پیوندهای اقتصادی کشورهای خلیج فارس با ایران چقدر عمیق است؟

درگیری‌های ادامه‌دار در منطقه بار دیگر روابط اقتصادی ایران با همسایگانش در حاشیه خلیج فارس را زیر ذره‌بین برده است.

ایران با هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس روابط اقتصادی دارد، هرچند حجم و ماهیت این روابط بسیار متفاوت است. امارات متحده عربی بخش عمده تجارت ایران با این منطقه را به خود اختصاص داده است، در حالی که عمان، قطر، کویت، بحرین و عربستان سعودی روابط اقتصادی کوچک‌تر و محدودتری با ایران دارند.

اهمیت کشورهای خلیج فارس برای ایران فراتر از تجارت دوجانبه است. این منطقه سال‌هاست مرکزی برای کسب‌وکارها و شبکه‌های مالی ایرانی است که می‌کوشند راهی برای فعالیت در شرایط تحریم‌های غرب پیدا کنند

امارات متحده عربی: شریک اصلی تجاری ایران در خلیج فارس

امارات بخش بسیار بزرگی از تجارت ایران با کشورهای خلیج فارس را به خود اختصاص داده است و برخی برآوردها سهم آن را بیش از ۹۰ درصد می‌دانند.

وب‌سایت قطری «الخلیج آنلاین» به نقل از گمرک ایران گزارش داده است که تجارت امارات و ایران در سال ۲۰۲۵ به ۲۹٫۱ میلیارد دلار رسید که معادل ۲۳ درصد کل تجارت خارجی ایران بود. صادرات ایران به امارات حدود ۷٫۲ میلیارد دلار و واردات از امارات بیش از ۲۱٫۹ میلیارد دلار بوده است.

آمار سازمان تجارت جهانی برای سال ۲۰۲۴ نیز الگوی مشابهی را نشان داد. امارات با صادرات بیش از ۲۱ میلیارد دلار کالا به ایران، بزرگ‌ترین مبدا واردات این کشور بود. همچنین، پس از چین و عراق، سومین مقصد بزرگ صادرات ایران بود و حدود ۷٫۱۶ میلیارد دلار کالای ایرانی دریافت کرد.

با این حال، آمار امارات، تجارت غیرنفتی دوجانبه را در سال ۲۰۲۴ حدود ۶٫۶۲ میلیارد دلار، شامل ۵٫۷۴ میلیارد دلار صادرات مجدد، و در سال ۲۰۲۵ حدود ۵٫۷۳ میلیارد دلار، شامل ۴٫۸۱ میلیارد دلار صادرات مجدد، اعلام می‌کند.

به نظر می‌رسد این اختلاف، دست‌کم تا حدی، ناشی از تفاوت در شیوه ثبت تجارت از مسیر نظام صادرات مجدد و مناطق آزاد امارات باشد. کالاهایی که در کشورهای ثالث تولید می‌شوند و از مسیر امارات عبور می‌کنند، ممکن است بسته به اینکه آمار، کشور مبدا تولید، کشور ارسال‌کننده یا شریک تجاری را مشخص کند، به شکل متفاوتی طبقه‌بندی شوند. تفاوت در دوره‌های گزارش‌دهی و روش‌های ارزش‌گذاری نیز ممکن است در این فاصله آماری نقش داشته باشد.

جلال قناص، استاد دانشکده اقتصاد دانشگاه قطر، در ماه اوت به الجزیره گفت که بخش قابل‌ توجهی از صادرات ایران به امارات، سپس به چین صادر می‌شود.

راستی‌آزمایی آمار سرمایه‌گذاری نیز به همین اندازه دشوار است. وب‌سایت «العربی الجدید»، مرتبط با قطر، به برآوردهایی اشاره کرده است که سرمایه‌گذاری‌های ایرانیان در امارات را بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار می‌دانند. هیچ برآورد تازه و قابل‌ اعتمادی از مجموع سرمایه‌گذاری امارات در ایران به‌طور مستقل قابل تائید نبود.

روابط اقتصادی امارات و ایران از زمان آغاز درگیری میان آمریکا، اسرائیل و ایران در اواخر فوریه و تشدید تنش‌های منطقه‌ای پس از آن، تحت فشار شدیدی قرار گرفته است.

امارات در ماه اوت اعلام کرد که فعالیت‌های تجاری، مبادلات بازرگانی و تراکنش‌های مالی با ایران را تا اطلاع ثانوی تعلیق می‌کند. این کشور دلیل تصمیم خود را تشدید تنش‌های منطقه‌ای دانست که به گفته آن «صلح و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی را تضعیف کرده است».

سایر کشورهای خلیج فارس

روابط اقتصادی ایران با پنج عضو دیگر شورای همکاری خلیج فارس به‌مراتب کوچک‌تر است، هرچند حجم و ماهیت این روابط از کشوری به کشور دیگر تفاوت دارد.

عمان

در میان پنج کشور دیگر خلیج فارس، عمان بزرگ‌ترین رابطه تجاری را با ایران دارد.

بر اساس آمار رسمی که خبرگزاری عمان نقل کرده است، تجارت عمان و ایران در سال ۲۰۲۴ به ۵۱۲٫۱ میلیون ریال عمان، معادل ۱٫۳۳ میلیارد دلار، رسید؛ رقمی که نسبت به ۳۳۵٫۸ میلیون ریال عمان، معادل ۸۷۳٫۲ میلیون دلار، در سال ۲۰۲۳، افزایش ۵۲ درصدی داشت.

مجموع صادرات و صادرات مجدد عمان به ایران ۳۶۱٫۲ میلیون ریال عمان، معادل ۹۳۹٫۶ میلیون دلار، بود و واردات این کشور از ایران به ۱۵۰٫۹ میلیون ریال عمان، معادل ۳۹۲٫۴ میلیون دلار، رسید.

دو کشور همچنین کوشیده‌اند از طریق اقداماتی از جمله موافقت‌نامه تجارت ترجیحی و موافقت‌نامه تشویق و حمایت از سرمایه‌گذاری که در سال ۲۰۲۵ امضا شد، همکاری اقتصادی خود را عمیق‌تر کنند.

عربستان سعودی

تجارت عربستان سعودی و ایران، با وجود رشد درصدی چشمگیر در سال‌های اخیر، همچنان محدود است.

عبدالامیر ربیهاوی، مدیر دفتر غرب آسیای سازمان توسعه تجارت ایران، گفته است تجارت دو کشور در دوره ۹ ماهه ۲۰ مارس تا ۲۱ دسامبر ۲۰۲۴ به ۲۳ میلیون دلار رسید، در حالی که در مدت مشابه سال قبل، تنها ۲۰۰ هزار دلار بود.

داده‌های سازمان تجارت جهانی نشان می‌دهد صادرات عربستان به ایران در سال ۲۰۲۴ به ۳۳ هزار و ۸۴۳ دلار و واردات عربستان از ایران به ۲۳٫۴۶ میلیون دلار رسید.

نه اداره کل آمار عربستان سعودی و نه شورای همکاری خلیج فارس، آمار جامع تازه‌ای از تجارت دو جانبه منتشر نکرده‌اند.

قطر

تجارت مستقیم کالایی قطر با ایران همچنان نسبتا محدود است، هرچند این رابطه اهمیت راهبردی دارد چون دو کشور در بزرگ‌ترین مخزن گاز جهان شریک‌اند که در قطر «میدان شمالی» و در ایران «پارس جنوبی» نامیده می‌شود.

آمار رسمی قطر نشان می‌دهد تجارت قطر و ایران در سال ۲۰۲۵ به ۶۵۲٫۳۴ میلیون ریال قطر، معادل ۱۷۹٫۲۱ میلیون دلار، رسید؛ افزایشی ۱۴٫۵ درصدی نسبت به ۵۶۹٫۵۷ میلیون ریال قطر، معادل ۱۵۶٫۴۸ میلیون دلار، در سال ۲۰۲۴.

در سال ۲۰۲۵، قطر کالاهایی به ارزش ۶۳۳٫۸۵ میلیون ریال قطر، معادل ۱۷۴٫۱۴ میلیون دلار، از ایران وارد کرد و کالاهایی به ارزش ۱۸٫۵ میلیون ریال قطر، معادل ۵٫۰۸ میلیون دلار، به ایران صادر کرد. صادرات مجدد نیز در مجموع ۱۵٫۳۳ میلیون ریال قطر، معادل ۴٫۲۱ میلیون دلار، بود.

کویت و بحرین

تجارت با کویت و بحرین از این هم کوچک‌تر است.

بر اساس داده‌های سازمان تجارت جهانی، کویت در سال ۲۰۲۴ کالاهایی به ارزش ۱۶٫۷۳ میلیون دلار به ایران صادر کرد و ۲۲۸٫۲۲ میلیون دلار کالای ایرانی وارد کرد.

آمار کویت که روزنامه الرای نقل کرده است، نشان می‌دهد تجارت دوجانبه در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۵ به ۸۷٫۴ میلیون دینار کویت، معادل ۲۶٫۸۳ میلیون دلار، رسید؛ افزایشی ۴٫۷ درصدی نسبت به دوره مشابه در سال ۲۰۲۴. صادرات کویت به ایران به ۱۱٫۶۸ میلیون دینار کویت، معادل ۳٫۵۹ میلیون دلار، رسید و مجموع صادرات ایران به کویت ۷۵٫۷ میلیون دینار کویت، معادل ۲۳٫۲۴ میلیون دلار، بود.

به گزارش سازمان تجارت جهانی، بحرین در سال ۲۰۲۴ کالاهایی به ارزش ۹۵۷ هزار و ۸۶۸ دلار به ایران صادر کرد و ۱۵٫۰۳ میلیون دلار کالا از ایران وارد کرد.

مجرایی برای دور زدن تحریم‌ها

روابط اقتصادی ایران با کشورهای خلیج فارس فراتر از تجارت متعارف است. این منطقه مدت‌هاست مجرایی برای فعالیت‌های مالی و تجاری ایران با هدف کاهش تاثیر تحریم‌های غرب بوده است.

با افزایش نظارت آمریکا بر مجراهای ایران برای انجام تراکنش‌های دلاری، کشورهای خلیج فارس اقداماتی برای مقابله با آنچه مقام‌ها «مسیرهای مالی پنهان» مرتبط با ایران می‌نامند، انجام داده‌اند.

در ماه اوت، امارات تحقیقاتی را درباره صرافی رمزارزی بایننس آغاز کرد. این اقدام پس از طرح ادعاهایی صورت گرفت مبنی بر اینکه از این پلتفرم برای انتقال پول به نهادهای ایرانی مشمول تحریم‌های آمریکا استفاده شده است.

تحلیلگران منطقه‌ای نیز بر نقش امارات در تسهیل تجارت و جریان‌های مالی ایران تاکید کرده‌اند.

مصطفی عبدالسلام، روزنامه‌نگار ارشد اقتصادی العربی الجدید، در ماه اوت نوشت: «واقعیت این است که امارات دهه‌ها شریان حیاتی اقتصاد ایران و مجرایی برای جریان‌های نقدی آن بوده است. همچنین منبع اصلی درآمدهای دلاری و کالاهای حیاتی آن، از جمله دارو، غذا، فرآورده‌های سوختی و مواد اولیه.»

به گفته عبدالسلام، جبل‌علی و بنادر دوبی، ابوظبی، فجیره و شارجه نقشی محوری در تامین کالاهای ضروری بازار ایران داشته‌اند.

او در واکنش به تصمیم امارات برای قطع روابط اقتصادی با ایران، استدلال کرد که کشورهای خلیج فارس ضمن ایفای نقش به‌عنوان مراکز عمده فعالیت‌های صادرات مجدد ایران، به تهران کمک کرده‌اند تأثیر تحریم‌های غرب را کاهش دهد.

گزارشی که العربی الجدید در ماه مه منتشر کرد، حاکی از آن بود که بانک‌های مرکزی کشورهای خلیج فارس اقدامات بیشتری علیه پلتفرم‌های دیجیتالی انجام می‌دهند که ادعا می‌شود برای دور زدن تحریم‌های مالی بین‌المللی علیه ایران استفاده شده‌اند.