એ સોશિયલ મીડિયા આંદોલનો જેણે દુનિયાભરમાં સિંહાસન ડોલાવી નાખ્યાં

હાલમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં હોય તો એ 'કૉકરોચ જનતા પાર્ટી' (સીજેપી) છે. સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતના એક નિવેદને 'કૉકરોચ' આંદોલનને ચર્ચામાં લાવી દીધું છે.

સ્વાભાવિક રીતે, આ નિવેદન ઘણા લોકોને પસંદ ન આવ્યું. તેનો વિરોધ અને ત્યાર બાદ પ્રતિક્રિયાઓનો પ્રવાહ શરૂ થયો.

અભિજિત દીપકેએ સોશિયલ મીડિયા પર "કૉકરોચ જનતા પાર્ટી"ની જાહેરાત કરી. તેમના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ પર ઝડપથી ફૉલોઅર્સનો પ્રવાહ વધી ગયો. ગણતરીના કલાકોમાં જ, આ અકાઉન્ટે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ભાજપ, કૉંગ્રેસ અને અન્ય રાષ્ટ્રીય પક્ષોને પાછળ છોડી દીધા.

આ આંકડાઓ અને સમર્થકોને બાજુ પર રાખીએ તો, ચર્ચાનો મુખ્ય ગંભીર વિષય એ છે કે કૉકરોચ જનતા પાર્ટી માટેનો આ ક્રેઝ શું પ્રતિબિંબિત કરે છે? તેનો અર્થ શું છે? શું તે શાસક પક્ષ અને સમગ્ર રાજકીય વ્યવસ્થા સામે ગુસ્સો છે? કે પછી તે કોઈ નવો રાજકીય વિકલ્પ શોધવાનો પ્રયાસ છે? શું કોઈ નવી રાજકીય ચળવળનો જન્મ થઈ રહ્યો છે?

આ પ્રશ્નોના જવાબો મેળવવામાં ઘણો સમય લાગશે, કારણ કે આવી કોઈ પણ પ્રક્રિયામાં ઘણો સમય લાગે છે.

આ પક્ષનું નામ જાહેર થયાને થોડા દિવસો જ થયા છે. તેથી, તેનું કોઈ સત્તાવાર માળખું, સંગઠન કે પદાધિકારીઓ નથી. દરેક વ્યક્તિ જાણવા માટે ઉત્સુક છે કે તેઓ ચૂંટણી લડશે કે નહીં.

આનું એક કારણ એ છે કે છેલ્લા દાયકામાં ભારત, ભારતના પાડોશી દેશો અને વિશ્વભરના અન્ય દેશોમાં આવા પ્રકારની ઘટનાઓના પ્રતિભાવમાં, રાજકારણની દૂર યુવાનોનું એક આંદોલન સોશિયલ મીડિયા પર શરૂ થયું છે.

ધીમે ધીમે તે ફેલાયું અને સ્થાપિત રાજકીય પક્ષોને હચમચાવી નાખ્યા અને ચૂંટણી રાજકારણમાં પણ ચમત્કારો કર્યા.

ક્યારેક આવા લાંબો સમય ચાલ્યા તો ક્યારેક તે અલ્પજીવી રહ્યા. આજે જ્યારે 'કૉકરોચ જનતા પાર્ટી'ની વ્યાપક ચર્ચા થઈ રહી છે, ત્યારે ચાલો તાજેતરનાં ઇતિહાસનાં કેટલાક ઉદાહરણો પર એક નજર કરીએ જે સોશિયલ મીડિયા ટ્રૅન્ડ તરીકે શરૂ થયા અને સત્તા સુધી પહોચ્યા.

આપણે એ પણ યાદર રાખવું જોઈએ એ ચળવળોના ફેલાવા પાછળ શું કારણો હતાં. હવે, જો 'કૉકરોચ જનતા પાર્ટી' ભારતની છે, તો ભારતના જ એક ઉદાહરણથી શરૂઆત કરીએ.

ભારત: ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી સંગઠનથી આમ આદમી પાર્ટી સુધી

કૉંગ્રેસની આગેવાની હેઠળની યુપીએ સરકારના બીજા કાર્યકાળ દરમિયાન 2011માં અણ્ણા હજારેનું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન શરૂ થયું હતું. ધીમે ધીમે, આ આંદોલન દેશભરમાં ફેલાઈ ગયું.

તે સમયે, સોશિયલ મીડિયા આજના જેટલું વ્યાપક નહોતું, પરંતુ આ ભારતીય રાજકારણ પર તેના પ્રભાવની શરૂઆત હતી.

અણ્ણા હજારેએ દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં 'જન લોકપાલ બિલ' માટે આંદોલન શરૂ કર્યું હતું.

'ઇન્ડિયા અગેઇન્સ્ટ કરપ્શન' નામના સંગઠન દ્વારા અરવિંદ કેજરીવાલ, કિરણ બેદી, પ્રશાંત ભૂષણ, કુમાર વિશ્વાસ અને અન્ય ઘણાં લોકોએ આ આંદોલનમાં ભાગ લીધો હતો.

આ વિરોધપ્રદર્શનો કથિત 2G સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડ અને અન્ય ભ્રષ્ટાચારના આરોપોને કારણે શરૂ થયા હતા. આ વિરોધપ્રદર્શનો અને તેના પરિણામે ઉદ્ભવેલા અસંતોષને ભારતમાં 2014માં સત્તામાં આવેલા રાજકીય પરિવર્તન તરફ દોરી જનારાં પરિબળોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.

પરંતુ આ ચળવળથી પ્રેરિત થઈને, અરવિંદ કેજરીવાલે 2012 માં 'આમ આદમી પાર્ટી'ની સ્થાપના કરી.

આંદોલનમાં કેજરીવાલના કેટલાક સમર્થકો તેમના રાજકારણમાં પ્રવેશનો વિરોધ કરી રહ્યા હતા. જોકે, તેમના પક્ષને રાજકારણમાં પ્રવેશ સાથે જબરદસ્ત સફળતા મળી.

2015માં, આપે દિલ્હી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં 67 બેઠકો જીતીને સરકાર બનાવી. બાદમાં 2020માં તેણે ફરી જીત મેળવી. પછી, 2022માં તેણે પંજાબ જેવા રાજ્યમાં જીત મેળવીને બધાને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા. પાર્ટીએ ગુજરાત અને ગોવા જેવાં રાજ્યોમાં પણ વિસ્તરણ કર્યું.

પરંતુ તાજેતરનાં વર્ષોમાં તેના પર ભ્રષ્ટાચારના ઘણા આરોપો આરોપો લાગ્યા હતા. કેજરીવાલ, મનીષ સિસોદિયા અને તેમના કેટલાક સહયોગીઓને જેલની સજા પણ ભોગવવી પડી હતી. આમ આદમી પાર્ટીએ સતત કહ્યું હતું કે આ એક રાજકીય ષડ્યંત્ર છે.

2025માં દિલ્હીમાં આપે સત્તા ગુમાવી દીધી. મૂળ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ચળવળ હવે વિખેરાઈ ગઈ છે, અને તેમાંથી ઊભરી આવેલી પાર્ટી પડકારજનક રાજકીય પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહી છે.

ઇટાલી: ફાઇવ સ્ટાર મૂવમેન્ટ (M5S)

2009માં ઇટાલીમાં શરૂ થયેલી એક ચળવળે ત્યાંના રાજકારણમાં એક નવો વિકલ્પ રજૂ કર્યો. તેની શરૂઆત હાસ્ય બ્લૉગર બેપ્પે ગ્રિલો દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

તેમણે ખરેખર 2005ની શરૂઆતમાં જ મીટઅપ જેવા સોશિયલ નેટવર્કિંગ પ્લૅટફૉર્મનો ઉપયોગ કરીને લોકોને એકસાથે લાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. સમાન વિચારધારા ધરાવતી વ્યક્તિઓ ભેગી થતી અને પર્યાવરણીય અને અન્ય નીતિગત ફેરફારોની ચર્ચા કરતી. ધીમે ધીમે, પ્રતિભાવ વધતો ગયો.

પછી, 2007માં તેમણે એક બ્લૉગ દ્વારા ભ્રષ્ટ રાજકીય વર્ગ સામે વ્યંગ્યાત્મક આંદોલન વી-ડે શરૂ કર્યું. આ આગળનું પગલું હતું.

ત્યાર પછી સ્વચ્છ સંસદની માગણીઓ થઈ, એટલે કે ગુનાહિત અથવા ભ્રષ્ટ પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા પ્રતિનિધિઓની ગેરહાજરી. વધુમાં, ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં સુધારાની માગણીઓ પણ ઊભી થઈ, અને તેને વ્યાપક સમર્થન મળ્યું.

2009માં, તેમણે રાજકારણમાં પ્રવેશવાનો નિર્ણય કર્યો. લોકોને એક કરવા માટે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરીને, તેમણે ફાઇવ સ્ટાર મૂવમેન્ટ (M5S) પાર્ટીની સ્થાપના કરી.

તેણે તેનું ચાર્ટર પ્રકાશિત કર્યું અને સીધી લોકશાહી લાગુ કરવા અને સ્થાપિત રાજકારણને નકારવાનું વચન આપ્યું.

ઘણા સામાજિક કાર્યકરો, પર્યાવરણવાદીઓ અને અર્થશાસ્ત્રીઓએ તેમાં ભાગ લીધો હતો. શરૂઆતમાં સ્થાનિક ચૂંટણીઓમાં ભાગ લઈને, તેમણે રાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાનો પ્રભાવ વિસ્તાર્યો.

2013ની ઇટાલીની રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીમાં આ પક્ષ બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો પક્ષ બન્યો, તેણે લગભગ 25 ટકા મત મેળવ્યા. ત્યાર બાદ 2018ની ચૂંટણીમાં 32.7 ટકા મત મેળવીને આ પક્ષ સત્તામાં આવ્યો.

આ પક્ષ થકી બે લોકો વડા પ્રધાન બન્યા, પરંતુ પછી તેમાં ભાગલા પડ્યા. જુદાં જુદાં જૂથો ઊભરી આવ્યાં.

મેલોનીની સરકાર 2022ની ચૂંટણીમાં સત્તામાં આવી. M5S પાર્ટી હાલમાં વિરોધ પક્ષમાં છે અને 2018ની સરખામણીમાં તેના સમર્થનમાં ઘટાડો થયો છે.

સ્પૅન: ઇન્ડિગ્નાડોસ 15 મિલિયન આંદોલન

2011ની આસપાસ સ્પેનમાં શરૂ થયેલી ઇન્ડિગ્નાડોસ 15-એમ આંદોલન, આર્થિક અસમાનતા, ભ્રષ્ટાચાર અને પરંપરાગત બે-પક્ષીય રાજકીય વ્યવસ્થા સામે જાહેર વિરોધ હતો. ઇન્ડિગ્નાડોસનો અર્થ ગુસ્સે ભરાયેલા, અસંતુષ્ટ નાગરિકો થાય છે. તે સમયે આ ગુસ્સાનાં ઘણાં કારણો હતાં.

2008ની મંદી દરમિયાન, ઘણા કરકસરનાં પગલાં અમલમાં મુકાયાં હતાં. જોકે, નાગરિકો રાજકીય ભ્રષ્ટાચાર પણ જોઈ રહ્યા હતા. બેરોજગારી વધી ગઈ. વિવિધ સ્પેનનાં શહેરોમાં વિરોધપ્રદર્શનો ફાટી નીકળ્યાં.

ત્યાર બાદ આ ચળવળ સીધી રાજકારણમાં પ્રવેશી. 2014માં, પાબ્લો ઇગ્લેસિયસ સહિત યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસરો અને કાર્યકરોના એક જૂથે પોડેમોસ નામના રાજકીય પક્ષની સ્થાપના કરી. ત્યાર બાદ તેઓ ચૂંટણી મેદાનમાં ઊતર્યા.

સ્પેનમાં હંમેશાં બે-પક્ષીય રાજકીય માળખું રહ્યું છે. કોઈ ત્રીજો વિકલ્પ નહોતો. પોડેમોસે તે વિકલ્પ પૂરો પાડ્યો. તેમને ચૂંટણીમાં પણ સફળતા મળી. 2020માં તેઓએ સ્પેનિશ સોશિયાલિસ્ટ વર્કર્સ પાર્ટી (પીએસઓઇ) સાથે ગઠબંધન સરકાર બનાવી.

ગ્રીસ: ખર્ચ ઘટાડવાના નિર્ણયો સામે વિરોધ

2010ની આસપાસ, એવા અહેવાલો સામે આવ્યા કે ગ્રીસ નાણાકીય મુશ્કેલીમાં છે. આ યુરોપિયન દેશ મોટા દેવા સંકટનો સામનો કરી રહ્યો હતો, જેની પગાર અને પેન્શન પર અસર પડી હતી.

આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળે આર્થિક કટોકટીનાં કડક પગલાં લાદ્યાં, અને ગ્રીક નાગરિકો આ મુશ્કેલીઓથી ગુસ્સે થયા.

આના કારણે પરિસ્થિતિ સામે વ્યાપક વિરોધપ્રદર્શનો થયાં. આ વિરોધ પ્રદર્શનોમાંથી કોઈ નવો પક્ષ ઊભરી આવ્યો નહીં. જોકે, એક નાનો, અસ્તિત્વમાં રહેલો પક્ષ 'સિરીઝા' બન્યો, નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું અને દેશમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ રાજકીય પક્ષ બની ગયો.

2015ની ચૂંટણીમાં આ પક્ષે લગભગ 35 ટકા મત મેળવ્યા અને ઍલેક્સિસ સિપ્રાસ વડા પ્રધાન બન્યા.

બાંગ્લાદેશ

ભારતના પાડોશી દેશ બાંગ્લાદેશમાં વર્ષ 2024માં નોંધપાત્ર ઊથલપાથલ થઈ. આ યુવાનોની સરકારમાં પરિવર્તનની ઇચ્છા અને સ્થાપિત રાજકીય નેતૃત્વ પ્રત્યેના તેમના ગુસ્સાને કારણે હતું.

અહીં 'જેન-ઝી'એ સોશિયલ મીડિયાથી આ ચળવળ શરૂ કરી અને તેને પોતાના હાથમાં લીધી.

આનું કારણ એક એવું બિલ હતું જેમાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના પરિવારો માટે સરકારી નોકરીઓમાં અનામત ચાલુ રાખવાની જોગવાઈ હતી. આ ક્વૉટા મોટા ભાગના યુવાનોને સ્વીકાર્ય ન હતો.

આનાથી તત્કાલીન વડાં પ્રધાન શેખ હસીનાના નેતૃત્વ હેઠળના શાસક પક્ષ અવામી લીગ સામે લોકોનો આક્રોશ ભડકી ઊઠ્યો, જેઓ પહેલાથી જ ચૂંટણી પ્રણાલીમાં દખલગીરી અને ભ્રષ્ટાચારના આરોપોનો સામનો કરી રહ્યાં હતાં. વિરોધપ્રદર્શનો હિંસક બન્યાં, જેના કારણે હસીનાને દેશ છોડીને ભાગી જવાની ફરજ પડી.

વિરોધપ્રદર્શનો દરમિયાન હિંસા અને અરાજકતા વધતી ગઈ, જેમાં સામેલ વિદ્યાર્થીઓએ 'નૅશનલ સિટીઝન પાર્ટી' નામનો એક નવો પક્ષ બનાવ્યો.

ત્યાર બાદ પાર્ટીએ નોબલ પુરસ્કાર વિજેતા બાંગ્લાદેશી અર્થશાસ્ત્રી મુહમ્મદ યુનૂસને દેશમાં પાછા આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું, અને તેમના નેતૃત્વ હેઠળ એક વચગાળાની સરકારની રચના કરવામાં આવી.

સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત થયા પછી, બાંગ્લાદેશમાં તાજેતરમાં 2026માં નવી ચૂંટણીઓ યોજાઈ. હસીનાના કાર્યકાળ દરમિયાન દેશ છોડી ગયેલા બાંગ્લાદેશ નૅશનલ પાર્ટીના તારિક રહેમાન પાછા ફર્યા અને વડા પ્રધાન બન્યા.

વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય શૅરબજારમાંથી શા માટે બહાર નીકળી રહ્યા છે અને તેમનો વિશ્વાસ કેમ ડગી રહ્યો છે?

નેપાળ: 'જેન-ઝી' આંદોલન અને સત્તાનું હસ્તાંતરણ

બાંગ્લાદેશનાં વિરોધપ્રદર્શનો હવે સમાચારમાં નથી. જોકે, બીજા એક ભારતના પાડોશી દેશ નેપાળમાં સપ્ટેમ્બર,2025માં સોશિયલ મીડિયા દ્વારા 'જેન-ઝી' આંદોલન ફેલાયું, જે અંતે એક તખ્તાપલટની સ્થિતિ સુધી પહોંચ્યું.

નેપાળના યુવાનો આર્થિક અસમાનતા અને ઘટતી રોજગારીની તકો અંગે સોશિયલ મીડિયા પર પોતાનો ગુસ્સો વ્યક્ત કરી રહ્યા હતા. તેઓ રાજકીય નેતાઓનાં બાળકો પર પોતાનો ગુસ્સો ઠાલવી રહ્યા હતા, જેમને "નેપોકિડ્સ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સરકારે ફેસબુક, યૂટ્યૂબ અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો, જેના કારણે લોકોમાં ભારે રોષ ફેલાયો. નેપાળ લાંબા સમયથી રાજકીય રીતે અસ્થિર રહ્યું છે, પરંતુ સત્તા સતત અમુક ચોક્કસ લોકો પાસે જ બદલાતી રહી છે. આનાથી અસંતોષ પણ વધ્યો હતો.

આ ગુસ્સો આખરે રસ્તાઓ પર ભડકી ઊઠ્યો. વ્યાપક હિંસા અને આગચંપી થઈ. વિરોધ કરનારા લોકો સંસદમાં પણ ધસી ગયા. ઘણા રાજકીય નેતાઓ અને મંત્રીઓ પર હુમલો કરવામાં આવ્યો. વડા પ્રધાન કેપી શર્મા ઓલીને રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડવામાં આવી.

આ અસ્થિરતા પછી વિરોધપ્રદર્શન કરનારા લોકોએ નેપાળના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ સુશીલા કાર્કીને આગામી ચૂંટણી સુધી વચગાળાનાં વડાં પ્રધાન બનવા વિનંતી કરી.

કાર્કીએ થોડા સમય માટે વડાં પ્રધાન તરીકે સેવા આપી હતી. ત્યાર બાદ નેપાળમાં માર્ચ 2026માં બીજી ચૂંટણી યોજાઈ હતી.

વિરોધીઓએ ભૂતપૂર્વ રૅપર અને રાજધાની કાઠમંડુના મૅયર બાલેન શાહ અને તેમની રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્રતા પાર્ટીને ટેકો આપ્યો. શાહ બહુમતીથી ચૂંટાયા અને નેપાળના વડા પ્રધાન બન્યા.

વિશ્વભરનાં અન્ય ઉદાહરણો

ઉપરોક્ત ઉદાહરણો ઉપરાંત, વિશ્વના અન્ય દેશોમાં અન્ય આંદોલનો થયાં. જો આનાથી સરકાર પરિવર્તન ન પણ થયું, તો પણ તેણે ચોક્કસપણે લોકોની લાગણીઓ અને ગુસ્સો વ્યક્ત કરવાની તક પૂરી પાડી.

ઉદાહરણ તરીકે, 2008-09ની આસપાસ આર્થિક કટોકટી દરમિયાન, આઇસલૅન્ડમાં રાજકીય, શ્રીમંત અને શક્તિશાળી વ્યક્તિઓ સામે વિરોધપ્રદર્શનો ફાટી નીકળ્યાં.

લોકો એક અઠવાડિયા સુધી સંસદની સામે ભેગા થયા અને વાસણો ખખડાવીને અનોખો વિરોધ કર્યો.

પાછળથી, પાઇરેટ પાર્ટી નામની એક પાર્ટીની રચના કરવામાં આવી. તેને મત મળ્યા અને કેટલાક પ્રતિનિધિઓ સંસદમાં પહોંચ્યા, પરંતુ તે સરકાર બનાવી શકી નહીં.

2022માં શ્રીલંકામાં ગંભીર આર્થિક કટોકટીના કારણે કટોકટીની સ્થિતિ સર્જાઈ, જ્યાં લોકો રસ્તા પર ઊતરી આવ્યા અને વિરોધપ્રદર્શનો ફાટી નીકળ્યાં.

પરિણામે, સમય જતાં વડા પ્રધાન અને રાષ્ટ્રપતિને રાજીનામું આપવાની ફરજ પડી. લાંબા સમયથી વિરોધમાં રહેલો પક્ષ સત્તામાં આવ્યો. આર્થિક સંકટ હજુ પણ વણઉકેલાયેલું છે.

દુનિયાના દક્ષિણ ભાગમાં, દક્ષિણ કોરિયા અને ઇન્ડોનેશિયામાં પણ 2024-25માં કેટલાક સોશિયલ મીડિયા આધારિત આંદોલનો જોવા મળ્યાં. યુવાનોએ પણ આ આંદોલનોમાં ભાગ લીધો. જોકે, આ આંદોલનો કોઈ રાજકીય આંદોલન કે પક્ષમાં પરિવર્તિત થયા નહીં.

આ બધું ધ્યાનમાં રાખીને, એક વાત કહી શકાય કે સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં ગુસ્સો વ્યક્ત કરવાનો કોઈ રસ્તો મળી જાય તો પણ, બધી ચળવળો પક્ષોમાં પરિવર્તિત થતી નથી, અથવા જો તે થાય તો પણ, તેઓ સત્તામાં આવતા નથી. આવું આ ઉદાહરણોથી સ્પષ્ટ થાય છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન