Kuweka vitunguu miguuni kuponya mafua: Ukweli au imani potofu?

"Ukiwa na mafua, unachohitaji kufanya ni kuweka vipande vya kitunguu kwenye soksi zako na kulala navyo usiku kucha," anasema mwanamke mmoja akiwa ameshika kitunguu chekundu.

Video hiyo ya mama mmoja iliyosambaa kwenye TikTok ni miongoni mwa madai mengi yanayoendelea kusambaa kwenye mitandao ya kijamii kuhusu kile kinachodaiwa kuwa uwezo wa vitunguu vibichi kuponya magonjwa.

Baadhi ya machapisho hata yanawashauri wazazi kutumia njia hiyo kwa watoto wagonjwa, yakidai kuwa "inatibu homa kali", "inaua vijidudu", "inatoa sumu mwilini" na hata "inaboresha mzunguko wa damu".

Lakini je, kuna ushahidi wowote kwamba kuweka vitunguu miguuni kunaweza kufanya mambo hayo?

Kwanza, vitunguu ni sehemu ya familia ya mboga aina ya Allium na vinaweza kuwa sehemu ya lishe bora. Vina vitamini C, nyuzinyuzi na virutubisho vinavyosaidia kuzuia uharibifu wa seli, vikiwemo quercetin, kiambato kinachopatikana kwenye mimea ambacho kimefanyiwa utafiti kwa kina.

Utafiti unaonyesha kuwa virutubisho hivyo vinaweza kusaidia afya ya moyo na mfumo wa mmeng'enyo wa chakula, pamoja na kusaidia kudhibiti kiwango cha sukari kwenye damu.

Lakini hilo ni jambo tofauti na madai kwamba vitunguu vinaweza kuondoa sumu mwilini au kutibu maambukizi, anasema Dk Katie Suleta, mtaalamu wa magonjwa ya mlipuko na magonjwa ya kuambukiza nchini Marekani.

Madai hayo huenda yalianza katika karne ya 16, kwa mujibu wa National Onion Association nchini Marekani, wakati ambapo watu waliamini kuwa kuweka vitunguu katika maeneo mbalimbali ya chumba kungeweza kuwalinda dhidi ya tauni ya bubonic.

Katika historia, watu pia wamewahi kupaka vitunguu kwenye tezi za limfu zilizovimba, wakiamini kuwa vinaweza kuvuta sumu kutoka mwilini.

Kwa nini vitunguu haviwezi kuondoa sumu mwilini?

Ngozi ni kinga ya kwanza ya mwili dhidi ya vimelea na vitu vingine vinavyoweza kuingia mwilini.

Ingawa baadhi ya sumu zinaweza kupenya kupitia ngozi, haziwezi kutoka mwilini kupitia njia hiyo hiyo, hata kupitia jasho, wataalamu wanasema.

"Vitunguu havina viambato maalumu vinavyoweza kutoa sumu kupitia ngozi au kupitia nyayo za miguu," anasema Dk Suleta.

Mabadiliko ya rangi ya vitunguu vinavyoachwa ndani ya soksi usiku kucha mara nyingi hutolewa kwenye mitandao ya kijamii kama ushahidi kwamba sumu imetolewa mwilini.

Lakini Dk Suleta anasema mabadiliko hayo ya rangi si ushahidi wa kwamba sumu imetoka mwilini. Badala yake, yanaweza kusababishwa na mchakato wa oksidesheni pamoja na mwitikio kati ya vitunguu na vijidudu vilivyo kwenye ngozi.

Kwenye mitandao ya kijamii, neno "sumu" mara nyingi hutumiwa kwa maana pana katika kutangaza vyakula, virutubisho na mipango ya detox, yaani kile kinachodaiwa kuwa ni kusaidia mwili kuondoa vitu hatari vilivyokusanyika ndani yake.

Kwa upande wa kitabibu, sumu ni vitu vyenye madhara vinavyozalishwa na viumbe hai kama vile bakteria. Neno hilo pia linaweza kurejelea kemikali hatari au dawa zinazotumiwa kwa kiasi kikubwa, kwa mujibu wa Maktaba ya Kitaifa ya Tiba ya Marekani.

Hata hivyo, mwili tayari una mifumo yake ya kuchuja na kuondoa taka.

Ini huchuja vitu kutoka kwenye damu na kusaidia kuusafisha mwili na kuulinda dhidi ya vitu vyenye madhara, huku figo zikiondoa maji ya ziada na taka kupitia mkojo.

Kudumisha afya ya ini na figo hakuhitaji dawa maalumu za detox. Kula lishe bora, kudumisha uzito unaofaa na kunywa maji ya kutosha kunaweza kusaidia viungo hivyo kufanya kazi vizuri.

Iwapo mtu anahisi kuwa amemeza au kuvuta kitu chenye madhara, au ametumia dawa kwa kiwango kikubwa kupita kiasi, anapaswa kutafuta ushauri wa kitabibu mara moja badala ya kujaribu kujiondoa sumu nyumbani, kwa mujibu wa huduma ya afya ya Uingereza, NHS.

Ni nini kinachoweza kusaidia kutibu mafua?

Mafua husababishwa na virusi na kwa kawaida huisha yenyewe, kwa mujibu wa NHS.

Ili kusaidia kupona haraka kutokana na mafua, inashauriwa kupumzika vya kutosha, kunywa maji mengi na kula lishe bora na yenye uwiano.

Vinywaji kama supu ya vitunguu vinaweza kusaidia mwili kupata maji na virutubisho, na pia vinaweza kutuliza maumivu ya koo.

Lakini wataalamu wanasema kuna tofauti kubwa kati ya kutibu ugonjwa na kupunguza dalili zake.

"Mafua huwa ya muda mfupi na kwa kawaida huisha baada ya takribani wiki moja, bila kujali matibabu. Supu ya vitunguu haipunguzi muda huo," anasema Dk Suleta.

Ingawa kupika vitunguu husababisha baadhi ya vitamini C vilivyomo kupungua, sehemu ya vitamini hiyo huingia kwenye maji wakati wa kupika na inaweza kubaki kwenye mchuzi au supu.

Hata hivyo, tafiti zinaonyesha kuwa vitunguu vibichi huwa na kiasi kikubwa zaidi cha vitamini C, huku upikaji wa muda mrefu kwa joto la chini ukipunguza kiasi cha vitamini hiyo kinachobaki kwenye vitunguu.

Ushauri wa kitabibu unaweza kuhitajika iwapo dalili za mafua, kama vile homa, zitaendelea kwa zaidi ya siku chache. Kwa watoto, huenda ushauri wa kitabibu ukahitajika mapema zaidi.

Vipi kuhusu uvimbe?

Uvimbe mwilini hauhitaji kila mara "kupigwa vita", wataalamu wanasema.

Kwa kweli, uvimbe ni mwitikio wa kawaida wa mfumo wa kinga ya mwili unapokabiliana na maambukizi au jeraha.

Mwitikio huo husaidia kuulinda mwili na kuanza mchakato wa kurekebisha tishu zilizoharibika.

Hatua inayofaa inategemea sehemu ambayo uvimbe umetokea na sababu iliyousababisha.

Dalili za kawaida za uvimbe ni pamoja na kuvimba, sehemu ya mwili kuwa na joto na maumivu.

Iwapo dalili hizo zitaendelea, hasa zikiambatana na dalili nyingine zisizoelezeka, wataalamu wanasema jambo la kufanya ni kutafuta matibabu badala ya kutumia vitunguu.

Dk Suleta anasema madai kama haya yanaweza pia kusababisha watu kuchelewa kupata matibabu wanapoyahitaji.

Anasema:

"Mojawapo ya madhara yasiyofurahisha ya madai haya ni kwamba hatimaye yanaweza kusababisha watu kuchelewa kupata huduma ya matibabu."

Dk Suleta anaonya kwamba ushauri wa kiafya unaosambaa mtandaoni mara nyingi hutumia lugha ya tiba na sayansi bila kutegemea ushahidi wa kisayansi.

Iwapo mtu anadai kuwa vitunguu, kirutubisho cha lishe au bidhaa nyingine inaweza kuondoa sumu au "kusafisha" mwili, anashauri kuuliza ni sumu gani hasa inayozungumziwa na kutafuta ushahidi wa kisayansi unaothibitisha uwezo wa bidhaa hiyo kuiondoa.

Anasema:

"Unahitaji kufanya utafiti zaidi kuhusu maana ya sumu hizi. Ikiwa anayekushauri hawezi kueleza zinavyofanya kazi kuhusiana na mwili wako, unapaswa kuona hilo kama ishara ya tahadhari."

Tulitumia akili bandia kusaidia kutafsiri makala hii, ambayo iliandikwa awali kwa Kiingereza. Mwanahabari wa BBC aliikagua tafsiri hiyo kabla ya kuchapishwa.