhuriyar Musulunci, wannan mashigar ruwa mai muhimmanci ta samu ƙarin matsayi a lissafin tsaron Iran.

Ko da yake barazanar kai hari kan jiragen ruwa ta daɗe tana cikin manufofin Tehran, aiwatar da wannan ƙarfin a zahiri ya ƙarfafa matsayinta a matsayin wata hanya ta ɗora tsada mai yawa kan abokin gaba.

Matsayin wannan mashigar ruwa na dabarun tsaro yana ba Iran ikon yin tasiri kan kasuwancin sauran ƙasashe.

Dakatar da zirga-zirgar jiragen ruwa ta mashigin Hormuz ya haifar da ƙarin kuɗaɗen kare jiragen ruwa, kuma ya yi tasiri kan shawarar masu jiragen ruwa, kamfanonin inshora da masu sayen mai.

Bernd Kausler, farfesa a kimiyyar siyasa a Jami'ar James Madison, ya bayyana hanyoyin wannan matsin lamba yana cewa:

"Yawancin hasashe da suka shafi mashigin Hormuz sun fi mayar da hankali ga dasa nakiyoyi da kuma dogon lokacin da ake buƙata wajen cire su."

Kausler, marubucin Iran's Nuclear Diplomacy: Power Politics and Conflict Resolution, ya shaida wa BBC Persian cewa:

"Duk da haka, ya bayyana cewa Iran na iya amfani da jirage marasa matuƙa masu ƙarancin farashi kuma masu saurin ɓacewa wajen tsoratar da kamfanonin jigilar kaya har su ƙi ɗaukar haɗari."

Wannan kimantawa na nuna cewa tasirin kawo cikas na iya wuce lalacewar da jiragen ruwa suke samu kai tsaye.

A lokaci guda, yawaitar amfani da waɗannan kayan aiki na iya nuna canji a yadda masu yanke shawara a Iran ke auna haɗari.

Wasu manazarta na ganin hare-haren baya-bayan nan sun ƙarfafa ra'ayin da ya mamaye Tehran cewa taka-tsantsan da mayar da martani mai iyaka ba lallai ba ne su sa abokin gaba ya mayar da martani cikin kamewa.

Daga wannan mahanga, barazana tana samun sahihanci ne kawai idan akwai ainihin shirin aiwatar da ita.

Wannan na daga cikin manyan bayanan da ake bayarwa kan halayen Iran na baya-bayan nan.

Michael Young ya bayyana ƙarin muhimmancin ƙarfin sojan Iran kai tsaye yana cewa:

"Jigon lissafin hanawa na Iran a yau yana cikin makamai masu linzami da jirage marasa matuƙa, da kuma ikon rufe mashigin Hormuz."

Ya ƙara da cewa:

"Iran yanzu tana taka rawa kai tsaye wajen ayyanawa da aiwatar da dabarar hanawarta. Wannan sauyi bai kawar da rawar ƙasashen da ke kawance da ita a yankin ba, waɗanda har yanzu take dogaro da su."

Saboda haka, faɗaɗa dogaro da ƙarfafa ƙarfin cikin gida na iya haifar da sakamako biyu a lokaci guda: yana rage dogaro ga ayyukan abokan hulɗa wajen mayar da martani, kuma a lokaci guda yana fallasa Iran kai tsaye ga sakamakon fito-na-fito, domin irin waɗannan ƙarfafa da ke ba ta fifiko ko damar matsin lamba a lokacin rikici na iya zama makasudin hare-hare na gaba.

A lokaci guda kuma, kai hare-hare kai tsaye kan shugabannin soja na Iran ya wakilci wani sabon salo a wannan rikici; ya nuna cewa Jamhuriyar Musulunci ta ci gaba da riƙe ikon mayar da martani daga cikin ƙasar duk da waɗannan hare-hare.

A wata ma'ana, ci gaba da iya kai hare-hare bayan farmakin da aka kai kan shugabanni da cibiyoyi yana nuna cewa rushe ƙarfin soja na ƙasar gaba ɗaya ba aiki ne mai sauƙi ba, kuma wani ɓangare na ƙarfin ayyukan Iran ya ci gaba da wanzuwa bayan waɗannan hare-hare.

Dangane da haka, Kausler ya ce:

"Tsarin shugabanci mai rarrabuwa na rundunar Revolutionary Guard ta Iran ga kwamandojin rassa daban-daban ya ba da damar yanke shawara da kansu tare da ci gaba da kai hare-hare, har ma bayan kashe manyan kwamandoji da ma Jagoran Koli na Jamhuriyar Musulunci."

Ko da yake ikon mayar da martani bayan kashe shugabannin soja na Iran na iya nuna wani tsari da zai iya ci gaba da aiki ko da babu su, nasarar hare-haren da suka auka wa shugabanni da cibiyoyi har yanzu na tayar da tambayoyi game da gibi a tsarin leƙen asiri da kariyar sararin samaniyar Jamhuriyar Musulunci.

Bugu da ƙari, har yanzu akwai shakku game da yadda ƙasar ta dawo da ikon kare yankinta, shugabannin soja, jami'an siyasa da kuma 'yan ƙasa daga yiwuwar hare-hare a nan gaba.

Abokan hulɗa masu ayyuka daban-daban

Yayin da rawar rundunonin sojan Iran a rikicin ta canza, dangantakarta da ƙungiyoyin yanki ma ta daidaita da sabbin yanayi.

Azizi, marubucin The Axis of Resistance: Iran, Israel, and the Struggle for the Middle East, ya yi jayayya cewa Tehran ta yi ƙoƙarin dawo da wasu nau'o'in sassaucin aiki ga wannan cibiyar ta hanyar hulɗa da ƙananan ƙungiyoyi, musamman a Iraki, da kuma sake fasalin ayyukan wasu manyan ƙungiyoyi ta hanyar mayar da su zuwa ƙananan ƙwayoyin aiki.

Idan waɗannan sauye-sauye suka ci gaba, za su iya ba wa waɗannan ƙungiyoyi damar ci gaba da aiki a fili ko da bayan an kai wa manyan tsarinsu hari.

Sai dai ikon gudanar da hare-hare lokaci-lokaci ba daidai yake da tsohuwar damar samar da babbar barazana mai tsari da haɗin kai ba, domin yanayin cikin gida na waɗannan ƙungiyoyi, albarkatun da suke da su da kuma matsin lambar gwamnatocin da suke ƙarƙashinsu duk suna tasiri kan girman ayyukansu.

A sabon yanayin da Azizi ya bayyana, muhimmancin Yemen da Bahar Maliya ya ƙaru.

Ya nuna cewa:

"Gatari na yanki wanda a baya ya haɗa da Iraki, Sham da tekun Bahar Rum yanzu ya karkata ne domin mayar da hankali ga Iraki, Yemen da Bahar Maliya."

Azizi ya ƙara da cewa rawar da Houthis suke takawa yanzu a manufofin yankin Iran ta yi kama da rawar da Hezbollah take takawa kafin abubuwan da suka faru na ranar 7 ga Oktoba, sai dai da wani babban bambanci: Houthis suna da 'yancin cin gashin kai fiye da kima, kuma ikon Iran a kansu ya fi rauni.

Wannan bambanci yana rage tasirin Tehran a kan ɗaya daga cikin muhimman abokan hulɗarta a yanzu.

Ga Houthis, ayyukansu a kewayen mashigin Bab al-Mandab suna da alaƙa da manufofinsu a Yemen da rikicinsu da wasu 'yan wasa na yanki.

Ko da yake daidaituwar waɗannan manufofi da muradun Iran na iya sauƙaƙa haɗin kai a tsakaninsu, hakan bai isa a danganta duk wata shawara da suke ɗauka ga Tehran ba.

Haka kuma, ƙungiyoyin da Iran ke marawa baya a Iraki suna fama da gwagwarmayar cikin gida ta siyasa da ta iko, baya ga alaƙarsu da waje.

Mene ne ƙungiyar Ansar Allah (Houthis) a Yemen?

A Lebanon, tsadar shiga rikici ta zama batu mafi muhimmanci ga Hezbollah da kuma al'ummar da su ne tushen babbar goyon bayanta.

Dangane da haka, Young, wanda ke zaune a Beirut, ya ce:

"Waɗannan ƙawance har yanzu suna taka rawa, amma yin hakan yanzu yana da tsada sosai. Shigar da Hezbollah cikin yaƙin bana ya haifar da mummunan sakamako ga ƙungiyar kanta da kuma ga al'ummar Shi'a."

Dangane da ƙungiyar Ansar Allah kuwa, a cewar Young:

"Ya kamata kuma a lura cewa ƙungiyar tana neman cimma manufofinta na kanta a Yemen, kuma bai kamata a ɗauki dangantakarta da Iran a matsayin dangantakar wakili kawai ba."

Kwatanta waɗannan ƙwarewar guda biyu na nuna cewa makomar haɗin gwiwar soja tana fuskantar ƙuntatawa daban-daban a kowace ƙasa.

Azizi na sa ran cewa Iran, idan ta fice daga yaƙin, za ta yi ƙoƙarin sake kunna wannan cibiyar, ko da yake tsarinta da aikinta ba za su kasance kamar yadda suke a baya ba.

Yiwuwar nasarar wannan sake gina tsarin ma ta dogara ne kan yanayin cikin gida na ƙasashen da waɗannan ƙungiyoyi ke aiki.

Wane irin tsaro ne wannan sauyi zai samar wa Iran?

Wani bangare na wannan lissafi ya shafi halin da makwabtan Iran na yankin Gulf suke ciki.

Ta hanyar karɓar rundunonin Amurka, waɗannan ƙasashe a aikace sun zama makasudin makamai masu linzami da jirage marasa matuƙa na Iran.

Dukkan waɗannan ci gaban na iya yin tasiri kan tsarin tsaro na waɗannan ƙasashe a nan gaba, da kuma yadda waɗannan lissafe-lissafen za su yi tasiri kan tsaron Iran kanta.

Kassler na ganin cewa wasu ƙasashen Gulf na iya matsawa zuwa ƙarin rage tashin hankali ko kusantar Tehran.

Ya ce:

"Karɓar sansanin soja na Amurka an yi niyya ne ya zama wani abin hanawa, amma wannan kasancewar ce yanzu ta buɗe hanyar hare-haren ramuwar gayya na Iran. Wasu ƙananan ƙasashe a yankin na iya matsawa zuwa ƙarin kusanci da Iran, ko da yake ina yin taka-tsantsan dangane da hasashen nan gaba domin har yanzu muna cikin yanayin yaƙi."

Wannan yiwuwar na fitowa ne a lokacin da siffofin tsarin tsaro na gaba na yankin ba su bayyana ba.

A gefe guda kuma, waɗannan barazanar na iya sa waɗannan ƙasashe su ƙara ƙarfafa haɗin gwiwar soja tsakaninsu tare da rage raunin da suke da shi wajen fuskantar Iran.

Saboda haka, yayin da ikon Tehran na ɗora tsada mai yawa na iya ƙarfafa hulɗa da tattaunawa saboda tsoron hare-haren Iran a nan gaba, hakan kuma na ɗauke da haɗarin ƙara ware Iran da kuma tsawaita rikice-rikicen da take fuskanta.

Sai dai Iran ta mayar da hankali sosai wajen ƙarfafa alaƙarta da abokan hulɗarta na duniya, inda ta samu goyon baya, ko da yake mai iyaka, daga Rasha da China a wannan lokaci.

Young ya yi sharhi kan wannan batu yana cewa:

"Iranawa kuma suna da kayan aikin diflomasiyya; bai kamata a raina ƙoƙarinsu na faɗaɗa dangantaka da China da Rasha ba, dangantakar da suke fatan za ta samar musu da wata irin kariyar diflomasiyya. Iran na iya aiki a matakai da dama, kuma ƙarfin da take da shi bai takaitu ga makamai masu linzami, jirage marasa matuƙa da ƙawancen yanki kawai ba."

Duk da haka, muhimmancin waɗannan dangantakoki bai tabbatar da cewa waɗannan ƙasashe za su tsoma baki ta fuskar soja domin kare Iran ba.

Dangane da batun nukiliya, ƙwarewar yaƙi na iya haifar da lissafe-lissafe masu karo da juna.

Yiwuwa a kai wa ƙasa hari na iya ƙarfafa hujjojin masu kira da a ɗauki matsaya mai tsauri, yayin da wasu abubuwa kamar kuɗin sake gini, haɗarin sabbin hare-hare da kuma buƙatar rage matsin tattalin arziƙi ke tura ra'ayi a wata hanya ta daban.

Nazarin da aka wallafa ya gabatar da yanayi daban-daban.

Ko da yake ba sa nuna wata ƙuduri tabbatacciya game da ƙera makamin nukiliya ko ci gaba da matsayar baya ta ƙin mallakar irin wannan makami, akwai aƙalla alamun cewa muryoyin da ke kira a fili da a haɓaka makamin nukiliya suna ƙaruwa a fagen siyasar Iran.

Shekaru uku bayan abubuwan da suka faru na ranar 7 ga Oktoba, sauyin yadda Iran ke amfani da kayan aikinta na bayyana sosai fiye da sakamakon ƙarshe da wannan canjin zai haifar.

A ƙoƙarin cike gibin da aka samu ga "zurfin dabarun tsaro" nata a yanki, Tehran ta ɗauki nauyi mafi girma a rikicin, tare da ƙoƙarin canja tsadar yaƙi zuwa fagagen da fifikon sojan Amurka da Isra'ila ba zai iya samar da cikakkiyar kariya ba.

Har yanzu Iran na fuskantar ƙuntatawa da ke hana ta mayar da waɗannan ƙarfin zuwa tabbataccen tsaro mai ɗorewa; ƙuntatawar da ba za a iya shawo kansu ta hanyar harba makamai masu linzami ko barazanar zirga-zirgar ruwa kawai ba.

Makomar wannan manufa za ta dogara ne da abubuwa da dama, ciki har da kiyaye albarkatu, sake gina dangantakar yanki da kuma kafa tsare-tsaren da za su rage yiwuwar sake barkewar rikici.

Ɗaya daga cikin muhimman darussan da aka koya daga wannan lokaci shi ne cewa dabarar faɗaɗa cibiyar ƙungiyoyin kawance a yankin da ƙarfafa ƙarfinsu ta gaza nisantar da barazanar yaƙi daga iyakokin Iran; tare da babban shakku game da ikon wannan sabuwar hanya wajen hana sake faruwar irin waɗannan rikice-rikice a ƙasar Iran.