دارخوین کجاست؛ پروژه‌ ناتمام ۵۰ ساله که «هدف قرار گرفت»

سازمان انرژی اتمی ایران می‌گوید آمریکا «سایت در حال ساخت نیروگاه دارخوین» در استان خوزستان را هدف قرار داده است. این سازمان در بیانیه‌ای گفته است که این مرکز هدف اصابت «تعدادی پرتابه» قرار گرفته و این حمله را «اقدامی تجاوزکارانه و وحشیانه» و «خلاف قوانین بین‌المللی»‌ خوانده است.

فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در بیانیه خود از حمله به مجموعه‌ای از اهداف نظامی ایران، از جمله زیرساخت‌های موشکی، پهپادی و دریایی سپاه پاسداران خبر داده، اما نامی از دارخوین نبرده است.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرده است که در حال بررسی گزارش‌های مربوط به حمله به نیروگاه در حال ساخت دارخوین است، اما هنوز ارزیابی مستقلی از خسارت احتمالی منتشر نکرده است.

برخلاف تاسیساتی مانند نطنز و فردو که مراکز غنی‌سازی اورانیوم هستند، دارخوین برای تولید برق هسته‌ای طراحی شده است. بر اساس آخرین گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، این نیروگاه هنوز در مراحل اولیه ساخت بود و هیچ ماده هسته‌ای در محل آن وجود نداشت.

طرح ساخت نیروگاه هسته‌ای در دارخوین نزدیک به پنج دهه است که بخشی از برنامه هسته‌ای ایران به شمار می‌رود؛ پروژه‌ای که پس از انقلاب دو بار متوقف شد و هر بار با طراحی و شریک تازه‌ای از سر گرفته شد، اما هنوز به بهره‌برداری نرسیده است.

پروژه‌ای که سه بار آغاز شد

دارخوین در جنوب غرب ایران، در ساحل رود کارون و حدود ۷۰ کیلومتری جنوب اهواز قرار دارد. انتخاب این محل برای ساخت نیروگاه هسته‌ای به دهه ۱۳۵۰ خورشیدی بازمی‌گردد؛ زمانی که حکومت محمدرضا شاه پهلوی برنامه گسترده‌ای برای توسعه انرژی هسته‌ای غیرنظامی را دنبال می‌کرد.

در سال ۱۹۷۷، ایران با شرکت فرانسوی فراماتوم قرارداد ساخت دو راکتور آب فشرده با ظرفیت حدود ۹۱۰ مگاوات برای هر واحد امضا کرد. عملیات اولیه پروژه آغاز شد، اما پس از انقلاب ایران، اجرای قرارداد متوقف شد و شرکت فرانسوی نیز از پروژه خارج شد.

چند سال بعد، ایران بار دیگر تلاش کرد پروژه را در همین محل و این بار با کمک چین احیا کند. در اوایل دهه ۱۹۹۰، شرکت ملی هسته‌ای چین با مشارکت در ساخت دو راکتور ۳۰۰ مگاواتی موافقت کرد، اما این همکاری نیز پیش از آغاز ساخت عملی پایان یافت. خروج چین عمدتا نتیجه فشارهای سیاسی آمریکا بر پکن برای توقف همکاری‌های هسته‌ای با ایران بود.

در سال ۲۰۰۷ (۱۳۸۶ خورشیدی) سازمان انرژی اتمی ایران از طرح ساخت یک راکتور آب سبک ۳۶۰ مگاواتی در دارخوین خبر داد؛ طرحی که با نام IR-۳۶۰ معرفی شد.

در آن زمان ساخت این نیروگاه و چند نیروگاه هسته‌ای دیگر به مناقصه بین‌المللی گذاشته شد، اما این مناقصه به مشارکت شرکت‌های خارجی و عقد قرارداد اجرایی منجر نشد. بر اساس برنامه اولیه، قرار بود نیروگاه ظرف حدود ۹ سال و تا سال ۱۳۹۵ به بهره‌برداری برسد، اما این هدف هرگز محقق نشد.

در همان دوره، محل احداث نیروگاه نیز دوباره ارزیابی شد. اگرچه مکان دارخوین پیش از انقلاب برای ساخت نیروگاه انتخاب شده بود، اما سازمان انرژی اتمی با توجه به تغییرات شبکه راه‌ها، انتقال برق و دیگر زیرساخت‌های منطقه، مطالعات مکان‌یابی را بار دیگر انجام داد. مقام‌های ایرانی همچنین اعلام کردند طراحی راکتور با استفاده از تجربه حاصل از تکمیل نیروگاه بوشهر انجام شده و سوخت آن با اورانیوم غنی‌شده ۳/۵ درصد تامین خواهد شد.

پس از سال‌ها توقف و تغییر در طراحی پروژه، در دسامبر ۲۰۲۲ (آذر ۱۴۰۱) محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، بار دیگر آغاز عملیات اجرایی نیروگاه را اعلام کرد. پروژه جدید که با نام «نیروگاه هسته‌ای کارون» معرفی شد، شامل یک راکتور آب سبک تحت فشار بود که ظرفیت آن از ۳۶۰ مگاوات در طرح‌های پیشین به ۳۰۰ مگاوات کاهش یافته بود.

سازمان انرژی اتمی در آن زمان برآورد کرد ساخت این نیروگاه حدود هشت سال زمان ببرد و نزدیک به دو میلیارد دلار هزینه داشته باشد. این سازمان همچنین اعلام کرد سوخت راکتور از نوع اکسید اورانیوم با غنای حدود چهار درصد خواهد بود و بخش عمده طراحی، تامین تجهیزات و ساخت آن توسط شرکت‌های ایرانی انجام می‌شود.

آیا نیروگاه واقعا در حال ساخت بود؟

ایران از سال ۲۰۲۲ بارها از «آغاز ساخت» نیروگاه خبر داده است، اما فعالیت‌هایی مانند آماده‌سازی زمین، خاک‌برداری، احداث راه‌های دسترسی، ساختمان‌های پشتیبانی و سایر زیرساخت‌های اولیه، در نظام طبقه‌بندی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تنهایی به معنای آغاز رسمی ساخت راکتور نیست.

بر اساس تعاریف سامانه اطلاعات راکتورهای هسته‌ای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، «تاریخ آغاز ساخت» زمانی ثبت می‌شود که نخستین بتن‌ریزی عمده برای پی ساختمان راکتور انجام شود. از این مرحله، راکتور رسما در رده «در حال ساخت» قرار می‌گیرد. بنابراین، آغاز عملیات اجرایی یا تجهیز کارگاه لزوما با «آغاز ساخت» به معنای فنی آن یکسان نیست.

به همین دلیل، ممکن است یک پروژه در اطلاع‌رسانی مقام‌های ایرانی «در حال ساخت» توصیف شود، اما در پایگاه‌های بین‌المللی هنوز در این رده ثبت نشده باشد.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارش ۲۷ فوریه ۲۰۲۶ خود، که برای بررسی اجرای تعهدات پادمانی ایران و وضعیت دسترسی بازرسان پس از حملات نظامی جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ تهیه شده بود، نیروگاه کارون در دارخوین را «در مراحل اولیه ساخت» توصیف کرد. آژانس در آن زمان اعلام کرد که پس از جنگ از این محل بازدید نکرده، اما چون هیچ ماده هسته‌ای در آن وجود نداشت، بازرسی مواد نیز در برنامه قرار نگرفته بود.

از سوی دیگر «انجمن جهانی هسته‌ای» در گزارشی در ژوئن ۲۰۲۶ گفته است که اگرچه عملیات آماده‌سازی محل پروژه از سال ۲۰۲۲ آغاز شده، اما تا مارس ۲۰۲۶ آغاز رسمی ساخت راکتور هنوز ثبت نشده است.

همین وضعیت در سامانه اطلاعات راکتورهای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، مرجع رسمی ثبت وضعیت نیروگاه‌های هسته‌ای جهان، نیز دیده می‌شود. در این سایت، بوشهر-۱ به عنوان نیروگاه «در حال بهره‌برداری» و بوشهر-۲ به‌عنوان «در حال ساخت» ثبت شده‌اند، اما نیروگاه کارون (دارخوین) هنوز در این دو دسته قرار ندارد.

دارخوین چه تفاوتی با نطنز و فردو دارد؟

دارخوین از نظر کارکرد، با تاسیساتی مانند نطنز و فردو تفاوت اساسی دارد. برنامه هسته‌ای ایران از مجموعه‌ای از تاسیسات تشکیل شده که مراحل مختلف چرخه سوخت هسته‌ای را در بر می‌گیرند؛ از استخراج و فرآوری اورانیوم گرفته تا غنی‌سازی، تولید سوخت و در نهایت تولید برق.

نطنز و فردو برای غنی‌سازی اورانیوم ساخته شده‌اند، اما نیروگاه کارون در دارخوین، در صورت تکمیل، مصرف‌کننده این سوخت خواهد بود و مانند دیگر نیروگاه‌های هسته‌ای، از انرژی حاصل از شکافت هسته‌ای برای تولید برق استفاده می‌کند.

ایران گفته است که سوخت این نیروگاه در داخل کشور تولید خواهد شد، به این ترتیب که اورانیوم پس از تبدیل در اصفهان، در نطنز غنی‌سازی و سپس در کارخانه تولید سوخت اصفهان به مجتمع‌های سوخت راکتور تبدیل خواهد شد.

اگر این برنامه به طور کامل اجرا شود، دارخوین در یکی از مراحل پایانی چرخه سوخت هسته‌ای ایران قرار خواهد گرفت؛ چرخه‌ای که جمهوری اسلامی طی دو دهه گذشته برای تکمیل آن سرمایه‌گذاری کرده است. با این حال، میان این برنامه و وضعیت فعلی پروژه فاصله قابل توجهی وجود دارد.

چرا نام دارخوین در گزارش‌های آژانس مطرح می‌شود؟

اگرچه در نیروگاه کارون نه فعالیت غنی‌سازی انجام می‌شود و نه تاکنون ماده هسته‌ای در آن نگهداری شده، این پروژه بارها در گزارش‌های پادمانی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مطرح شده است.

دلیل اصلی، اختلاف ایران و آژانس بر سر ارائه اطلاعات طراحی این نیروگاه بر اساس مقررات موسوم به «کد اصلاح‌شده ۳/۱» است. این مقررات کشورها را ملزم می‌کند اطلاعات طراحی تاسیسات هسته‌ای جدید را از مراحل اولیه پروژه در اختیار آژانس قرار دهند و با پیشرفت ساخت، آن را به‌روزرسانی کنند.

آژانس می‌گوید ایران باید اطلاعات طراحی نیروگاه کارون را در مراحل اولیه ساخت ارائه می‌کرد، اما ایران از سال ۲۰۰۷ اعلام کرده است که اجرای کد اصلاح‌شده ۳/۱ را متوقف کرده و اطلاعات طراحی مورد نیاز را تنها پیش از ورود مواد هسته‌ای ارائه خواهد کرد.

آژانس این موضع را نمی‌پذیرد و تأکید می‌کند که اجرای کد اصلاح‌شده ۳/۱ همچنان بخشی از تعهدات الزام‌آور ایران ذیل موافقت‌نامه پادمان است و یک‌جانبه قابل تعلیق نیست. از همین رو، نام دارخوین در گزارش‌های آژانس عمدتا در ارتباط با موضوع اطلاعات طراحی مطرح می‌شود، نه به دلیل وجود مواد هسته‌ای یا انجام فعالیت‌های حساس هسته‌ای در این محل.

نماد خودکفایی یا پروژه‌ای ناتمام؟

اطلاعات مستقل درباره حمله‌ای که به گفته سازمان انرژی اتمی ایران، نیروگاه کارون را هدف قرار داده، همچنان محدود است. این سازمان اعلام کرده است که چند پرتابه به محل این پروژه اصابت کرده، اما جزئیاتی درباره محل دقیق برخورد یا میزان خسارت منتشر نکرده است. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تا زمان انتشار این گزارش ارزیابی مستقلی از خسارت احتمالی ارائه نکرده و تصاویر ماهواره‌ای تازه‌ای نیز در دسترس عموم نیست، به همین دلیل هنوز نمی‌توان درباره پیامدهای حمله اطلاعات دقیقی ارائه کرد.

برای مقام‌های ایرانی، دارخوین تنها یک پروژه عمرانی یا یک نیروگاه در دست ساخت نیست، بلکه به عنوان نخستین راکتور هسته‌ای تولید برق با طراحی عمدتا داخلی، جایگاه نمادینی در روایت رسمی جمهوری اسلامی از پیشرفت فناوری هسته‌ای و کاهش وابستگی به خارج پیدا کرده است. از همین رو، حمله به آن نیز از سوی مقام‌های ایرانی اقدامی علیه توسعه برنامه هسته‌ای کشور توصیف شده است.

اما ارزیابی نهادهای بین‌المللی تصویری متفاوت ارائه می‌دهد. گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و انجمن جهانی هسته‌ای نشان می‌دهد که این پروژه، با وجود سابقه‌ای نزدیک به پنج دهه، همچنان فاصله قابل توجهی تا بهره‌برداری دارد و سال‌ها با تغییر طرح، وقفه‌های طولانی و تاخیر در اجرا روبه‌رو بوده است.

به همین دلیل، به نظر می‌آید اهمیت حمله اخیر بیش از آنکه به خطر انتشار مواد پرتوزا مربوط باشد، به آینده یکی از قدیمی‌ترین و نمادین‌ترین پروژه‌های هسته‌ای ایران بازمی‌گردد. اینکه این حمله تا چه اندازه بر روند ساخت نیروگاه اثر گذاشته یا باعث تاخیر بیشتر در تکمیل آن خواهد شد، تا انتشار ارزیابی‌های مستقل و اطلاعات بیشتر، همچنان نامشخص است.