Bị giám sát và 'luôn bất an': Cuộc sống ngoại giao ở Moscow thời chiến

"Làm đại sứ tại Nga có lẽ là nhiệm kỳ khó khăn nhất trong sự nghiệp của tôi", Lynne Tracy, người đại diện cho Mỹ tại Moscow trong giai đoạn 2023-2025, nói với BBC.

Các nhà ngoại giao Mỹ, Anh và châu Âu từng đóng vai trò quan trọng tại Nga, giúp xoa dịu căng thẳng ngay cả trong những thời điểm tồi tệ nhất của Chiến tranh Lạnh.

Nhưng hiện nay, khi bị chính phủ của Tổng thống Vladimir Putin coi là "không thân thiện", các đại sứ phương Tây bị giám sát liên tục, bị cô lập và ngày càng mất đi khả năng tiếp cận đất nước mà họ được cử đến để tìm hiểu, trong bối cảnh cuộc chiến tại Ukraine kéo dài sang năm thứ năm.

BBC đã phỏng vấn năm nhà ngoại giao từng công tác tại Nga kể từ khi nước này phát động tấn công tổng lực vào Ukraine.

Họ so sánh mức độ gây sức ép hiện nay với thời Chiến tranh Lạnh, khi các đại sứ quán phương Tây bị theo dõi trực tiếp, các thiết bị nghe lén được giấu trong những món quà và một loại "bụi gián điệp" được sử dụng. Đây là một chất hóa học gần như vô hình, dùng để theo dõi các quan chức.

Hàng trăm nhà ngoại giao Nga đã bị trục xuất khỏi các nước châu Âu và Mỹ từ khi chiến tranh nổ ra vào năm 2022. Moscow đáp trả bằng cách tuyên bố hàng trăm nhà ngoại giao phương Tây là những người không được chào đón (persona non grata), khiến nhiều đại sứ quán rơi vào tình trạng thiếu nhân sự.

30 năm sự nghiệp ngoại giao từng đưa bà Tracy đến những quốc gia như Pakistan, nơi bà sống sót qua một vụ tấn công vũ trang vào năm 2008.

Tuy nhiên, bà cho biết ngay cả khi phải đối mặt với những mối đe dọa trực tiếp một cách thường trực, nhiệm kỳ tại Peshawar của bà, theo một nghĩa nào đó, vẫn dễ dàng hơn so với ở Nga.

"Ở đó, tôi vẫn cảm thấy có những điều nằm trong tầm kiểm soát của mình. Điều khiến Moscow trở nên khó khăn hơn là mức độ bất định rất cao".

Bà nhớ lại rằng sức ép liên tục từ cơ quan phản gián Nga là nguyên nhân chính dẫn đến sự bất định đó.

Các nhà ngoại giao Nga tại phương Tây cũng phàn nàn về việc bị đối xử bất công như vậy.

Tuy nhiên, theo những nhà ngoại giao trả lời phỏng vấn BBC, phạm vi hoạt động và các chiến thuật của cơ quan tình báo Moscow vượt xa những gì họ phải đối mặt ở phương Tây.

"Hãy chuẩn bị tinh thần rằng sẽ có thiết bị nghe lén, sẽ có camera trong từng căn phòng của ngôi nhà", một cựu nhà ngoại giao châu Âu kể lại lời cảnh báo mà ông nhận được trước khi đến Moscow.

Một cựu đại sứ khác cho biết họ buộc phải sa thải hai nhân viên người Nga sau khi Cơ quan An ninh Liên bang Nga (FSB) tìm cách tuyển mộ hai người này, yêu cầu họ báo cáo mọi hoạt động diễn ra tại cơ quan đại diện ngoại giao.

Hai nhân viên đã báo lại sự việc với đại sứ quán, sau đó được cho nghỉ việc - "nếu không, họ có thể phải đối mặt với một hình thức truy tố hình sự nào đó".

Trong khi đó, những người Nga vốn thường xuyên xây dựng quan hệ với nhân viên ngoại giao, chẳng hạn những người hoạt động trong lĩnh vực học thuật và văn hóa, cũng đang bị đe dọa để buộc họ tránh tiếp xúc với các quan chức phương Tây.

Một cựu đại sứ kể rằng có lần các vị khách của ông bị đặc vụ FSB "theo đuôi" đến tận cửa đại sứ quán.

Mới hồi tháng Sáu năm nay, những vị khách được mời đến dinh thự của đại sứ Anh tại Moscow dự tiệc mừng sinh nhật Vua Charles III cho biết họ đã bị các nhà hoạt động thân Điện Kremlin và phóng viên truyền thông nhà nước quấy rối, sau đó bị cảnh sát thẩm vấn.

Một vị khách cho biết kể từ đó, ông đã từ chối một số lời mời tham dự sự kiện tại các đại sứ quán phương Tây vì lo sợ.

Không phải ai cũng chịu đựng được sức ép này.

Một cựu đại sứ cho biết sự "bất an không ngừng" đã khiến một số quan chức từ bỏ việc. Ông nói thêm rằng ngay cả sau khi rời Nga, ông vẫn liên tục ngoái nhìn phía sau trong nhiều tháng.

'Tướng chứng minh khả năng trong chiến tranh. Các nhà ngoại giao cũng vậy'

Ngay sau khi cuộc chiến nổ ra, các nước châu Âu đã thảo luận về việc có nên triệu hồi đại sứ hay chấm dứt hoàn toàn hoạt động tại Nga hay không, cựu đại sứ Pháp Pierre Lévy cho biết.

Ông nhớ lại việc lập tức gọi điện về Paris để nói rằng rút các nhà ngoại giao về sẽ là một sai lầm. Ông cho rằng quan hệ càng xấu đi thì sự hiện diện của họ càng trở nên quan trọng.

Một cựu đại sứ châu Âu khác cho biết cuộc xâm lược đã nhanh chóng làm thay đổi công việc của họ. Những hoạt động vốn đòi hỏi sự hợp tác về quan hệ song phương, thương mại và các dự án chung giờ đây không còn khả thi.

Đối với những người ở lại Nga, chiến tranh cũng khiến họ phải giải quyết hàng loạt ưu tiên mới, bên cạnh nhiệm vụ hỗ trợ công dân và doanh nghiệp của nước mình.

Trước hết, các quốc gia bị Moscow coi là không thân thiện vẫn muốn duy trì ít nhất một kênh liên lạc với các quan chức Nga để có được bức tranh chính xác về những gì đang diễn ra bên trong đất nước.

Tuy nhiên, họ cũng phải bảo vệ nhân viên và duy trì hoạt động của các đại sứ quán.

Sau khi Nga cấm tuyển dụng công dân nước ngoài vào năm 2021, bộ phận cơ sở vật chất của Đại sứ quán Mỹ rơi vào tình trạng thiếu nhân sự nghiêm trọng. Ngay cả một sự cố đường ống nước nhỏ, chẳng hạn như rò rỉ, cũng có thể trở thành vấn đề lớn, ngốn thời gian của các nhân viên ngoại giao.

Một nhà ngoại giao nhớ lại cuộc trò chuyện với một quan chức Nga về tình trạng thiếu nhân sự. Người này khuyên ông đừng quá bức xúc.

"Ông ấy là 'ít nhất các ông vẫn còn đầu bếp'".

Các biện pháp trừng phạt tài chính mà chính phủ phương Tây áp đặt nhằm hỗ trợ Ukraine đã gây ra những khó khăn thường nhật khác. Sau khi các ngân hàng Nga bị loại khỏi mạng lưới thanh toán SWIFT, còn Mastercard và Visa đình chỉ hoạt động tại Nga, nhiều đại sứ quán gặp khó khăn ngay cả trong việc chi trả các chi phí vận hành cơ bản.

Một cựu đại sứ kể lại rằng có thời điểm, đại sứ quán của ông cạn tiền mặt và không thể trả lương cho nhân viên. Tình hình chỉ được giải quyết khi một nhà ngoại giao khác, người đang bán xe sau khi bị trục xuất, mang tiền rúp đến đại sứ quán trong một chiếc vali.

"Chuyện này thật điên rồ", nhà ngoại giao bật cười. "Nhưng bạn phải nhìn nó qua lăng kính hài hước".

Các quan chức Nga không che giấu thái độ của họ đối với các nhà ngoại giao phương Tây. Họ công khai cáo buộc các nhà ngoại giao đến từ "những quốc gia không thân thiện" tiến hành hoạt động "gián điệp".

Moscow đặc biệt chỉ trích những người quan tâm đến các biểu hiện bất đồng chính kiến với Điện Kremlin. Theo nhà báo Nga Alexei Venediktov, trên thực tế, Moscow đã cấm hầu hết quan chức Nga tiếp xúc với các đại sứ quán phương Tây.

Venediktov cho rằng điều này chỉ khiến quan hệ giữa Nga và phương Tây thêm xấu đi. Ông nhớ lại đã nói với các quan chức Nga rằng: "Các ông bị hiểu lầm chính vì những hành động của mình – vì các đại sứ không thể làm công việc của họ".

Một cựu đại sứ châu Âu cho biết hiện nay, Moscow hầu như không còn liên lạc với nhiều chính phủ phương Tây.

"Không có cuộc điện đàm nào, không có cuộc gặp nào ở cấp bộ trưởng".

Tuy nhiên, các nhà ngoại giao cho rằng điều đó càng khiến vai trò của họ trở nên quan trọng hơn, bởi họ vẫn phải truyền đạt lập trường của chính phủ nước mình tới Moscow.

"Các vị tướng chứng minh khả năng trong chiến tranh. Các nhà ngoại giao cũng vậy. Khi mọi chuyện trở nên thực sự khó khăn, từng việc mà bạn làm đều có ý nghĩa".

Bà Lynne Tracy rời Moscow vào năm 2025 với cảm giác rằng mình đã hoàn thành nhiệm vụ quan trọng nhất: Đại sứ quán Mỹ vẫn trụ vững.

Tuy nhiên, bà cũng tự hào về những nỗ lực của bản thân và đội ngũ nhằm duy trì sự kết nối giữa người Mỹ với những người dân Nga bình thường.

"Vì đến một thời điểm nào đó, quan hệ giữa các chính phủ sẽ có cơ hội được cải thiện – và những mối liên kết giữa người dân sẽ ở đó, góp phần đẩy nhanh quá trình cải thiện ấy".